«زامانىنا قاراي ادامى» دەگەن, بۇگىنگى بالالاردىڭ ويىنى دا – ۆيرتۋالدى. كومپيۋتەر زامانىندا بۇل بالانىڭ بولاشاعىنا كەرەك بولار. بىراق كەيبىر ويىننىڭ ىشىنە ۇڭىلسەڭ, تۇڭىلەسىڭ. ەرتەڭى قانداي بولادى؟» دەدى ۇلبيكە ءومىربەكقىزى. قۇربىمنىڭ وسى سۇراعى ۇرپاق تاربيەسىنە الاڭداعان كەز كەلگەننىڭ كوكەيىندە جۇرگەن شىعار.
اڭگىمەنى ارىدەن باستايىق, ويىن ەڭ الدىمەن بالانى ويلاندىرادى, دامىتادى, جەتىلدىرەدى. ال قازىرگى بالالار قالاي ويلاپ, قاي جولمەن جەتىلىپ بارادى؟ وسى ساۋالدىڭ جەتەگىندە ءبىز دە ولاردىڭ ويىنىنا ارالاسىپ كوردىك.
كەكەشتەندىرەتىن كەيىپكەر
ەلورداداعى ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە بالالار اعىلىپ جاتادى. جاز مەزگىلى بولعاندىقتان, ءار وڭىردەن كەلگەندەرى دە, استانالىقتار دا, وقۋشىلار مەن مەكتەپ جاسىنا جەتپەگەندەر دە ءجۇر. پەداگوگ قۇربىمنىڭ ءسوزى ايقىندالا تۇسكەندەي, بالالار كوبىنە دينوزاۆرلاردىڭ ارالىن تاماشالاپ, پويىزعا مىنگەننەن گورى كومپيۋتەردە ماشينا جارىستىرعاندى نەمەسە قارسىلاس كەيىپكەرلەر اراسىنداعى اتىس-شابىستى جاقسى كورەدى ەكەن. ءبىر توپ بالاقاي وڭ جاعىمدا ورنالاسقان روبوتقا قاراي جۇگىردى. جانىنا جەتە سالىسىمەن الدەبىر شەتەلدىك سوزبەن الگى قاھارماننىڭ اتىن اتاپ, سۇيسىنە قىزىقتادى. سۇيىكتى كەيىپكەرىنىڭ تىلىندە سويلەدى. ءسويلەدى دەگەنىم ارتىق شىعار, ءتۇرلى جاعىمسىز دىبىس شىعارىپ, تۇسىنىكسىز سوزدەردىڭ باسىن قوساتىن قاھارمانىن قايتالادى.
بالالار نەگە قازاقشا وينامايدى؟
اعىلشىننان اۋدارعاندا «داڭق قالاسى» دەگەن ماعىنا بەرەتىن «Fame city» ويىن الاڭىندا بەينە ويىندار بار ەكەن. بەينە ويىنداردىڭ بالا دامۋى مەن پسيحولوگياسىنا قالاي اسەر ەتەتىنى ايگىلى ينجەنەر ءھام دوللارلىق ميللياردەر يلون ماسكتىڭ ومىرىنەن بەلگىلى بولىپ تۇر. ول وسىنداي ويىننان كەيىنگى جەڭىسى ارقىلى ءوزىنىڭ العاشقى ونەرتابىسىن جاساپتى. بەينە ويىندى اۋىلدان كەلگەن 8 جاسار ءسىڭلىمنىڭ ويناعىسى كەلەتىنىن العا تارتىپ, كاسسير ماماننان قىر-سىرىن سۇرادىم. ول بالالار ويناپ جاتقان جەرگە جەتەكتەي سويلەپ, جارنامالاي جونەلدى.
ەكى ويىن اپپاراتتا ەكى بالا ورىسشا ويناپ وتىر. مەن وعان ءسىڭلىمنىڭ قازاقشا عانا بىلەتىنىن, كەيىپكەرلەردىڭ تاپسىرماسىن, قيمىل-ارەكەتىن تۇسىنبەي قالاتىنىن ايتتىم. سويتسەك, ول ويىننىڭ قازاقشاسى جوق ەكەن, ەسەسىنە اعىلشىنشاسى بار. «قازاق بالالار كەلەدى, ۇندەمەي ويناپ كەتەدى. ءبىز 2011 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيمىز. بىراق ەشكىم قازاقشاسىن كەرەك ەتكەن ەمەس», دەپ جاۋاپ بەردى ويىن الاڭىنىڭ وكىلى.
لوگوپەد الۋاش مولدابەك قازىرگى بالالار ءتىلىنىڭ تازا ەمەستىگىنە الاڭدايدى. «ءتاجىريبەدە ەڭ ءجيى كەزىكتىرەتىن ءماسەلە – شۇبار ءتىل. بالالاردىڭ ءتىلى عانا ەمەس, ويى دا شۇبارلانىپ كەتكەن. ءسويلەمنىڭ جارتىسىن قازاقشا, جارتىسىن ورىسشا, قالعانىن اعىلشىنشا ايتادى. وزگە ءتىلدەگى ويىندار ءالى انا ءتىلى تولىق بويعا سىڭىرىلمەگەن بالانىڭ پسيحولوگياسىنا اسەر ەتەدى. ءماسەلەن, ويىننىڭ نەگىزگى ماقساتىن تۇسىنبەي, جاي ۋاقىت وتكىزۋ ءۇشىن ويناپ كەتەتىندەر كەزىگەدى. قاتتى قىنجىلتاتىنى – كەي بالالاردا وزگە ءتىلدى انا ءتىلى دەپ قابىلداۋ بار», دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, «سپايدەرمەن», «توبوت», «پوني», «ماشا مەن ايۋدى» كورىپ, سوعان ءسۇيسىنىپ وسكەن بالا بىلاي شىققاندا دوستارىمەن اتالعان كەيىپكەرلەردى سومدايدى. ال ءبىز «بالالار نەگە قازاقشا وينامايدى؟» دەپ ويدى سان-ساققا جۇگىرتىپ ءجۇرمىز. جاۋاپ قاراپايىم ەكەن: ولاردىڭ ويىنى – ورىسشا, قاھارمانى – وزگە ءتىلدى. بىراق وسىدان تۋاتىن ماسەلە كۇردەلى: قازاقشا وينامايتىن بالا قازاقشا ويلامايدى دا...
شەتەلدىك تاجىريبە
بالالاردىڭ ويىنى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ۋاقىت وتكىزۋ, تىم تەرەڭدەدىك دەگەننىڭ ءوزىندە دامىتۋ تۋرالى ايتامىز. ال باتىس ەلدەرىنىڭ ماماندارى ويىن بالانىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان بولار بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن ماماندارى وقىرمانداردان سۇرانىس بولاتىن, كوپ وقىلاتىن «بالالاردى اۋلادا ويناتۋدىڭ سەگىز سەبەبى» تاقىرىبى توڭىرەگىندە ءجيى جازادى. www.health.harvard.edu سايتىندا جاريالانعان كلەر ماككارتيدىڭ (Claire McCarthy) ماقالاسىندا اۋلاداعى ويىن: 1.بالانىڭ تۇنگى ۇيقىسىنا تىنىشتىق, اعزاسىنا ا, د ءدارۋمەنىن, بويىنا كۇش-قۋات سىيلايتىن كۇن كوزى; 2.ناعىز جاتتىعۋ; 3.دوستارىمەن ءسويلەسۋگە, جول تابۋعا, ءوز ۋاقىتىن رەتتەۋگە ءۇيرەتەتىن اتقارۋشى فاكتور; 4.ءتاۋەكەلگە بەل بۋدى ءۇيرەتەدى; 5.الەۋمەتتەندىرەدى, ياعني ورتادا ءومىر سۇرۋگە, دوس تابۋعا, ارىپتەستىك قۇرۋعا داعدىلانادى; 6.تابيعاتتا بولۋ جانە ونىڭ بايلىعىن, بەرەرىن باعالاۋ.
ال «Play England» سايتى جاريالاعان «نەلىكتەن ويناۋ ماڭىزدى؟» اتتى ماقالاسىندا «بالالار ويىنىنداعى قۇقىق, ول – ادام قۇقىعى» دەگەن تۇجىرىم ايتىلادى. بريتاندىقتار بالالار ويىنىنداعى ەرەجەلەر مەن ءوز قۇقىعىن قورعاۋدى ۇيرەتۋگە ءمان بەرسە, گەرمانيادا تۋىپ, ادامزاتقا ورتاق تۇلعاعا اينالعان ايگىلى البەرت ەينشتەين: «ويىن – زەرتتەۋدىڭ ەڭ كۇشتى (جوعارى) فورماسى», دەيدى.
ءبىر ءتىل – ءبىر پەداگوگ
پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ «قارلىعاش» بالاباقشاسى جاقىندا جاڭا جوبانى قولعا الىپتى. بالاباقشا باسشىسى گۇلنار حايرۋللاقىزى «ءبىر ءتىل – ءبىر پەداگوگ» دەپ اتالاتىن تىلدىك ءادىستى ەستونياداعى ساپاردان سوڭ باعدارلاماعا ەنگىزگەنىن ايتادى. بۇل ءادىس بويىنشا ءبىر توپتاعى ەكى تاربيەشى بەلگىلى ءبىر تىلدە عانا سويلەيدى. ماسەلەن, تۇسكە دەيىن كەلەتىن مامان – قازاقتىلدى, ەكىنشىسى – تەك ورىستىلدى. وسىنداي توپقا, «قارلىعاش» بالاباقشاسى ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, اتا-اناسى ءورىستىلدى بالالار كەلىپ, اجەپتاۋىر قازاقشا ۇيرەنىپ كەتكەن كورىنەدى. ويتكەنى تەك قازاقشا سويلەيتىن تاربيەشىسىمەن تىلدەسۋگە تالپىنعان بالا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە ءوزىن دايىندايدى ەكەن.
ەستوندىق تاجىريبەنىڭ باستاپقى ماقساتى, ونى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزگەن ەلدەردىڭ تۇپكى نيەتى – ەكى ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن بالالاردى قالىپتاستىرۋ بولاتىن. ويتكەنى عالىمدار ەكى ءتىلدى بىلەتىن بالانىڭ وي-ءورىسى, ەستە ساقتاۋى, پايىمى ءبىر ءتىلدى بالاعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى بولاتىنىن, ماتەماتيكالىق قابىلەتى ەرەكشە كەلەتىنىن دالەلدەگەن. وسىنىڭ اسەرى شىعار, شەتەلدە, اسىرەسە باتىس قوعامىندا بالالارىنىڭ بيلينگۋال بولعانىن قالايتىندار كوپ. اتالعان ءادىستى «قارلىعاشتىقتار» بىزگە بەيىمدەگەن. «ماماندارىمىز يتاليا, فينليانديا, رەسەي, سينگاپۋر, ەستونيا ەلدەرىنىڭ وقىتۋ ءتاجىريبەلەرىن زەردەلەپ, ءوز باعدارلامامىزعا كىرىكتىردى. حالىقارالىق ءتاجىريبەدەن تۇيگەن ويلار مەن ۇيرەنگەن ءتۇرلى تەحنولوگيالاردى ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزگە قاراي ىڭعايلاپ, ەنگىزدىك», دەيدى «قارلىعاش» بالاباقشاسىنىڭ ديرەكتورى. ال «ءبىر پەداگوگ – ءبىر ءتىل» ءادىسىن شالا ورىسشا ارالاستىرىپ سويلەيتىن بالالاردىڭ ءتىلىن تازالاۋعا, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋگە بەيىمدەگەن كورىنەدى.
كورنەكتى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ءبىر سوزىندە: «ويىن دەگەن, مەنىڭ تۇسىنۋىمشە, كوڭىل كوتەرۋ, جۇرتتىڭ كوزىن قۋانتىپ, شاتتاندىرۋ عانا ەمەس, ونىڭ وزىنشە ءبىر ەرەكشە ماعىنالارى بولعان», دەپ جازادى. قازاقتىڭ فولكلورىنا تەرەڭدەسەك, ءاربىر شىعارما بالانىڭ ءتىلىن بايىتۋعا باعىتتالعانىن بايقاۋعا بولادى. ال ۇلتتىق ويىنداردىڭ دەنى, ءتىپتى سپورتتىق ويىنداردىڭ ءوزى بالانى ەپتىلىككە, ءدالدىككە, ويلاۋعا, قارسىلاستى ويسىراتۋعا, امال-ايلامەن, اقىلمەن الۋعا ۇيرەتەدى. الايدا وسى قۇندىلىقتاردىڭ ويىن بالالارىنىڭ تاربيەسى – مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلگەنىن كوزىمىز شالماپتى. شەتەلدىك ءتاجىريبەنى زەرتتەپ, ءوزىمىزگە الىپ كەلۋ دە – ورىندى ءىس, ءارينە. بىراق بۇيتە بەرسەك, بالا ءتاربيەسى مەن ءبىلىم بەرۋدە وتاندىق ءونىم قاشان قالىپتاسادى؟ بالالار قاشان قازاقشا وينايدى؟
بۇۇ جانىنداعى Unicef بالالار قورى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا: «ەگەر ءبىز ەرەسەكتەر بالالاردىڭ ءبىر جەتىستىككە جەتكەنىن قالاساق, ونى سولارمەن بىرگە جاساۋىمىز كەرەك», دەپ جازىپتى. كوڭىل قويىپ وقىماسا, قاراپايىم مورال سەكىلدى قابىلدانۋى مۇمكىن. شىندىعىندا, جانى بار ءسوز. سالماعىن سەزىنبەسەڭىز, تاعى ءبىر قايتالاپ الۋعا بولادى. دەمەك, بىزدەگى «بالانىڭ ويىنى» دەگەن ءسوز – سالعىرت كوزقاراس. ءويتكەنى ويىن – بالا ءۇشىن ناعىز ءومىر. ويىندا جەڭگەن, ءوسكەن, دامىعان بالا ومىردە دە بيىكتەردى باعىندىرادى. ەندەشە, ونىڭ ومىرىنە جاۋاپتى ادام (مەيلى اتا-انا, مەيلى مۇعالىم نەمەسە كەز كەلگەن ەرەسەك) بالامەن بىرگە ويناۋى قاجەت قوي؟ ال بىزدە «بالانىڭ ويىنىنا ارالاسپاعان ابزال» دەگەن كوزقاراس بار.