اجىراسۋعا اسىقپاڭىز...

دەگەنمەن, كەيىنگى كەزدە قۇندىلىقتار قۇل­دىراپ, شاڭىراق شايقالۋى وڭاي بولىپ­ كەتتى. ال وتباسىنىڭ ويران بولۋىنا, اق نە­كەنىڭ بۇزىلۋىنا سۋديالاردىڭ قاتىسى بار ما؟ اجىراسۋ تۋرالى تالاپ-ارىزدى قاناعات­تان­دىرىپ, شەشىم شىعاراتىن – سوت ەمەس پە؟

باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى بەك امەتوۆ بۇگىنگى سوت پروتسەسىندە تاراپتاردى جاراستىرۋ, مامىلەگە كەلتىرۋ ماسە­لەسىن باستى ۇستانىم ەتۋ كەرەك دەپ سانايدى. ءتور­اعانىڭ پىكىرىنشە, مەدياتسيا – داۋلاردى رەت­تەۋدىڭ بەيتاراپ, ءادىل ءتۇرى, ونىڭ قازاق تا­ريحىنداعى بيلەر سوتىنا ۇقساستىعى داۋ تۋعىزبايدى. بۇل وتباسى قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋدە دە وزەكتى ماسەلە.

– كۇندەلىكتى سوت تاجىريبەسىندە ءتۇرلى تاع­دىرعا كۋا بولىپ جاتامىز. مىسالى, بەس جىل بۇرىن وتاۋ كوتەرگەن جانىبەك پەن جاينا­گۇل­دىڭ (كەيىپكەر ەسىمدەرى ەتيكالىق سەبەپكە بايلانىس­تى وزگەرتىلىپ بەرىلدى – اۆتور.) تاعدىرىن الايىق. جاستار ءبىرىن-ءبىرى ءسۇيىپ قوسىلعان, تاتۋ-ءتات­تى تۇرمىس كەشكەن. بەس جىلدا ءۇش پەرزەنت ءدۇ­نيەگە كەلگەن. ءسويتىپ ارادا بولماشى ءبىر جان­جالدىڭ سەبەبىنەن كەلىنشەك قالاعا, توركى­نىنە كەتىپ قالعان. العاشقى اشۋمەن اجى­راسۋ جونىندە سوتقا ارىز بەرىپ تاستاعان, – دەيدى وبلىستىق سوت ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ وكىلى نازگۇل قاناتباەۆا.

ارينە سوت ورىندارى وزىنە كەلىپ تۇسكەن تالاپ-ارىزدى قاراماي تۇرا المايدى. بىراق ءدال وسى مىسالدا ورال قالالىق سوتى بۇل وت­باسىنىڭ تاعدىرىنا تىم قاتاڭ قاراپ, اسى­عىس شەشىم شىعارعانى بەلگىلى بولدى. سوت جاس جىگىتتىڭ وتباسىن ساقتاپ قالۋعا تىرىس­قان ارەكەتىن, تاتۋلاسۋ ءۇشىن جازباشا ءوتى­نىش جازىپ, زاڭ شەڭبەرىندە التى اي مۇرسات سۇراعانىن ەسكەرمەگەن. ءسويتىپ №2 ورال قالالىق سوتىنىڭ 2018 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى شەشىمىمەن تالاپكەر جايناگۇل ەلەكەشوۆانىڭ تالاپ-ارىزى ءبىر ايدان سوڭ قاناعاتتاندىرىلدى.

امالى قۇرىعان ازامات وبلىستىق سوتقا شاعىمداندى. ول ءوزىنىڭ اپەللياتسيالىق شا­عى­مىندا ايەلىمەن ارادا ورتاق ءۇش بالا­cى­نىڭ بارىن, كەلىسپەۋشىلىك كەزدەيسوق سەبەپتەن بول­عانىن, ءوزى وتباسىن ساقتاپ قالۋعا ارەكەت­تەنىپ جۇرگەنىن ايتىپ, قالالىق سوت شەشىمىنىڭ كۇشىن جويۋدى سۇرادى.

وسى ارالىقتا جايناگۇل دە رايىنان­ قاي­تىپ, ارىزىنان باس تارتاتىندىعى جانە ازاماتتىق ءىستى قىسقارتۋدى سۇراپ جاز­باشا ارىز جازىپتى. سوت القاسىنىڭ ءماجى­لى­سى قار­ساڭىندا جاس جۇبايلار وزدەرىنىڭ تاتۋ­لاس­قانىن مالىمدەپ, سوت شەشىمىن بۇزىپ, ءىستى قىسقارتۋدى سۇرادى.

ەكى جاقتى تۇگەل تىڭداپ, ءىس ماتەريالدارى­مەن قايتا تانىسقان وبلىستىق سوتتىڭ ازا­ماتتىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسى 2019 جىل­عى 20 ناۋرىزدا اشىق سوت ءماجىلىسىن وتكىزىپ, №2 ورال قالالىق سوتى شەشىمىنىڭ كۇشىن تولىقتاي جويدى. ءسويتىپ ەلەكەشەۆتەر وتباسىن اجىراتۋ جونىندەگى ازاماتتىق ءىس بويىنشا سوت ءوندىرىسى قىسقارتىلدى. ىسكە تىگىلگەن «نەكە تۋرالى» كۋالىكتىڭ تۇپنۇسقاسى تالاپكەرگە قايتارىلىپ بەرىلدى.

وسىعان ۇقساس جاعداي المۇحامبەتوۆتەر وتباسىندا دا بولدى. №2 ورال قالالىق سوتى­نىڭ شەشىمىمەن جەتى جىل وتاسقان جۇباي­لار اراسىنداعى نەكە 2018 جىلى 19 جەل­توق­ساندا بۇزىلعان ەدى. بۇل وتباسىندا دا ءۇش بالا جازىقسىز زارداپ شەكتى. بۇل جولى دا­نا­گۇل بولعان جايدى اقىل بەزبەنىنە سالىپ, اپەل­ليا­تسيالىق شاعىم جازدى. قالالىق سوتتىڭ شەشىمىن بۇزىپ, وتباسىن قالپىنا كەلتىرۋدى سۇرادى. اپەللياتسيالىق سوت القاسى باستالار ال­دىندا جۇبايى نۇرحان دا سوتقا جازباشا ارىز بەرىپ, جۇبايىمەن تاتۋلاسقانىن, اجىراسۋدان باس تارتاتىنىن ايتقان. ءسويتىپ سوت القاسى ءىس ءوندىرىسىن قىسقارتۋدى قاجەت دەپ شەشتى. تاعى ءبىر شاڭىراق امان قالدى, ءۇش ءسابي ءتىرى جەتىم اتانبايتىن بولدى.

دەگەنمەن, مۇنىڭ ءبارى ساۋساقپەن سانارلىق سيرەك كەزدەسەتىن مىسالدار. وبلىستىق ستاتيس­تيكا باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, وڭىردە 2017 جىلى 4986 نەكە قيىلسا, 1988 وتباسى­ اجىراسىپ كەتكەن. 2018 جىلى 4880 نەكە قيى­لىپ, 1994 اجىراسۋ تىركەلگەن. ازاماتتىق ءىس­تەردى قاراۋشى №2 ورال قالالىق سوتىنىڭ دەرە­گىنشە, 2016 جىلى – 963, 2017 جىلى – 1217, ال 2018 جىلى – 1072 اجىراسۋ تىركەلگەن. وكى­نىشكە قاراي, وسى ويران بولعان وتباسىلار­دا­ قانشا ءسابي بولعانى ەسەپكە الىنبايدى ەكەن.

دەگەنمەن, سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا اجىراسۋ ماسەلەسىندە ءسال سايابىر بايقالاتىنداي.

– ماسەلەن, №2 ورال قالالىق سوتىندا 2019 جىلدىڭ ءۇش ايىندا اجىراسۋ بويىنشا قارالىپ, اياقتالعان ىستەردىڭ سانى 409 بولدى. ونىڭ ىشىندە قاناعاتتاندىرىلعانى – 239. ال 63 ءىس مەدياتورلاردىڭ ارالاسۋىمەن شەشىلدى. 36 تالاپ يەسى كەيىن شاعىمىن قاراۋسىز قالدىرۋدى سۇرادى. 60 ادام اجىراسۋ تۋرالى تالاپ-ارىزىنان باس تارتتى, – دەيدى نۇرگۇل قاناتباەۆا. بۇل دەگەنىڭىز, اجىراسۋعا ارىز بەرگەن 170 ەرلى-زايىپتى رايىنان قايتىپ, وتباسىن ساقتاپ قالدى دەگەن ءسوز عوي.

– ءار وتباسىنىڭ ەل الدىندا, زاڭ الدىندا ءوز تاۋەلسىزدىگى, ءوز قۇقىعى بار. وعان ەش­كىمنىڭ دە قول سۇعۋىنا قاقىسى جوق. ءتىپتى نەكەنى بۇزۋ تۋرالى بولىپ جاتقان سوت ءما­جىلىسىندە ەرلى-زايىپتىنىڭ قارىم-قاتى­نا­سىن تولىقتاي انىقتاۋعا تىيىم سالىنادى. كوبىنەسە, جۇبايلاردىڭ وزدەرى ايتقان جايت­تارعا قاناعاتتانامىز. سوتتا نەكە بۇزۋ جونىندەگى ازاماتتىق ىستەر كۇندەلىكتى قا­را­لادى. نەكە بۇزۋ تۋرالى شەشىم شىعارۋ ەش­قانداي قيىندىق تۋعىزبايدى. وتىز جىل وتاسقان جۇبايلار «اجىراسامىن» دەپ وتىرسا, ولاردى ايىرماۋعا سوتتىڭ امالى جوق. ال باتىس ەلدەرىندە نەكە بۇزۋ پروتسەدۋرالارىنا وتە كۇردەلى زاڭدار ارقىلى كوپ توسقاۋىل قويىلعان, – دەيدى تەرەكتى اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى مەرلان قۇسايىنوۆ.

ەلىمىزدەگى قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا سوتتار نەكە بۇزۋ تۋرالى ازاماتتىق ىستەردى قاراعان كەزدە سوت ماجىلىسىندە ەكى جاقتى تاتۋلاستىرۋ ءۇشىن ارەكەت جاساۋعا مۇددەلى بولادى. جۇبايلاردىڭ تالاپ-تىلەگىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, نە ولاردىڭ نەكەسىن ايىرۋ قاجەت, نە ءۇش ايعا دەيىن تاتۋلاستىرۋ ءۇشىن مەرزىم بەرەدى. «جۇبايلاردىڭ وتباسىن ساقتاپ قالۋ, ولاردىڭ كامەلەتكە تولماعان بالالارىن ءتىرى جەتىم قىلىپ قالدىرماۋ ءۇشىن سوتتىڭ قۇزىرىنداعى بار مۇمكىنشىلىك وسى عانا», دەيدى مەرلان قۇسايىنوۆ.

دەگەنمەن, سوڭعى كەزدە جوعارعى سوت باس­تاماسىمەن ەلىمىزدە «وتباسىلىق سوت» قا­ناتقاقتى جوباسى ىسكە اسىرىلىپ, ءاربىر سوتتا «وتباسى ورتالىقتارى» اشىلىپ جاتىر.­ وندا اجىراسۋ تالابىمەن كەلگەن ەرلى-زايىپ­تى­لارمەن پسيحولوگ ماماندار, تاتۋلاستىرۋ­شى سۋديا, مەدياتورلار سويلەسەدى, اقىل-كەڭەس بەرەدى. شاعىمدانعان جانداردىڭ وت­با­سىلىق ماسەلەلەرىن انىقتاپ, قيىندىقتى نەكەنى بۇزباي-اق شەشۋگە بولاتىن وڭتايلى جول, باعىت-باعدار كورسەتەدى. وسىنداي ورتا­لىق­تار­دىڭ كومەگىمەن اجىراسۋدان امان قالعان وتباسى سانى كوبەيىپتى. قۋانىشتى جاعداي, ارينە.

...وسى ماقالانى جازىپ وتىرىپ, ويىما بەيىمبەت ءمايليننىڭ «تالاق» اڭگىمەسى ءتۇستى. اشۋمەن «تالاق» دەپ ايتىپ قالىپ, كەيىن قاتتى قينالاتىن ايداربەكتىڭ:

– جەتى جىلدان بەرى ەرلى-بايلى بولىپ كۇن وتكىزدىك. سودان بەرى ۇرىس تا, تالاس تا بولعان شىعار. قاشاندا جاراسىپ كەتە بەرمەيتىن بە ەدىك. بۇ دا سونىڭ ءبىرى عوي. مەنى ۋايىمعا سالما, قاتىن! مەندە باسقا نيەت, بۇزىق كوڭىل جوق. اشۋمەن كىسى نە ايتپايدى, «اشۋمەن ايتقان ءسوزدى پەرىشتە جازبايدى» دەگەن, – دەيتىنى ەسىڭىزدە مە؟

ادامنىڭ اشۋى الدىمەن كەلىپ, وتباسىن ويران-توپىر ەتىپ كەتسە دە, سوڭىنان كەلگەن ساۋ اقىلدىڭ ءبارىن جوندەپ, سىنعاندى بۇتىندەپ, ۇزىلگەندى جالعاپ جىبەرەتىن قاسيەتى بار. جوعارىدا مىسال ەتكەن جانداردىڭ سوت شەشىمىنەن كەيىن دە اقىلعا كەلىپ, ۇل-قىزىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن وشاعىن قايتا جاققانى – ناعىز ادامشىلىق دەپ تۇسىندىك.

باتىس قازاقستان وبلىسى