سارسەنبى, 17 ءساۋىر 2013 2:17
سوت ىستەرى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ءادىل, تياناقتى, ساۋاتتى قارالۋى ءتيىس
ادامزات قوعامىنىڭ دامۋ بارىسىن ءدوپ باسىپ, كورە بىلگەن كونە گرەك ويشىلدارىنىڭ ءبىرى پۋبليلي سير: «زاڭى دامىعان ەلدىڭ ءوزى دە داميدى» دەگەن ەكەن.ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىكتەن بەرى قارايعى جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاسالىپ, باسقاشا قالىپتاسىپ, جاڭاشا دامۋعا باعىت العان سالانىڭ ءبىرى – سوت سالاسى.
سارسەنبى, 17 ءساۋىر 2013 2:17
سوت ىستەرى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ءادىل, تياناقتى, ساۋاتتى قارالۋى ءتيىس
ادامزات قوعامىنىڭ دامۋ بارىسىن ءدوپ باسىپ, كورە بىلگەن كونە گرەك ويشىلدارىنىڭ ءبىرى پۋبليلي سير: «زاڭى دامىعان ەلدىڭ ءوزى دە داميدى» دەگەن ەكەن.ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىكتەن بەرى قارايعى جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاسالىپ, باسقاشا قالىپتاسىپ, جاڭاشا دامۋعا باعىت العان سالانىڭ ءبىرى – سوت سالاسى. مۇنى جۇرتشىلىق كورىپ تە, كوز جەتكىزىپ تە ءجۇر.
ەڭ الدىمەن, اتا زاڭىمىزدىڭ ءبىر ءبولىمى (VII-ءبولىم) تۇتاستاي «سوتتار جانە سوت تورەلىگى» ماسەلەسىنە ارنالىپ, ونىڭ العاشقى بابىندا (75-ءشى باپ) سوتتىڭ بيلىكتىڭ ماڭىزدى ءبىر تارماعى ەكەندىگى تياناقتالىپ كورسەتىلدى. ەگەمەندى ەل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق, ازاماتتىق ىستەردى جۇرگىزۋ, قىلمىستىق, قىلمىستىق ىستەردى جۇرگىزۋ, اكىمشىلىك كودەكستەرى قابىلدانىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلدى.2000 جىلعى 25 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» دەپ اتالاتىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان ارنايى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانىپ, وندا سوت سالاسىنىڭ جۇمىسى مەن مىندەتتەرى, سۋديالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن قۇقىق-قۇزىرەتتەرى انىقتالىپ, بەلگىلەندى.بۇگىنگى تاڭدا سوتتاردا ىستەردىڭ قارالۋ ساپاسى مەن دەڭگەيىن جەتىلدىرۋ, تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا جەر-جەردە, ءار وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار استانا, الماتى سياقتى قالالاردا ەكونوميكالىق, قىلمىستىق, اكىمشىلىك جانە جاسوسپىرىمدەر ىستەرىن قارايتىن ارنايى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتاردىڭ اشىلىپ, جۇمىس ىستەۋى قالىپتى كورىنىسكە اينالدى. سۋديا سوت جۇيەسىندەگى باستى تۇلعا سانالاتىندىقتان وعان ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ قاتاڭ جۇرگىزىلىپ, جوعارعى سوت كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسىمەن پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن تاعايىندالاتىن بولدى. كاسىپقوي مامان-كادرلار دايارلاۋ ىسىنە جەتە ءمان بەرىلىپ, زاڭگەرلىك جوعارى ءبىلىمى بار سۋديا بولعىسى كەلەتىن جاستاردى قر پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسى سوت تورەلىگى ينستيتۋتىنىڭ ماگيستراتۋراسىندا ارنايى وقىتىپ شىعارۋ ۇردىسكە اينالدى.جالپى, رەسپۋبليكامىزدا سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جاقسارتۋ مەن جەتىلدىرۋ باعىتىندا بۇدان باسقا دا بىرقاتار يگىلىكتى ىستەر مەن ىقپالدى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى جانە اسىرىلۋدا.وسى سياقتى, اعىمداعى XXI عاسىردىڭ ورتا تۇسىنا دەيىنگى ەلىمىزدىڭ دامۋ باعدارىن ايقىنداپ بەلگىلەپ بەرگەن, ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا جاريا ەتىلگەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» دەگەن باعدارلامادا بىلاي دەپ كورسەتىلدى: «قۇقىقتىق ساياساتتىڭ ماڭىزدى ءماسەلەسى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيا كەپىلدىك بەرەتىن سوت ارقىلى قورعالۋ قۇقىن جۇزەگە اسىرۋى بولىپ تابىلادى.بۇل ءۇشىن سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ پروتسەسىن وڭايلاتۋ, ونى باسى ارتىق بيۋروكراتيالىق راسىمدەردەن ارىلتۋ كەرەك. جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزگەن جاعدايدا مۇنى ىستەۋ قيىن ەمەس.سونىمەن, ءبىر مەزگىلدە سوتتاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا داۋلاردى سوتتاردان تىس رەتتەۋ ينستيتۋتتارىن دامىتۋدى جالعاستىرعان ءجون. بولماشى ماسەلەلەر بويىنشا داۋلاردى شەشۋ سوتتاردان تىس تارتىپپەن جۇرگىزىلەتىندەي تەتىكتەر قاراستىرۋ قاجەت.سوت بيلىگىنىڭ بەدەلى ورىندالماعان سوت شەشىمدەرىنەن تومەندەيدى. وسىعان بايلانىستى, بۇل جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ جونىندەگى شارالار قابىلدانۋعا ءتيىس».اسا ماڭىزدى قۇجاتتاعى بۇل جولدار ءبىزدىڭ سوت جۇيەسىنە ءوزىنىڭ قىزمەتىن زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرە ءتۇسۋ مىندەتىن جۇكتەيدى. وسىنىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا دەن قويىپ, وركەنيەتتى دامۋعا بەت العان مەملەكەتكە ءتان قۇبىلىس پەن قادام-قاراكەتتەر.Cول سەبەپتى دە پرەزيدەنتىمىز اتالعان جولداۋىندا: «قوعام ءاربىر قادام باسقان سايىن دەموكراتيالاندىرۋ مەن ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ەڭ جوعارى ستاندارتتارعا جاقىنداپ كەلەدى» دەپ اتاپ كورسەتتى.بيىل قۇرىلعانىنا قىرىق جىل تولىپ وتىرعان ءبىزدىڭ ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتى دا وسىناۋ وزگەرىستەر مەن رەفورمالاردىڭ, ستراتەگيالىق باعدارلامالاردىڭ اياسىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى.قۇرىلىم-قۇرامىندا 5 اۋداندىق سوت, 3 قالالىق سوت, 1 اسكەري سوت, 2 اكىمشىلىك سوت, ءبىر-بىردەن اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان قىلمىستىق ىستەر, ەكونوميكالىق ىستەر, جاسوسپىرىمدەر ىستەرىن قارايتىن سوتتار جۇمىس ىستەيتىن ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتى رەسپۋبليكا سوتىنىڭ ەلەۋلى ءبىر تارماعى سانالادى. وبلىس كولەمىندە 79 سۋديا قىزمەت ەتەدى.ايتسە دە, وبلىستىق سوتتىڭ تاريحىن وبلىستىڭ ءوزىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك, مادەني دامۋ تاريحىنان بولەك الىپ قاراۋعا بولمايدى. ال, اۋەل باستا ماڭعىستاۋدىڭ ءوز الدىنا وبلىس بولىپ قۇرىلۋىنا 1961 جىلى 5 ماۋسىمدا جەتىباي دوڭىندە مۇناي اتقىلاپ, بۇل ايماقتا «قارا التىن» مەن «كوگىلدىر وتىننىڭ» مول قورى بار ەكەنى بەلگىلى بولىپ, ءوڭىردىڭ ءوندىرىستىك-ونەركاسىپتىك الەۋەتىنىڭ زور ەكەنى ىقپال ەتكەنىن قازىرگى كۇنى ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. وسى ويىمىزدىڭ ايعاعىنداي جەتپىسىنشى جىلداردىڭ وزىندە قازاقستاندا جىلىنا 15 ميلليون توننا مۇناي وندىرىلگەن بولسا, سونىڭ 12 ميلليونى ماڭعىستاۋ تۇبەگىنىڭ ۇلەسىنە ءتيدى.قۇجاتتىق دەرەكتەرگە زەر سالاتىن بولساق, 1973 جىلعى 20 ناۋرىزدا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ ماڭعىشلاق وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى, ىلە-شالا 23 ناۋرىزدا ماڭعىشلاق وبلىستىق سوتىن قۇرۋ تۋرالى جارلىعى شىققانىن كورەمىز. وسىنىڭ ءوزى جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان وبلىستا وزگە مەكەمە-ۇيىمدارعا قوسا, ءبىرىنشى كەزەكتە وبلىستىق سوتتى قۇرۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى دا قاجەتتى بولعانىن اڭعارتادى.ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتىنا قۋانىشباي مامبەتوۆتەن كەيىن ءار جىلدارى نۇرعوجا چينياەۆ, مۇحتار سماعۇلوۆ, ساكەن ابدۋللاەۆ سياقتى تاجىريبەلى سۋديالار باسشىلىق ەتىپ, وبلىستاعى سوت جۇيەسىنىڭ دامىپ, جەتىلۋىنە لايىقتى ۇلەستەرىن قوسىپ, وزىندىك قولتاڭبالارىن قالدىردى. ن.ت.سۋحانوۆا, ن.ش.جولداسباەۆا, ت.س.بەرىكقاليەۆا, ع.ا.ماقاجانوۆا, ي.ق.ەلەكەەۆ, م.ن.نۇربەكوۆ سياقتى بەلگىلى زاڭگەرلەردى ماڭعىستاۋلىق ارىپتەستەرى ءاردايىم ماقتانىش تۇتادى.ارينە, وبلىستىڭ ءوندىرىسىنىڭ قارقىن الىپ, ەكونوميكالىق جاعىنان دامۋى كوڭىل قۋانتادى. بىراق تا, مۇندا نەگىزىنەن مۇناي كاسىپشىلىگىمەن عانا اينالىساتىندىق جۇمىسسىزدىقتىڭ بار ەكەنى, جەرى قۇم-شاعالدى, قۋاڭ, كليماتى قۇرعاق بولعاندىقتان جەمىس-جيدەك پەن باۋ-باقشانىڭ وسە بەرمەيتىنى, ازىق-ت ۇلىك پەن كوكونىستىڭ سىرتتان تاسىمالداناتىنى, سوندىقتان ونىڭ باعالارىنىڭ باسقا وڭىرلەردەن قىمباتتاۋ بولاتىنى, وسىنداي فاكتورلاردىڭ جيناقتالا كەلگەندە حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىنا اسەر ەتەتىنى جاسىرىن ەمەس.وبلىستىڭ تاريحىندا ەكى رەت 1989 جىلعى ماۋسىم مەن 2011 جىلعى جەلتوقساندا «جاڭاوزەن وقيعاسىنىڭ» ورىن الۋى وسىنداي الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك پەن تۇرمىستىق كەلەڭسىزدىكتەردەن تۋىنداعانى ايدان انىق. سوڭعى وقيعاعا بايلانىستى جاڭاوزەن مەن شەتپەدە بولعان زاڭ بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستىق ارەكەتتەرگە قاتىستى ىستەردى ءبىزدىڭ اقتاۋ قالالىق سوتى قارادى. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەگەن سىن بولدى. «وقيعاعا قانداي باعا بەرىلىپ, قانداي ۇكىم شىعارىلار ەكەن؟» دەگەندەي, سوت پروتسەسىنىڭ بارىسىنا بۇكىل الەم نازار اۋدارىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تىلشىلەرى قاتىسىپ, ءارتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدار كوز تىگىپ, باقىلاپ وتىردى.وسى ورايدا مىنا ءبىر جايتتى اتاپ ءوتۋدىڭ قيسىنى مەن رەتى كەلىپ تۇر. 2012 جىلدىڭ قازانىندا ەلباسىمىز اۆستريا مەملەكەتىنە بارعان ساپارىندا باق وكىلدەرى جاڭاوزەن وقيعاسىنا بايلانىستى سۇراق قويعاندا: «بۇل جۇمىسشىلار مەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىنداعى كادىمگى قاراپايىم داۋ بولدى, ولار بۇكىل الەمدە بولىپ جاتادى. ونى شەشۋگە بولاتىن ەدى, الايدا قىلمىستىق ەلەمەنتتەر وزدەرىنىڭ جەكە ماقساتتارىن كوزدەپ, ونى قانتوگىسكە اپارىپ سوققان قاقتىعىسقا اينالدىردى», – دەپ جاۋاپ بەردى. جانە ودان ءارى: «مۇلدەم اشىق, قوعامدىق, ترانسپارەنتتىك تەرگەۋ جۇرگىزىلدى, بۇل بۇكىل بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا, قاتىسقىسى كەلەتىندەردىڭ بارلىعىنا اشىق, ءادىل سوت بولدى. سوتتالعانداردىڭ ءبارى دە جاي باسقا نارسە ءۇشىن ەمەس, ناقتى قىلمىستارى ءۇشىن جازاسىن الدى. وزدەرىنىڭ وكىلەتتىلىگىن اسىرا پايدالانىپ, ادامدارعا قارسى وق اتقان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە سوتتالدى. وسىنداي وقيعاعا ارانداتقاندار دا سوتتالدى», – دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا بەرىلگەن شىنايى ءارى وڭ باعا بولاتىن.مۇنىڭ ءبارىن مەن ادەيى جاڭاوزەن وقيعاسىنىڭ سوتتا قارالۋى جايىندا جۇرتشىلىقتا اقيقاتتى اقپارات, دۇرىس تۇسىنىك بولسىن دەگەن ماقساتتا ايتىپ وتىرمىن.اتالارىمىز: «ءبىر كۇن جانجال بولعان ءۇيدىڭ قىرىق كۇندىك بەرەكەسى كەتەدى», دەپ تەككە ايتپاعان. كەلەشەكتە قاي-قايسىسىمىز ءۇشىن دە جاڭاوزەن وقيعاسى وي سالىپ, ءتالىم الارلىقتاي ساباق بولۋعا ءتيىس.بۇگىندە ءبىزدىڭ وبلىستاعى بارلىق سوت ورىندارى اۋداندىق سوتتان وبلىستىق سوتقا دەيىن ۋاقىت تالابىنا ساي سالىنعان, ادىلدىكتىڭ نىسانىنداي الىستان مەنمۇندالاپ تۇراتىن اسەم دە كەلبەتتى عيمارتتارعا ورنالاسقان. سۋديالار مەن مامانداردىڭ تالاپقا ساي ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋلەرى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالىنعان, سوڭعى ۇلگىدەگى كومپيۋتەرلەرمەن باسقا دا تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. سوت قىزمەتكەرلەرى تۇگەلدەي دەرلىك «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت ورگاندارىنىڭ ءبىرىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق – تالداۋ جۇيەسى» باعدارلاماسىمەن جانە ىشكى ەلەكتروندىق پوشتا بايلانىسىمەن جۇمىس ىستەيدى. بىزدە ىستەر مەن قۇجاتتىق قاعازداردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلۋى جونىنەن ەشقانداي دا ءبىر قيىندىق پەن كەدەرگى جوق دەپ ايتا الامىز.وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتى رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىنەن كورىندى. 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا, جۇرتشىلىقتىڭ اكىمشىلىك ىستەر جونىنەن سوتقا جۇگىنۋى كوبەيىپ, ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەردىڭ كەمۋ ءۇردىسى بايقالعان. ماسەلەن, قىلمىستىق ىستەر سانى 300-گە ازايعان. ايتسە دە, سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىندا كەمشىلىكتەر دە جوق ەمەس. ارا-تۇرا ۇكىم شىعارۋدا كەيبىر ولقىلىقتار ورىن الىپ, جوعارى ساتىدا تۇزەتىلىپ, وزگەرتىلىپ جاتادى. ونىڭ كوپشىلىگى ءىستى قاراعان سۋديانىڭ تاجىريبەسىزدىگىنەن نە زاڭداردىڭ ناقتى بىلمەۋىنەن بولادى. سۋديانىڭ قاتەلىگى مەن بىلمەستىگى سوت تورەلىگىنە, كەيدە ادامنىڭ تاعدىرىنا نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا, بىزدە بەس جىلدىڭ كولەمىندە 10 سۋديا جۇمىستان كەتىپ, سونىڭ ىشىندە تورتەۋى ءوز قىزمەتىنە لايىق بولماعاندىقتان بوساتىلدى.وبلىستىق دەڭگەيدە سوت جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن جاقسارتۋ, جەتىلدىرۋ باعىتىندا ءالى دە اتقارىلار جۇمىستار كوپ. 2012 جىلدىڭ ناۋرىزىندا جوعارعى سوتتىڭ ءتوراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆ: «ەندىگى جەردە اۋداندىق, قالالىق سوتتاردىڭ جۇمىسى ولار شىعارعان ۇكىمنىڭ جويىلۋىنا نە وزگەرتىلۋ سانىنا قاراي باعالاناتىن بولادى. وبلىستىق سوتتار ءۇشىن كەرىسىنشە. بۇل ساتىدا نەعۇرلىم شەشىمدەر مەن ۇكىمدەر كوبىرەك وزگەرتىلىپ, تۇزەتىلەتىن بولسا, ونىڭ سوعۇرلىم ناتيجەلى جۇمىس ىستەگەنى. بۇرىنعىداي اۋداندىق جانە وبلىستىق سوتتاردىڭ ءبىر باعىتتا جۇمىس ىستەگەنى بولمايدى. قانشالىقتى وبلىس دەڭگەيدە قاتەلىكتەردى ءجوندەپ, ۇكىمدەردى وزگەرتىپ, تياناقتايتىن بولساق, جۇمىسىمىزدىڭ سونشالىقتى تابىستى بولعانى», دەپ ايتقان بولاتىن. ايتقانداي-اق, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا 2012 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق جانە قاداعالاۋ ساتىلارىنىڭ ىستەردى قاراۋدىڭ جاڭا ءتارتىبى بەلگىلەندى. سول بويىنشا اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتتار اۋداندىق (قالالىق) سوتتارعا ءىستەردى قايتادان قاراۋعا جىبەرمەي, وزدەرى سوت اكتىلەرىن تەكسەرىپ, باسقاشا شەشىم شىعارا الاتىن بولدى. راسىندا دا جۇرت جوعارعى سوتقا شاعىمدانىپ, استاناعا سابىلىپ, اۋرە-سارساڭعا تۇسپەي ىستەردىڭ نەگىزىنەن وبلىستىق سوتتىڭ اپپەلياتسيالىق, كاسساتسيالىق جانە قاداعالاۋ ساتىلارىندا قارالىپ, ءوزىنىڭ تياناقتى شەشىمىن تاپقانى ءتيىمدى دە ۇتىمدى بولماق.جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, سوڭعى كەزدەرى مەدياتسيا تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلدانىپ, ونى كەڭىنەن ورىستەتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلۋدا. قاراما-قايشىلىق پەن داۋ-جانجالدى ۋشىقتىرا بەرمەي اراعايىندىقپەن بىتىمگە كەلىپ, ءپاتۋالاسۋ ءبىزدىڭ حالىقتا ەجەلدەن اتا سالتىمىزدا بار ءداستۇر. «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن, جاۋلاستىرماق – جاۋشىدان» دەيدى. سوندىقتان, مۇنى جۇيەلى تۇردە قولعا الىپ, وڭتايلى تەتىك-تاسىلدەرىن تاۋىپ, تابىستى جۇرگىزە الامىز دەگەن ويدامىن. بۇل ءبىر جاعىنان سوت جۇيەسىن جۇرت تەك ۇكىم شىعارىپ جازالايتىن ورگان دەپ قارامايتىنداي ونىڭ جۇمىسىن ىزگىلەندىرە تۇسۋگە ىقپال ەتەدى.دەگەنمەن, سوت جۇيەسىنە ۋاقىت پەن زاماننىڭ ادامداردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاپ, سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋدا جاڭا تالاپتار مەن مىندەتتەر قويا بەرەتىنى حاق. باستى ماقساتىمىز سونداي تالاپتاردىڭ دەڭگەيىنەن كورىنىپ, سوت بيلىگىنىڭ سالتانات قۇرۋىنا قىزمەت ەتە بەرۋ بولىپ تابىلادى.دوسجان ءامىروۆ,ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى.