پوليورتالىقتى شاھار
الەمدە كورىنىسى كوز تارتاتىن, ءبىر-ءبىرىمەن بوي جارىستىرعان بىرەگەي فۋتۋريستىك عيماراتتارى بار, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىنا يكەمدى ينفراقۇرىلىمى جاساقتالعان ءىرى مەگاپوليستەر جەتەرلىك. ولاردىڭ قاتارىندا ءبىر مەگاپوليس ءبىر مەملەكەت بولىپ وتىرعان شاھارلار دا بارشىلىق. سونداي ىرگەلى قالالاردىڭ ءىزىن الا قازاقستاننىڭ استاناسى دا اياعىن الشاڭ باسىپ, ىلگەرى جىلجىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا نۇر-سۇلتان قالاسى دامۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە قادام باسقان. العاشقى كەزەڭىندە ەلوردانى كوشىرۋ, ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنا ەل قوندىرىپ, جاڭا قالانى قالىپتاستىرۋ سياقتى اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلسا, ەكىنشى كەزەڭى جاھان جۇرتىنىڭ نازارىن اۋدارعان حالىقارالىق ەحرو كورمەسىنىڭ تۇسىندا بوي كوتەرگەن نىساندارمەن ەرەكشەلەندى. ال بۇگىنگى ەلوردانى ودان ءارى دامىتۋ پروتسەسىندە پوليورتالىقتاندىرۋعا, ۋربانيستيكالىق شەشىمدەرگە باسا ءمان بەرىلىپ جاتىر. بۇل – ۋاقىت تالابى.
تۇرعىنداردىڭ سانى ارتقان سايىن قالانىڭ قولايلى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمى بولۋى ماڭىزدى. مەگاپوليس بولعاندىقتان قالا ءبىر عانا ەمەس, بىرنەشە ورتالىققا ءبولىنۋى كەرەك. ياعني, ادامدار ءوز تۇراعىنان الىسقا ۇزاماي, الەۋمەتتىك-مادەني نىسانداردىڭ جاياۋ جەتەتىندەي جاقىن ورنالاسقانىن قالايدى. بۇعان قوسا, اۋلالاردىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, ساياباقتار مەن گۇلزارلاردى جايناتىپ قويۋ دا تۇرعىندارعا جايلىلىق سىيلايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلوردانىڭ ەندىگى دامۋ باعدارى «قالا ادامدار ءۇشىن» تۇجىرىمداماسى توڭىرەگىندە اتقارىلاتىن جۇمىستارعا نەگىزدەلەدى.
استانانى دامىتۋدىڭ باس جوسپارىنا سايكەس, قالا اۋماعىن 7 جوسپارلى اۋدانعا ءبولۋ قاراستىرىلعان. ولاردىڭ ارقايسىسى ورتالىقتاندىرىلىپ, ماڭايى قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدارعا قولجەتىمدى بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ قالا ورتالىعىنا قاراي سابىلۋىن سايابىرسىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. جوسپارلى اۋدانداردىڭ ورتالىقتارى 55-95 گەكتار اۋماققا شاقتالىپ, ماگيسترالداردىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا ورنالاسادى. اتالعان اۋدانداردىڭ قۇرامىنا ساۋدا-ىسكەرلىك, مادەني-ويىن-ساۋىق, سپورتتىق-رەكرەاتسيالىق جانە كولىك ورتالىقتارى كىرەدى.
جالپى قازىر قالادا ءۇش نەگىزگى ورتالىق بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى سول جاعالاۋداعى جاڭا اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىق, ودان كەيىن وڭ جاعالاۋداعى تاريحي ورتالىق جانە ءۇشىنشىسى ەحرو-2017 كورمەسى وتكەن اۋماقتا قالىپتاسقان جاڭا ورتالىق. حالىقتى قىزمەت كورسەتۋ جانە تىرشىلىك ەتۋ نىساندارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شاھار شامامەن ارقايسىسى 10 مىڭ ادامدى قۇرايتىن 129 جوسپارلى سەكتورعا بولىنگەن.
كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ يگىلىگى
ەلوردانىڭ دامىلسىز دامۋ ديناميكاسى كولىك ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىنان دا كورىنەدى. ميلليون حالقى بار نۇر-سۇلتان قالاسىندا كولىكتەر لەگى ارتقان سايىن قالانىڭ تىنىسى تارىلا ءتۇستى. تۇرعىنداردىڭ ەركىن قوزعالىسىنا, قولايلى ومىرىنە باسا كوڭىل بولىنەتىن باس قالادا يننوۆاتسيالىق ادىستەردى قولدانا وتىرىپ, قوعامدىق كولىك كەشەنىن جاڭعىرتۋ – ماڭىزدى مەجە. كوشەدەگى كەپتەلىس ءتۇيىنىن تارقاتۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە حالىقتى قالا ءىشىندە دىتتەگەن جەرىنە جەتۋى ءۇشىن اۆتوبۋستارعا كوپتەپ وتىرعىزۋ جاعىنا دەن قويىلۋدا.
جولاۋشىلارعا جايلى جاعداي جاساۋ ءۇشىن كولىك ينفراقۇرىلىمىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستىڭ باسى – قوعامدىق كولىكتەردى تۇگەلدەي جاڭارتۋ. 2014-2018 جىلدار ارالىعىندا قالاداعى اۆتوبۋستار 75% جاڭارتىلدى. سوڭعى ۇلگىدەگى زاماناۋي اۆتوبۋستاردىڭ كوبەيۋى – كوپشىلىكتى قوعامدىق كولىكتەرگە كوشىرۋدىڭ ءبىر فاكتورى. ەكىنشىدەن, تۇرعىندار جۇمىس پەن ءۇي اراسىندا جەكە كولىكتەرىنە قاراعاندا, قوعامدىق كولىكتەرمەن تەز قاتىنايدى. بۇل ءۇشىن قالا كوشەلەرىندە اۆتوبۋستارعا جەكەلەپ Bus lane جولاقتارى ەنگىزىلدى. بۇل جولاقتار جەكە كولىكتەردىڭ قوزعالىس كەڭىستىگىن تارىلتىپ, اۆتوبۋستاردىڭ جەدەلدەتىپ جۇرۋىنە اشىلعان جول بولدى. اتالعان جوبا قوعامدىق كولىكتەردىڭ ورتاشا جىلدامدىعىن 18%-عا ارتتىردى. سونداي-اق اۆتوبۋستاردى كۇتۋ ۋاقىتى دا 15-20 مينۋتتان 7-10 مينۋتقا قىسقاردى.
اۆتوبۋس كۇتۋ دەگەندە, جاڭادان ورناتىلىپ جاتقان ايالدامالارعا توقتالىپ وتكەن ءجون. سونىڭ ىشىندە ارقانىڭ قۇبىلمالى كۇن رايىندا پانا بولاتىن جابىق ۇلگىدەگى ايالدامالارعا جۇرت ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, وڭ باعاسىن بەردى. ءىشى جىلى, اۆتوبۋستاردىڭ قانشا ۋاقىتتا كەلەتىنىنەن حابار بەرەتىن اقپاراتتىق تابلولارمەن جابدىقتالعان «ايالى» ايالدامالاردىڭ سانى قازىر 102-گە جەتتى. ءبۇگىندە ەلوردادا 1280 ايالداما پۋنكتى بار.
يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار كەڭىنەن ەنگىزىلگەن كولىك كەشەنىنىڭ ءبىر جاڭالىعى – ەلەكتروندى جولاقى تولەمى. ءتۇرلى ءتيىمدى تاريفتەرى بار بۇل جۇيە دە بىرتىندەپ جولاۋشىلاردىڭ كوڭىلىنە جاعا باستادى. قازىر ەلەكتروندى كولىك كارتاسىن 300 مىڭعا جۋىق جولاۋشى پايدالانادى. بۇل – جولاۋشىلاردىڭ 93%-ءى. جالپى 2014 جىلدان 2019 جىلعا دەيىنگى كولىك ينفراقۇرىلىمىنداعى وڭ وزگەرىستەر حالىقتىڭ قوعامدىق كولىكتى پايدالانۋ ۇلەسىن 33%-دان 39%-عا دەيىن ارتتىردى.
جاسىل جەلەك – جانعا سايا
«قالا ادامدار ءۇشىن» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ءبىر باعىتى – كوگالداندىرۋ جۇمىستارى. جاسىل جەلەكتى قالاعا اينالۋى ءۇشىن جىل سايىن استانادا قانشاما اعاش ەگىلىپ, ساياباقتار مەن گۇلزارلار گۇلمەن كومكەرىلەدى. نۇر-سۇلتان قالاسىندا قازىرگى كەزدە باقتاردىڭ, ساياباقتاردىڭ, گۇلزارلار مەن جەلەكجولداردىڭ جالپى اۋماعى 700,26 گەكتاردى قۇرايدى. قالانى شىعىستان باتىسقا قاراي ەسىل وزەنىن بويلاي سۋلى-نۋلى بەلدەۋ قاق جارىپ وتەدى. وزەننىڭ قوس قاپتالىنا جاعالاي جايعاسقان, ەنى 300 مەترگە دەيىنگى باقتار سۋ ارناسىن لاستانۋدان قورعاپ تۇر. مۇنداي جاسىل ايماقتار اقبۇلاق جانە سارىبۇلاق وزەندەرىنىڭ اينالاسىندا دا ورنالاسقان. باس جوسپارعا سايكەس كوگالداندىرۋعا ارنالعان اۋماق 34 770 گەكتاردى قۇراماق, بۇل – قالا اۋماعىنىڭ 50%-ى.
قالا تۇرعىندارىنىڭ ەركىن قىدىرىپ, تىنىستاۋى ءۇشىن قوعامدىق كەڭىستىكتى بارىنشا كەڭەيتۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ءبىر ايعاعى رەنوۆاتسيا باعدارلاماسى بويىنشا توزىعى جەتكەن ەسكى ۇيلەردىڭ ورنىنا جاڭادان شاعىن باقتار بوي كوتەردى. بۇعان قوسا اۋلالار, سۋبۇرقاقتار, جۇگىرۋگە ارنالعان الاڭدار, ۆەلوسيپەد جولدارى كوپتەپ سالىنىپ جاتىر. وسىنىڭ ىشىندە ۆەلوجولداردىڭ قۇرىلىسىن بولەك اتاپ وتۋگە بولادى. نۇر-سۇلتان قالاسىندا ۆەلوجول جەلىلەرىن جوبالاۋ جانە سالۋدى 4 كەزەڭ بويىنشا ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. بىلتىر بۇل جوبانىڭ العاشقى كەزەڭى اياقتالىپ, ەلوردانىڭ 20 جىلدىعىنا تارتۋ رەتىندە وبلىستار ءبىرىگىپ, ۇزىندىعى 34 كم بولاتىن ۆەلوجول سالىپ بەردى. بۇل ورتالىق ساياباقتان باستاپ, قالانىڭ شەتىندەگى جاسىل بەلدەۋگە دەيىن سوزىلىپ جاتىر. ال قازىر 127 كم بولاتىن ۆەلوجولدىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانۋدا. ەكىنشى كەزەڭدە بايقوڭىر, الماتى جانە ەسىل اۋداندارى قامتىلماق.
كۇن رايى كۇرت وزگەرەتىن ەلوردادا جىلدىڭ باسىم بولىگى سىرتتا قىدىرىستاۋعا مۇمكىندىك بەرە بەرمەيدى. سوندىقتان جابىق ۇلگىدەگى دەمالىس ورىندارىنا دا ءمان بەرىلۋدە. مۇنداي يدەيانىڭ جارقىن ۇلگىسى – «حانشاتىر» ساۋدا, ويىن-ساۋىق ورتالىعى. الداعى ۋاقىتتا اقوردادان حانشاتىرعا دەيىن جالعاساتىن «نۇرجول» جەلەكجولىنىڭ توبەسىن كومكەرۋ تۋرالى جوبا قاراستىرىلماق. «كوپفۋنكتسيونالدى جابىق جەلەكجول» جوباسىنا «استانا» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى جاۋاپتى. سونداي-اق ەل اۋزىندا جۇرگەن باستامالاردىڭ ءبىرى – سول جاعالاۋداعى ءىرى سپورت نىساندارىنىڭ اراسىن جابىق جولدارمەن جالعايتىن «سپورت سيتي» جوباسى. بۇل «الاۋ», «بارىس ارەنا», «استانا ارەنا», «سارىارقا» ۆەلوترەگى, جەكپە-جەك سارايى سياقتى نىسانداردىڭ جولىن بىرىكتىرمەك. ءارى بوتانيكالىق باق پەن كىشى تالدىكول كولىنىڭ اراسىنداعى حالىقتىڭ جاياۋ جۇرەتىن الىپ كوپىرى بولماق. ونىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كورپۋستاردىڭ اراسىن جالعاعان ساقينا ءتارىزدەس جابىق جولداردى اتاۋعا بولادى.
استانانى اباتتاندىرىپ, ايشىقتى قالاعا اينالدىرۋ, يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى قولدانىپ ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ, ادامداردىڭ يگىلىگى ءۇشىن «اقىلدى» تەحنولوگيالاردى كوپتەپ ەنگىزۋ دامۋدىڭ بۇلجىماس باعدارى بولا بەرمەك. ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن ساۋلەتتى شاھار – ەلىمىزدىڭ باسقا قالالارىنىڭ وركەندەۋىنىڭ جەتەككۇشى.