كاسىپوداق جۇمىسشىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ ءجۇر مە؟

حالىق پەن بيلىك ديالوگىن دامىتۋ, بايلانىسىن نىعايتۋ – قازىرگى كۇننىڭ باستى تالابى. پىكىرلەردىڭ الۋاندىعى الاۋىز­دىققا اپارماي, كەرىسىنشە ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە توڭىرەگىندە توقايلاسۋ كەرەك. ازاماتتىق قو­عامنىڭ العىشارتى دا – وسى. بۇل تۇرعىدا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قاتارىندا كاسىپتىك وداقتار اتالادى. ويتكەنى حالىقتىڭ ماڭىزدى بولىگىن قۇرايتىن جۇمىسشىلاردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن كاسىپوداقتار ەڭبەك داۋلارىن دابىراعا اينالدىرماي شەشۋدە, تۇسىنبەۋشىلىك تۋعان جاعدايدا تاراپتاردى ءما­مىلەگە كەلتىرۋدە بىتىمگەرلىك قىز­مەت اتقارادى.

ارعى تاريحىن اقتارساق, ان­گليادا trade union بولىپ قۇرىلعان بۇل ۇيىم جۇمىسشىلاردىڭ ءمۇد­دەسى مەن قۇقىعىن قورعاۋدى باس­تى ماقساتى ەتىپ الدى. سودان بەرى قوعامدا زور كۇشكە يە بول­عان كاسىپوداق تالاي تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا سەپ بولدى. جۇمىس بەرۋشىنىڭ الدىندا جۇمىسشىلاردىڭ ءمار­تەبەسىن كوتەرىپ, تەڭ دارەجەدە ساناساتىنداي جاعدايعا جەت­كىزدى. ءتىپتى جۇمىسشىلار مەن جۇ­مىس بەرۋشى اراسىنداعى كە­لىس­­­پەۋشىلىك پاتۋامەن اياقتال­ما­سا, كاسىپوداق نارازىلىق تانى­تىپ, ءوز مۇشەلەرىن ەرەۋىلگە باس­تاپ شىعۋدان دا تايىنبايدى. ماسەلەن, بيىل جاھان جۇرتىنىڭ قۇلاعىن ەلەڭدەتكەن وقيعا SAS اۆياكومپانياسى پيلوتتارىنىڭ ەرەۋىلىن اتاۋعا بولادى. شۆەتسيا, دانيا جانە نورۆەگيانىڭ پيلوتتارى جالاقىلارىن كوتەرۋدى تالاپ ەتىپ, 26 ساۋىردەن باس­تاپ 2 مامىرعا دەيىن جۇمىسقا شىق­پاي قويعان. اۆياكومپانيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىلارى سكانديناۆيادا جوعارى تابىس ەكەنىنە سەندىرگىسى كەلگەنىمەن, كاسىپوداق بۇل مالىمدەمەنى جوققا شىعارىپ, العان بەتتەرىنەن قايتپاعان. ءسويتىپ SAS اۆياكومپانياسى 4000 رەيسىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولعان جانە ەكىنشى توق­ساندا 126 ملن دوللار شى­عىنعا باتقان. سودان امالسىزدان كاسىپوداقتىڭ دەگەنىنە كو­نىپ, پيلوتتاردىڭ جالاقىسىن 3,5%-عا كوتەرۋ تۋرالى جاڭا كە­لى­سىمشارت جاساعان. ءدال وسى سياقتى انگلياداعى مەترو­پو­ليتەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ, يتا­لياداعى الىس قاشىقتىققا جۇك تاسۋشى كولىكتەر ءجۇر­گىزۋ­شى­لەرىنىڭ, اقش-تاعى مۇ­ناي­شى­لاردىڭ ەرەۋىلدەرىن مى­سالعا كەلتىرۋگە بولادى. بۇل مي­­تينگ­تەردىڭ ءبارىنىڭ باسىندا جۇ­مىسشىلاردىڭ مۇددەسىن قور­عاپ, تاباندىلىق تانىتقان كاسىپ­وداق كوشباسشىلارى جۇرگەن. 

حالىقارالىق تاجىريبەدە كاسىپوداقتىڭ قانداي بەدەلدى, ازۋلى ۇيىم ەكەنى كوپكە ايان. وسى ولشەممەن العاندا ءبىزدىڭ ەلدە حالىق كاسىپوداقتىڭ قۋا­تىن, قۇدىرەتىن ءالى تولىق ءتۇ­سىنە قويماعان سەكىلدى. ونىڭ ءبىر سەبەبى – كەڭەس ۋاقىتىندا كاسىپ­وداقتاردى جۇمىسشىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن ۇيىمنان تۋعان كۇن, مەرەكەلەردە اقشا جينايتىن ادام دەڭگەيىنە ءتۇسىرىپ جىبەرۋى بولار. وكىنىشكە قاراي, كوپ كاسىپورىن, مەكەمەلەردە كاسىپوداق ءالى دە سول دارەجەدە ەكەنى جاسىرىن ەمەس. 

جۇمىسشىلار العاۋسىز سەنىپ, ارقاسۇيەۋى قاجەت كاسىپ­وداق­تار­­دىڭ جۇمىسى حاقىندا ءبىلۋ ءۇشىن قازاقستان كاسىپوداقتار فە­دە­راتسياسىنىڭ وكىلى نازگۇل ءاز­تاەۆادان سۇراپ كورگەنىمىزدە, ول كاسىپوداق جۇمىسىنىڭ ءبىتىم­گەرلىك باعىتىندا ەداۋىر ىلگە­رىلەۋشىلىك بارىن العا تارتتى. ناق­تىراق ايت­قاندا, كاسىپوداقتار ۇجىمدىق ەڭبەك داۋلارىنىڭ ازايۋىنا ىقپال ەتىپ, 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 2018 جىلى جۇمىس بابىندا تۋىندايتىن جانجالداردىڭ سانى 2,5 ەسەگە قىسقارىپتى. ال جالپى 5 جىلدا ەڭبەك داۋلارى 14 ەسەگە كەمىگەن ەكەن. 

جوعارىدا الەم ەلدەرىندەگى كاسىپوداقتاردىڭ الەۋەتىنە توق­تالىپ, ولاردىڭ ءوز مۇشەلەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋدا ءىس ناسىرعا شاۋىپ بارا جاتسا, ميتينگتەر ۇيىمداستىرۋدان دا تايسالمايتىنىنا مىسالدار كەلتىردىك. «كاسىپتىك وداقتار تۋرالى» زاڭ­دى ءبىر شولىپ شىقساق, ءبىز­دىڭ كاسىپوداقتار الەۋەتى مول ۇيىمدار سياقتى بولۋعا شاماسى بارىن بايقادىق. ماسەلەن, اتال­عان زاڭنىڭ 21-بابىندا «كاسiپوداقتار قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا ءساي­كەس ەرەۋىلدەر, بەيبiت جينالىستار, ميتينگiلەر, شەرۋلەر, پيكەتتەر جانە دەمونسترا­تسيالار ۇيىمداستىرادى جانە وتكiزەدى» دەپ كورسەتىلگەن. بىراق بىزدە كاسىپوداقتار جۇمىس­شى قاۋىمنىڭ الەۋمەتتىك ماسە­لەلەرىن شەشۋدە ايتارلىقتاي تا­باندىلىق تانىتقانى شامالى. الدە, ءبىز بايقاماي ءجۇر­مىز بە؟ الىسقا كەتپەي, تەك  «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋدى» ال­ساق. ءار ەڭبەك داۋى شىققان سايىن كاسىپوداق شەشۋى ءتيىس ماسەلەگە نە وبلىس اكىمى, نە پرەمەر-مينيستر ارالاسىپ جۇرەدى. بالكىم بۇل جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كاسىپوداقتاردى وزىنە تەڭ ارىپتەس ساناماۋىنىڭ ناتيجەسى شىعار؟

بۇدان بولەك, سەنبىلىكتەرگە, ەسەپكە الۋ شارالارىنا, كوپتەگەن جيىندارعا ورتا تولتىرۋ ءۇشىن جۇمىلدىرىلاتىن قاراپايىم مۇعالىمدەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋدا كاسىپوداقتاردىڭ قاۋقارسىز ەكە­نى راس. بۇدان باسقا دا قىز­مەتكەرلەر ەڭبەك جاعدايىن جاق­سارتۋ تۋرالى ماسەلەسىن ايتىپ, الدىمەن كاسىپوداقتارعا ەمەس, بىردەن وبلىس اكىمىنە نەمەسە ۇكىمەتكە جۇگىنەدى. ونىڭ ءبىر كورىنىسى – جاقىندا عانا اتى­راۋداعى جۇمىسشىلاردىڭ جاپپاي نارازىلىق تانىتۋى. وسى تۋرالى بىزگە ساياساتتانۋشى ءارى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرل­ان سايروۆ ايتىپ بەردى. «باس­تاپقى كەزدە ينۆەستورلارمەن كەلىسىمشارت جاساسقاندا مەملەكەتتىڭ كەيبىر مۇددەلەرى ەسكەرىلمەگەن. شەتەلدىڭ ينۆەس­تورلارى, ازاماتتارى جۇمىس ءىس­تەيتىن كومپانيالاردا قا­زاق­ستاننىڭ كاسىپوداقتارى جوق. بۇل سونداي ەڭبەك ۇجىم­دارىندا ناپاقاسىن تاۋىپ جۇرگەن قا­زاق­ستاندىقتاردىڭ ءمۇد­دە­لەرىنىڭ تو­لىق قورعالماۋىنا, ەڭ­بەك شار­تىنىڭ دۇرىس رەت­تەلمەۋىنە الىپ كەلەدى» دەدى ول.

كاسىپوداقتىڭ نەگىزگى ميسسياسى – الەۋمەتتىك ەڭبەك قاتى­ناستارىن رەتتەۋ. بۇل – تۇراق­تىلىقتىڭ, حالىق پەن بيلىك ارا­سىنداعى ىنتىماقتىڭ ماڭىزدى فاكتورى. ەگەر كاسىپوداقتار سول ميسسياسىن تولىق اتقارسا نەمەسە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ الدىندا مارتەبەسىن جوعارى كوتەرە السا, تالاي ەڭبەك داۋىنىڭ الدىن الۋعا بولار ەدى. سەبەبى ەلىمىزدەگى الەۋ­مەتتىك زەرتتەۋلەر كوپتەگەن ءىرى كاسىپورىنداردىڭ وزىندە باسشىلىق كاسىپوداقتى زاڭ تالاپ ەتكەن سوڭ عانا ۇستايتىنىن نەمەسە تىلالعىش قىزمەتكەردى تاعايىندايتىنىن انىقتاعان.