نەمەسە قازاق-قىرعىز حالىقارالىق بازارىن سالۋعا نە كەدەرگى؟
قىرعىز ەلىمەن كەڭ اۋقىمدا ءتيىمدى ساۋدا-ەكونوميكالىق ءارىپتەستىك جاساۋ جامبىل وبلىسى سىرتقى ەكونوميكالىق ستراتەگياسىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ول ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنان دا انىق بايقالۋدا. مىسالى, ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-جەلتوقسان ايلارىندا 148,6 ملن. اقش دوللارىن قۇراعان.
بۇگىندە قىرعىز ەلى مەن جامبىل وبلىسى شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردىڭ دامۋ قارقىنى دا جامان ەمەس. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا وبلىستا قىرعىزستان كاپيتالىن تارتۋ ارقىلى تىركەلگەن 19 بىرلەسكەن كاسىپورىن بار.
ەل ۇكىمەتى ەكى ەل اراسىنداعى الىس-بەرىس پەن بارىس-كەلىستى دامىتۋ ماقساتىندا وسىدان ءتورت جىل بۇرىن “ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” جانە “اۋقاتتى كەڭ-بۇلۇن” شەكارالىق ارىپتەستىك جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىعىن (بازار – ك.س.) قۇرۋ جونىندە قاۋلى قابىلداعان بولاتىن. “ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” جوباسىنىڭ وپەراتورلارى بولىپ “وڭتۇستىك” اكك مەن جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگى, ال قىرعىزدار جاعىنان تالاس وبلىسىنىڭ اكىمشىلىگى مەن “تالاسرەسۋرسى” مكك بەلگىلەنگەن.
جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگى حالىقارالىق ورتالىقتى قۇرۋ ءۇشىن قۇرىلىس سالىناتىن شەكارالىق اۋماقتان 49 جىلعا 5 گەكتار جەر ءبولدى. بۇگىندە ول جەردىڭ قۇنارلى قاباتى الىنىپ, شاعال تاس توسەلدى. بازار اۋماعىن قورشاۋ ءۇشىن قۇرىلىس بلوكتارى ساتىپ الىندى. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىنىڭ وتەماقىسى ءۇشىن 6605 مىڭ تەڭگە تولەۋ ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپتى. بىراق قازىرگى كەزدە “ايشا ءبيبى- شوڭ قاقپا” حالىقارالىق ورتالىعى قۇرىلىسى قارجىنىڭ جوقتىعىنان توقتاپ تۇر.
جامبىل اۋدانىنداعى “ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” مەن قورداي اۋدانىنداعى “اۋقاتتى-كەڭ-بۇلۇن” حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىن جەدەلدەتۋ ءۇشىن جامبىل وبلىسى اكىمدىگى جۇمىس باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ, قارجى ءبولۋ ءمۇمكىندىكتەرىن قاراۋ تۋرالى “وڭتۇستىك” اكك-گە ۇسىنىس جاساعان. بىراق “وڭتۇستىك” اكك جامبىل اۋدانىنداعى “ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” حالىقارالىق ورتالىعىن ءتيىمسىز دەپ, ساناپتى. نەگە دەگەن ساۋالعا “بۇل ايماقتا مول جۇك تاسىمالى مەن قىرعىز ەلىنە شىعارىلاتىن ەكسپورتتىق تاۋارلار جوق” دەپ جاۋاپ بەرەدى. سونداي-اق, ولاردى قازاقتار جاعىنان بولىنگەن جەر كولەمىنىڭ ازدىعى مەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ زاڭدىق بازاسىنىڭ جوقتىعى دا الاڭداتادى ەكەن. ءوز كەزەگىندە جامبىلدىقتار 5 گەكتار جەردى 50 گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋعا ۋادە بەرگەن. بىراق “وڭتۇستىك” اكك “ول جەر ارقىلى بۇقارا-تاشكەنت-الماتى باعىتىنداعى جوعارى قىسىمدى گاز قۇبىرىنىڭ ماگيسترالى وتەدى” دەپ تەرىس اينالدى.
قورداي اۋدانىنداعى “اۋقاتتى-كەڭ-بۇلۇن” حالىقارالىق ورتالىعىن سالۋ جوباسىنا كەلەتىن بولساق, “وڭتۇستىك” اكك-ءنىڭ بۇل جوبا تۋرالى دا پىكىرى بار سياقتى. ولاردىڭ جۇرگىزگەن ساراپتاماسى بويىنشا, قورداي اۋدانىنداعى قاراسۋ شەكارالىق بەلدەۋىنەن شەكارالىق ارىپتەستىك جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق قۇرۋ اناعۇرلىم اقىلعا قوناتىن جۇمىس. “نەگە” دەگەن ساۋالعا بەرەتىن جاۋاپتارى دا دايىن. مىسالى, ەلىمىزدىڭ كەدەن دەپارتامەنتى تاراپىنان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن “قاراسۋ” باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتى مەن “قورداي” كەدەن بەكەتىن كۇشەيتۋگە بايلانىستى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قىرۋار قارجى قاراستىرۋعا ۇسىنىس جاسالعان. بۇل جوبا بويىنشا اۋماعى 3,6 گەكتار بولاتىن جەرگە قازىرگى زامانعى باقىلاۋ-وتكىزۋ جاراقتارىمەن جابدىقتالعان تەرمينالدىڭ قۇرىلىسى سالىنادى دەپ كۇتىلۋدە. تەرمينال ىسكە قوسىلعان كەزدە تاۋار تاسىمالى “قاراسۋ” كەدەن بەكەتى ارقىلى وتكىزىلەدى دە, تۋريستەر مەن مايدا ساۋداگەرلەر بۇرىنعىسىنشا “قورداي” بەكەتى ارقىلى جالعاسا بەرمەكشى. بۇل جوبا بولىنگەن جەرگە قاجەتتى كوممۋنيكاتسيا تارتۋدى دا ۇمىت قالدىرمايتىنىن العا تارتقان “وڭتۇستىك” اكك اتالعان حالىقارالىق ورتالىقتى (بازاردى) اۋقاتتى اۋىلىنان ەمەس, كەرىسىنشە قاراسۋدان سالۋدى ۇسىنادى. ونىڭ ءتۇرلى جەڭىلدىكتەرى مەن ىڭعايلى جاقتارىن دا كورسەتەدى.
شەكارالىق ارىپتەستىك ءجونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق قۇرۋعا مۇددەلى تاراپتاردىڭ وسىنداي كوزقاراستار الۋاندىعىنان كەيىن ەلىمىزدىڭ يندۋستريا جانە ساۋدا مينسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن كەڭەس وتكىزىلدى. وندا “ايشا ءبيبى” كەدەن بەكەتىنىڭ ستراتەگيالىق ءمانى بار ەكەنىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, سول جەردەن “ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” شەكارالىق ءارىپتەستىگى جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق سالۋدىڭ دۇرىستىعى جانە قازاق-قىرعىز ەلدەرىنە تاۋار تاسىمالى “قورداي” كەدەن بەكەتىنەن ەندىگى جەردە “ايشا ءبيبى” كەدەن بەكەتىنە قاراي باعىتتالاتىنى جونىندە ۇسىنىس ايتىلدى. ال “قورداي” كەدەن بەكەتى جەكە تۇلعالاردى وتكىزەتىن باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتى بولىپ قالا بەرەدى دەپ كەلىسىلدى.
“ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” شەكارالىق ارىپتەستىگى جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق سالۋ جامبىل وبلىسى ءۇشىن قانداي ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشەدى؟ بىرىنشىدەن, جامبىل وبلىسىنىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتادى, ەكىنشىدەن, “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” تارانزيتتىك ءدالىزىنە قوسىلۋ ءمۇمكىندىگىنە قول جەتكىزەدى, ۇشىنشىدەن, ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتتىق ءوسىمىن ارتتىرادى, تورتىنشىدەن, الماتى, تاراز, شىمكەنت جانە قىزىلوردا قالالارى گەوەكونوميكالىق نەگىزىندە كولىك ءدالىزىنىڭ بويىمەن ارنايى تەحنوپارك ايماعىن دامىتۋعا مۇمكىندىك جاسايدى, بەسىنشىدەن, الماتى-بىشكەك اۆتوجولىنا شامادان تىس تۇسكەن جۇكتى جەڭىلدەتەدى, قازاق ەلىنىڭ حالىقارالىق بايلانىستارىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بيزنەس قاۋىمداستىعى دەڭگەيىندە نىعايتىپ, دامىتادى, جەتىنشىدەن, جامبىل وبلىسى ارقىلى وتەتىن جۇك تاسقىنىنىڭ كولەمى جەرگىلىكتى بيۋدجەت تۇسىمدەرىن ۇلعايتادى. بۇل جوبالار جۇزەگە اسقان جاعدايدا, ءاسى-رەسە, دوتاتسيادا وتىرعان جامبىل وبلىسى ءۇشىن ۇلكەن ەكونوميكالىق سەكىرىس پەن سەرپىلىس بولىپ تابىلار ەدى.
بۇگىندە يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى مەن مۇددەلى ورگاندار تاراپىنان تۋىنداعان ماسەلەلەردى زەرتتەۋ بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلدى. وعان جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كارىم كوكىرەكباەۆ پەن وبلىس اكىمدىگىنىڭ كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ باستىعى گۇلجاۋھار قۇشانوۆا ۇسىنىلدى.
– بۇگىندە وبلىستاعى قىرعىز ەلىمەن شەكارالاس ايماقتاردا 9 كەدەن بەكەتى جۇمىس ىستەگەنىنە قاراماستان, حالىقارالىق جۇك تاسىمالى جۇيەسىندەگى جامبىل وبلىسىنىڭ الەۋەتى تولىققاندى ىسكە اسىرىلماي وتىر. حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىنىڭ نەگىزگى ءمۇمكىندىكتەرى ايماقتا تولىق قۇرىلماعان. كولىك جولدارىنىڭ ساپاسى مەن سەرۆيستىك قىزمەتتىڭ دەڭگەيىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كوتەرۋ دە ءماز ەمەس. جامبىل وبلىسى اكىمدىگى ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋ ماقساتىندا شەكارالىق ارىپتەستىك ءجونىندەگى حالىقارالىق ورتالىقتى قۇرۋدا ءوز جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. ەكى ەل ساراپشىلارى جۇمىس ىستەدى. دەگەنمەن, ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. سوندىقتان, بۇل ماسەلەنى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەپ, وبلىس ەكونوميكاسىنا قولايلى شەشىمگە توقتاۋ قاجەت. مەنىڭ ويىمشا, بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا وبلىس ەكونوميكاسى بۇرىنعىدان دا دامىپ, كورشى ەلدەرمەن ءارىپتەستىك-ءتىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى اشىلادى, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كارىم كوكىرەكباەۆ.
جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بوزىمباەۆ ايماقتاعى ينۆەستيتسييالىق ساياساتتىڭ جوقتىعىن, وبلىستىڭ دوتاتسيادا وتىرعانىن ايتىپ, مۇنداي ەكونوميكالىق تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارىن جانتالاسا قاراستىرىپ جاتقانى بەلگىلى. ماسەلەگە وبلىس باسشىسىنىڭ وسى مۇددەلى كوزقاراسى تۇرعىسىنان قاراپ, وي قورىتساق, “ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” جوباسى بىزگە ءوڭىر ءومىرىن جانداندىراتىن جىبەك جولى سياقتى كورىنە بەرەدى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.