جۇما, 15 اقپان 2013 7:11
بۇل تاۋ تۋرالى اڭىزدى العاش رەت بالا كەزىمدە ەستىپ ەدىم. وتباسىنداعى اڭگىمەدە بايجانساي, شايان جانە تەرىسكەي جاقتى كوپ ايتاتىن بۇلبيكە اپام:
– باياعى وتكەن زاماندا, – دەپ باستايتىن كانىگى ەرتەگىشىلەردىڭ كادىمگى تاسىلىنە سالىپ, – قاراتاۋدىڭ قويناۋ-قولاتى مەن جازيرالى جازىعىن ەمىن-ەركىن جايلاعان ءبىر باي بولىپتى. سول بايدىڭ ەركە قىزى كۇندەردىڭ كۇنىندە وزىنە لايىقتى جىگىتپەن ۋاعدا بايلاسىپ, ونى اكەسى دە قۇپ كورىپ, وتىز كۇن ويىن, قىرىق كۇن تويىن جاساپ, توقسان تۇيەگە جاساۋ-جابدىعىن تيەپ, شىعارىپ سالادى.
جۇما, 15 اقپان 2013 7:11
بۇل تاۋ تۋرالى اڭىزدى العاش رەت بالا كەزىمدە ەستىپ ەدىم. وتباسىنداعى اڭگىمەدە بايجانساي, شايان جانە تەرىسكەي جاقتى كوپ ايتاتىن بۇلبيكە اپام:
– باياعى وتكەن زاماندا, – دەپ باستايتىن كانىگى ەرتەگىشىلەردىڭ كادىمگى تاسىلىنە سالىپ, – قاراتاۋدىڭ قويناۋ-قولاتى مەن جازيرالى جازىعىن ەمىن-ەركىن جايلاعان ءبىر باي بولىپتى. سول بايدىڭ ەركە قىزى كۇندەردىڭ كۇنىندە وزىنە لايىقتى جىگىتپەن ۋاعدا بايلاسىپ, ونى اكەسى دە قۇپ كورىپ, وتىز كۇن ويىن, قىرىق كۇن تويىن جاساپ, توقسان تۇيەگە جاساۋ-جابدىعىن تيەپ, شىعارىپ سالادى.
ۇزاق جولعا باعىت العان قىزىلدى-جاسىلدى كەرۋەن اۋىل-ايماقتان قارا ءۇزىپ شىققاننان كەيىن, بايلىق پەن مانساپقا ماس قىز كوشتى توقتاتىپ, كوڭىل كوتەرىپ, بوي جازعىسى كەلمەي مە. ءسويتىپ, بالدىسۋ دەگەن جەرگە كەلىپ توقتاپتى-مىس. القيسسا, كوشتىڭ ءسان-سالتاناتىنا كوڭىلى تولعان قىز جاساۋلارىن جاسىنداي جارق-جۇرق ەتكەن جانارىنان تاعى ءبىر وتكىزەدى. بارلىق كيىم-كەشەكتەرى قىمبات ماتالاردان تىگىلىپتى. بارلىق بۇيىمدارىنا التىن مەن گاۋھار قادالىپتى. اكەسى بايعۇس, ءتىپتى, يتاياعىنا دەيىن ەسكەرگەن ەكەن, بىراق ونىسىن التىنمەن اپتاتقىزباپتى, كۇمىسپەن كۇپتەتكىزبەپتى, جاي اشەيىن كادۋىلگى اعاشتان جوندىرعان ەكەن. مۇنى كورگەن كىلتەتپە قىز جاۋ شاپقانداي اكەسىنە حابارشى جىبەرەدى. ال ول بولسا يتاياقتىڭ التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلمەگەنىنە اشۋلانعان قىزدىڭ «ساف التىننان جاڭا يتاياق جاساتىپ بەرسىن» دەگەن قىڭىر تىلەگىن اۋىلعا قيتۇرقىلاندىرا جەتكىزەدى.
باسقا-باسقا, جار دەگەندە جالعىز قىزىنان مۇنداي قاتالدىقتى كۇتپەگەن اكە جانى كۇيزەلىپ:
– اتا-انا مەيىرىمىنە دەگەن مىسقالداي راحمەتى جوق, قارىز بەن پارىزدى تۇسىنبەيتىن و, تاسجۇرەك نەمە-اي… سول كوشىڭ توقتاعان جەرگە تاس بولىپ قاتىپ قال, ءبىلدىڭ بە, تاس بولىپ قاتىپ قال, – دەپ كۇڭىرەنىپتى.
بۇل قىرسىق قىزدىڭ ءسان-سالتاناتقا بولەنگەن كوشى مەن ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانعان قوشەمەتشىلەرى كەرۋەننىڭ باسى مەن اياعىنا قيقۋ سالىپ ەندى قوزعالا بەرگەن تۇس ەكەن. سول زاماتتا ءبارى تاسقا اينالىپ, قاتىپتى دا قالىپتى, دەيدى دە اپا: «انە, اكە قارعىسى – وق» دەگەن وسى», – دەپ اڭگىمەسىن تۇيىندەيتىن.
جوعارىداعى اڭىزدى ەستىگەلى دە, مىنە, ارادا جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. بىراق مەنى اڭگىمەنىڭ ادام سەنبەس وقيعاسى ەمەس, اپامنىڭ: «سول تاس بولىپ قاتىپ قالعان كوش بۇگىندە كەلىنشەكتاۋ دەپ اتالادى. مىنا سوزاق جاققا بارساڭدار, ونى ءوز كوزدەرىڭمەن كورەسىڭدەر», – دەيتىن نوتاريۋستىڭ باتتيتىپ تۇرىپ باسىپ بەرگەن مورىندەي «دەرەگى» مەن «دايەگى» قىزىقتىراتىن.
اپام ايتقان كەلىنشەكتاۋدى وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن كوردىم. سودان بەرى جىل ارالاتىپ بارىپ تۇرامىن. بالا كەزدەن قۇلاعىما ءسىڭىپ قالعان اڭىزدىڭ اسەرى مە, كەلىنشەكتاۋعا قاراپ تۇرا بەرگىم كەلدى. ويتكەنى, قاراپ تۇرساڭ وركەش-وركەش تاۋلار, بەينەبىر, كوش-كەرۋەن سياقتى ءوزىنىڭ جاراسىمدى ساۋىق-سايرانىمەن, ءسان-سالتاناتىمەن, ءان-جىرىمەن جىلىمداي جىلجىپ كەتىپ بارا جاتقان سياقتى كورىنەدى. البەتتە, قاراپ تۇرىپ: «اناۋ الدىڭعىسى بوس كەتىپ بارا جاتقان تۇيەدەن اۋمايدى ەكەن, ال ەكىنشىسى… ساۋكەلە كيىپ, بولىپ-تولىپ وتىرعان قىڭىر قالىڭدىقتىڭ ءوزى شىعار», دەيمىن ىشتەي. «تاسقا اينالعان» تاسباۋىر قىزدى دا اياپ كەتەم كەيدە. كىم بىلەدى, قىڭىرلىعىنان ەمەس, بەتىنەن ەشكىم قاقپاي وسىرگەن ەركەلىگىنەن تاپقان شىعار قارعىستى. ءجا…
بىراق بىزگە قالام الدىرعان ماسەلە اڭىزدىڭ استار-ءادىبى ەمەس, قازاق حالقىنىڭ عاجايىپتارعا تولى اتامەكەن اتتى اڭسارىندا جاتقانداي. قاراڭىز: كەلىنشەكتاۋ, وقجەتپەس, جۇمباقتاس! ايتا بەرسەڭ ءار وڭىردەن تابيعات-ءمۇسىنشى «شوتپەن شاپقان» وسىنداي تاعى ءبىر-ءبىر شەدەۆردىڭ مەنمۇندالاپ شىعا كەلەتىنى وتىرىك ەمەس. شايتانكول شە؟ سونىڭ ءبارى ءبىر-ءبىر اڭىز, ءبىر-ءبىر تاريح, ءبىر-ءبىر ەسكەرتكىش ەمەس پە؟!. وسى تابيعات تاڭعاجايىپتارى شەت ەلدە بولسا, ولار قايتەر ەدى؟
ءبىر عانا مىسال, امەريكالىقتار كولورادو شاتقالىنداعى تابيعات-ءمۇسىنشىنىڭ «قولىمەن» جاسالعان عاجايىپ تاۋلار مەن قۇز جارتاستاردى سول قالپىندا ساقتاۋ ماقساتىندا سوناۋ 1908 جىلى-اق گراند-كانون اۋماعىن ۇلتتىق پارككە اينالدىرىپتى. ونىڭ سۇلۋلىعىن تاماشالاۋ ءۇشىن تۋريستەرگە قولايلى جاعداي دا جاسالعان. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىندە گراند-كانوندى دۇنيە جۇزىندەگى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ودان كەيىن وندا قانشاما شىتىرمان وقيعالى كوركەم فيلمدەر ءتۇسىرىلدى. قانشاما فوتوسۋرەتشىلەردىڭ كورمەسىنە «ازىق» بولدى. قانشاما رومان, پوۆەستەردىڭ جەلىسىنە اينالدى؟ ال ءبىزدىڭ كەلىنشەكتاۋ, وقجەتپەس, جۇمباقتاس… قاپەلىمدە تىلىمىزگە تۇسپەي وتىرعان باسقا دا تاڭعاجايىپتارىمىز شە؟ كوركەم فيلمدەرگە ارقاۋ بولۋ ارقىلى دۇنيەجۇزىلىك «پروكاتقا» شىقتى ما؟ فوتوگرافتاردىڭ «نىساناسىنا» ءىلىنىپ, تابيعات تاڭعاجايىبى رەتىندە الەم جۇرتشىلىعىن تامساندىردى ما؟ قيال-عاجايىپ اڭگىمە, حيكاياتتاردىڭ وزەگىنە اينالىپ, شارتاراپتى شارلاپ ءجۇر مە؟ باتىس پەن شىعىستىڭ تۋريستەرىن ماگنيتشە تارتاتىن توسىن دا قىزىق جوبالارعا تامىزىق بولدى ما؟ وي تارازىسىنا سالساڭ, ونىڭ ء«يا» دەگەننەن گورى «جوق» دەگەن جاعى باسىمىراق بولىپ كەتە بەرەدى.
البەتتە, تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى كەڭەستىك يمپەريا تۇسىندا امەريكالىقتارداي اۋىزدى ايعا بىلەي المادىق. ەندى, مىنە, اڭساعان ازاتتىعىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعىن دا تويلاپ تاستادىق. العا باتىل قادام جاساپ جاتىرمىز. بەينەلەپ ايتساق, ەل ەس جيىپ, ەتەگىن جاپقالى قاشان. مەملەكەتىمىز مادەنيەتىمىزدى, مادەنيەتىمىز مەملەكەتىمىزدى دامىتۋعا سەپتەسىپ جاتىر. باعدارلامالار دا, باعدارلامالاردى باياندى ەتەر قارجى دا بار.
سوندىقتان ەندى ءبىر ىزگى نيەتتى تابيعات تىلسىمىنا دا اۋدارىپ, ونداعى كەلىنشەكتاۋ, وقجەتپەس, جۇمباقتاس, شايتانكول جانە تاعى باسقا دا ەل اۋماعىنداعى تابيعاتتىڭ ءتولتۋما مۇرالارىن ءوڭىر اياسىنان شىعارىپ, بار بولمىس-بوياۋىمەن الەمگە تانىتۋ جاعىن قولعا السا قالاي بولار ەدى دەگەن ويدى قاۋزاپ وتىرعان جايىمىز بار. ويتكەنى, اسقار تاۋداي ارقا سۇيەر اتامەكەنىمىزدەگى تابيعات-انانىڭ وزەگىن جارىپ شىققان اردا ەسكەرتكىشتەردىڭ ساناۋلى عانا ساناتىنان عوي بۇلار.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
تاراز – سوزاق – تاراز.