(جالعاسى. باسى الدىڭعى جاريالانىمدا)
* * *
ارتتان مال اسىقپاي-اق كەلەر دەدى,
ءبىر قۇداي وسىنشاما شەبەر مە ەدى؟
بالۋان مەن جۇيرىگىنە كوڭىلى وسكەن
بي قاناي ودان ءارى بوگەلمەدى.
الدى دا ءبىر قوس جىگىت كەتتى جونەپ,
ارىسقا القام-سالقام ات تىرەمەك.
مەجەلى جەرگە جەتتى شۋدان ءوتىپ,
ەكپىنى وسى جولعى ءتىپتى بولەك.
ارىستىڭ الابى دا اردا مەكەن,
جاعالاي بازارشىلار قونعان ەكەن.
ءۇش ءجۇزدىڭ كىلەڭ يگى جاقسىلارى
جيىلىپ بي توبەگە قالعان ەكەن.
وزەنسىز وزەك, ءسىرا, جالعانعان با؟
سىيمايدى ەكى بەتى مال مەن جانعا.
كۇتكەنى كوپشىلىكتىڭ قاناي بي-ءدى,
تورەلىك ايتادى دەپ جانجال-داۋعا.
الدىنا لەك-لەگىمەن كەلدى قاۋىم,
ەر قۇنىن, بارىمتا مەن جەردىڭ داۋىن,
اق شەشىپ, ەل اراسىن ءبىتىستىرىپ,
بەزەدى بي قانايىم ءتىل مەن جاعىن.
قازىنى ءادىل ايتقان سوگەدى كىم؟
جارتى ايدا تامام قىلدى تورەلىگىن.
جالعاستى ودان كەيىن ويىن-ساۋىق,
تارتقانداي تاعىلىمدى تابەرىگىن.
قازاقتىڭ جانىنا بۇل جاقىنىراق,
بالۋانى كۇش سىناستى, اقىنى - باق.
جارشىلار جاعى تالماي جارلاعاندا,
بي قاناي مۇساقۇلدى شاقىرىپ اپ:
– اققۋى ايدىن كولگە شىراي بەرەر,
اللامىز پەندەلەرىن سىناي بەرەر.
اي, بالام, كەرشولاقتى سال بايگەگە,
كورەيىك, سىنىمىزعا شىداي ما كەر؟!
... قوناعا كەتكەن اتتار ەرتەڭ تۇستە
قۇلادى قولات قولتىق, ءبىر تەگىسكە.
كەرشولاق كەڭ تىنىسپەن ەركىن شاۋىپ,
ءجۇز ەلۋ اتتىڭ الدى – كەلدى جەكە.
تىزگىنى جاس جاۋقازىن ەر نۇربەكتە,
ءۇش ءجۇزدىڭ دوداسىندا دۇبىرلەتە,
كومبەدەن «قاراقايلاپ!» وتكەن كەزدە
جايلانىپ ورلەي بەردى كوڭىل كوككە.
تاشكەنتكە قوتارىلدى جيىن ەندى,
ۇلى توي ەلەڭدەتتى ءدۇيىم ەلدى.
اشىلدى حان بازارى تۋ كوتەرىپ,
سانىنە كىم بولسا دا سۇيىنەر-ءدى.
اكەلگەن نە دۇرلەرىن اركىم ەكشەپ,
مەرەيىن اسىرعاننىڭ ءدارپى وسپەك.
ۇرپاعى كىشى جۇزدە تەمىر ءبيدىڭ –
شىعىپتى جامبى اتۋعا باتىر توستەك.
ەر توستەك توپ الدىندا ات ويناتقان,
ساداعىن الىپ قولعا اتويلاتقان.
توقتاۋسىز قوزى ءورىسى جەردەن شاۋىپ,
تارتقاندا كەتپەدى ءمۇلت تاي تۇياقتان.
اقىرتار ادىرنانى الىپ كۇشتى,
جامبىنى سۇر جەبەسى قاعىپ ءتۇستى.
وسىلاي اتادى دەپ ءبىزدىڭ ەلدە
سارتتاردى شايان تىلمەن شاعىپ ءتۇستى.
ءبىر كەزدە جارشىلار دا سالدى جارىن:
– جاماعات, حابارىما سال قۇلاعىڭ.
القاعا ايتىپ جىلدام جازدىرىڭدار
بايگەگە ات قوساتىن ەلدىڭ ءبارىن.
ەسەبى بولسىن تۇگەل ساناقشىدا,
بىلەرسىڭ كىم وزعانىن ءالى-اق, شىدا.
كەتەدى ايداپ بۇگىن ات ايداۋشى,
جەتەدى ەرتەڭ تۇستە قاراقشىعا.
كوگىنەن نۇر ساۋلاتىپ سونبەس كۇنى,
ەرەكشە بايسالدانىپ ەر كەسكىنى,
قازاقتان قاناي شەشەن ات قوستى دەپ,
مۇساقۇل ۇكىلەدى كەربەستىنى.
ويقاستاپ ولاي-بۇلاي جۇرگىزەدى,
ۇستىنە نۇربەك-جاندى مىنگىزەدى.
ىشىندە ءۇش ءجۇز اتتىڭ كەلىسپەگەن
سيپاتى سىن-سىقاققا ىلگىزەدى.
قۇشبەگى كورىپ تۇرىپ قىلدى مازاق:
– ۋا, قاناي, قوسقان اتىڭ بولدى-اۋ «عاجاپ!».
كوكەسى قۋىرداقتىڭ وسى ەكەن-اۋ,
جۇيرىگىڭ شولاق قۇيرىق, شۇناق قۇلاق.
ۋا, قاناي, جوسىنعا ءبىر باستادىڭ با؟
نە پالە جاتىر مۇنىڭ استارىندا؟
اتىما قۇلاق-قۇيرىق اۋىر بولار,
دەپ الدە كەسىپ ءوزىڭ تاستادىڭ با؟
...بي قاناي پاراساتى تەرەڭ ەدى,
كۇلكىسىن قۇشبەگىنىڭ ەلەمەدى.
– اسىعىس شايتان ءىسى, اۋ, قۇشبەگى,
جاۋابىن ات كەلگەندە بەرەم, – دەدى.
* * *
قازاقتىڭ قازاقتىعى سالتىمەنەن,
بايگەسى, بالۋان كۇرەس داڭقىمەنەن.
ۇزىلمەي ءداستۇرى مەن سالتاناتى
باعزىدان كەلە جاتىر حالقىمەنەن.
جارشىلار جاعى تىنباي زارلاپ تۇردى,
داعىرا, دابىل, كەرنەي سارناپ تۇردى.
ورتادا مايدان اشىپ, بالۋان كۇرەس
قىزىعى باستالعانىن اڭداتتىردى.
وزبەكتەن شىعىپتى ءداۋ – قارا-قاپىلان,
شىنجىرلاپ, مويىنىنا قوڭىراۋ تاققان.
اساۋداي ارپالىسقان الپامسانى
جەتەكتەپ اكەلىپتى ەكى جاقتان.
تاعىداي تاڭ قالدىرعان قارا-قاپىلان,
قولتىققا بەستى بۇقا قىسا شىققان.
وكىرتكەن بۇقاسىنان جۇرت شوشىنىپ,
مەن دەگەن تالاي مىقتى جەرگە بۇققان.
ال, قازاق, شىعار دەيدى بالۋانىڭدى,
جانىڭا ساداقا قىل بار مالىڭدى.
ولسەڭ قۇن تولەمەيمىز وسى جولدا,
اسىرساڭ, كورىپ الدىق, ارۋاعىڭدى!
ورتادا قارا-قاپىلان جالعىز تۇردى,
قورقىنىش ۇيالاتىپ, جان ءۇزدىردى.
ادامنىڭ ارىستانى وسى-اۋ دەسىپ,
سول جەردە دۋىلداپ ەل اڭىز قىلدى.
رۇستەمى بۇل زاماننىڭ وسى شىعار,
ءمادىنىڭ جەردەن شىققان دوسى شىعار.
ويپىرماي, سۇرقى قانداي جامان ەدى,
زانتالاق, زاماناقىر باسى شىعار.
جۇرت ءسويتىپ ءدوي قارانى جانىقتىردى,
كوڭىلىنە قانايدىڭ دا قاۋىپ كىردى.
مۇيىزدەن مىقتاپ ۇستاپ ۇيىرگەندە,
بۇقاسىن مەرتىكتىرىپ الىپ تا ۇردى.
– ويپىرماي, قالدىق پا ءبىر شىرعالاڭعا,
قازاقتان ءبىر وعىلان تۋماعان با؟..
دەپ قاناي جان-جاعىنا قارانىپتى,
قان بازار قاپتاپ سەلدەي دۋلاعاندا.
«شىق» دەۋگە مۇساقۇلعا توتەمەلەپ,
وقىستا جازىم بولىپ كەتە مە دەپ,
قاناي دا رايىنان قايتا بەرگەن,
ارۋاق تۇرسا دا ىشتەن كوتەرمەلەپ.
بۇزىلىپ مۇساقۇلدىڭ ءتۇرى-ءتۇسى,
دىرىلدەپ, ساقىلدايدى وتىز ءتىسى.
ءبىرجولا تاۋسىلعانداي دەگبىر شىدام,
بۇلقىنىپ تاسىعانداي قايرات-كۇشى.
كەۋدەدە كۇنىن جىگىت كۇركىرەتىپ,
قانايعا سول ارادا كەلدى جەتىپ.
اتادان باتا سۇراپ شارت جۇگىندى,
جۇرەگىن ءدۇيىم جۇرتتىڭ ەلبىرەتىپ.
بي قاناي قاراۋىلعا قۇتپان بولعان,
ابىلاي – القاۋىمەن تاققا قونعان.
باتاسىن بەردى بالۋان مۇساقۇلعا,
بار قازاق دامەلى بوپ باق-تالاننان.
– جار بولسىن ءبىر وزىڭە اللامىز حاق,
قولداسىن ارۋاعى اتاڭ قالاق.
سويقاننىڭ سۇرى جامان كورىنەدى,
اي, بالام, ساق بولعايسىڭ سەن دە بىراق...
باتاسىن قاناي اتا الا سالا,
جۇگىردى قاپىلانعا ىلە-شالا.
جالاڭاش دەنەسىنە شەكپەن ءىلىپ,
نامىستان جارىلارداي بۇراتولا.
كورمەگەن ءسىرا, مۇنداي ماسقارانى,
قاسىندا قارا ءداۋدىڭ جاس بالا-دى.
«ءاي, بالا, قايت كەيىن!» دەپ داياعاششى,
كەس-كەستەپ قارسى الدىنان توسپالادى.
قاراي ما قارايعان كوز قايداعىعا؟
مۇساقۇل جەتىپ باردى مايدانىنا.
جاسيتىن جاسقانىشتىڭ ءىزى دە جوق,
پىسقىرماي بەت قاراتپاس ايبارىنا.
قايتكەنمەن قاپىلان دا ساق تۇرادى,
ءۇش مارتە ءۇيىرىپ-ءۇيىرىپ لاقتىرادى.
قورعاسىن قۇيعان قۇلجا ساقاسىنداي,
دىك ەتىپ تىك تۇسەدى, تاك تۇرادى.
بالۋانىن بالپاڭ باسقان مىقتى ساناپ,
ماسايراپ وزبەك جاعى كەتتى شۋلاپ.
دەمدەرىن قالىڭ قازاق تارتتى ىشىنە,
قوبالجىپ, قامىققانداي تومەن قاراپ.
قاناي دا ورىنىندا وتىرا الماي,
كەلەسى لاقتىرعاندا قاپى قالماي,
تىلەدى ءبىر قۇدايدان
كۇش-قايراتىن
دۇلەيگە كورسەتسىن دەپ قاپىلانداي.
مۇساقۇل مىسىن استە جوعالتپاعان,
جۇرەككە جاسقانىشتى جولاتپاعان.
سىيىنىپ اتا-بابا ارۋاعىنا
قارعيتىن قابىلانشا ساق اتتاعان.
ءتورتىنشى مارتەسىندە بەتتەگەندە,
الدىرماي ادىستەنگەن وتكەلەڭگە,
جۇگىرىپ وڭ جاعىنان وتە شىعىپ,
قارا ءداۋ قاپى قالىپ وكتەگەندە.
سول جاقتا جاۋىرىننان جۇلا تارتتى,
ساق ەتىپ تيگەن ەكەن قولى قاتتى.
قايىرىپ ىشتەن شالىپ بۇراعاندا,
قاپىلان قارا جەردىڭ شاڭىن قاپتى.
داعىرا, كەرنەي تارتىپ شالا ماس-تى,
وزبەكتىڭ قارا ءداۋىن قارا باستى.
ءۇزىلىپ ورتان جىلىك كەتكەن ەكەن,
بالۋانىن بەبەۋلەتىپ الا قاشتى.
داۋپەرى بولماي قالدى تىماق قۇرلى,
جاس قايرات دانسىگەندى شىن-اق قىردى.
قۇدايىم, قۇتقارشى دەپ بۇل قازاقتان
وكىرىپ وزاعاڭدار جىلاپ تۇردى.
قانشاما قانداس جۇرتتىڭ كىندىگى ەدى,
تاشكەنتتىڭ جىل بازارى دۇرلىگەدى.
قىرعىز بەن تۇرىكپەن دە تاڭداي قاعىپ,
قازاقتىڭ قۋانىشى گۇل-گۇل ەدى.
مۇساقۇل قاپىلاندى بوكتەرەدى,
«قانايلاپ!» وسى كەزدە ات كەلەدى.
بالۋانى جىعىپ, اتى بايگەدەن كەپ,
ابىزدىڭ ءسۇيىنىشى كوپتەن ەدى!
تەربەتىپ, تەبىرەنتىپ جان-جۇرەكتى,
قۇباكەر قاراقشىدان جالعىز ءوتتى.
ەكپىندەپ, ەنتىگى جوق, ەركىن ششاۋىپ,
تاماشا تاڭىرقاتتى قاۋىم كوپتى.
جاس وعلان – باسىنداعى نۇربەكپەنەن,
تۇلپاردىڭ قولتىعىندا گۇل كوكتەگەن.
كەشەگى مەنسىنبەگەن كەر شولاققا
قارادى بار جاماعات قۇرمەتپەنەن.
داڭقى ورلەپ مۇساقۇلدىڭ قۇباكەرى,
بايگەسىن سۇيىنشىلەپ تۇرادى ەلى.
تاراعان قۇباكەردەن اسىل تۇياق –
اقاننىڭ اتىشۋلى قۇلاگەرى.
بايگەدەن كەلگەنىن ايت كەر قۇبانىڭ!
ءۇش جۇزگە ەر مۇساقۇل بولدى ءمالىم.
بي قاناي باستە جەڭىپ, ون ەكى قاقپا
تاشكەنتتىڭ بەگى دەگەن الدى داڭىن.
جىلما-جىل بازارىنا كەلىپ تۇردى,
توبە بي تورەلىگىن بەرىپ تۇردى.
قاپىلىپ قاتتى ساسقان قۇشبەگى دە
قانايدىڭ تالابىنا كونىپ تۇردى.
كيلىككەن ەكى سويلەپ دالباساعا,
بەكتىگىن تارتىپ, ءسىرا, الماسا دا,
كەۋدەسىن قۇشبەگىنىڭ باستى قاناي,
زورلىققا ول سياقتى بارماسا دا.
ون ەكى قاقپا كىلتىن قولىنا الدى,
تاشكەنتتە بەك بولدى دەپ اڭىز قالدى.
قاراۋىل قاناي شەشەن اتىمەنەن
قازاقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن الدى.
جىل سايىن توبە بيلىك ەپ بولادى,
بۇعان دا مۇقىم قازاق شاتتانادى.
مۇساقۇل بالۋان بابا ارۋاعى اسىپ,
باسىنا ماڭگى كەتپەس باق قونادى.
الاشتا ابىرويى اسىپ تۇردى,
بويىندا كۇش-قايراتى تاسىپ تۇردى.
مۇساقۇل بالامىزدى كورەمىز دەپ,
ءۇش ءجۇزدىڭ اقساقالى اسىقتىردى.
اق ۇيگە التى قانات جينادى ەلدى,
ورداعا جاقسى-جايساڭ سىيمادى ەندى.
ىرىمداپ, كوزدىكتىرىپ المايىق دەپ,
ەتۋگە كوزدەن تاسا قيمادى ەردى.
ايبىنى – الشى تۇسكەن ساقا دەر-ءدى,
الاشتىڭ ابىزدارى باتا بەردى.
ارداقتاپ جىر سامعاتىپ, كۇي توگىلتتى,
ءبىر اللا قولداسىن دەپ باتالى ەردى.
بۇل ساپار بولاشاقتىڭ بولدى باسى,
باق قونسا جىعىلار ما ەل جىعاسى؟
دودادا ءدۇر سىلكىنگەن ەر مۇساقۇل –
قازاقتىڭ كۇرەسىنىڭ قارلىعاشى.
بالۋان مۇساقۇل دەپ اتى قالدى.
كيەسى, قاسيەت, ءزاۋ-زاتى قالدى.
تاراعان ءۇش ۇلىنان ءۇش رۋلى ەل,
تاريحتا شەجىرەنىڭ حاتى قالدى.
تاشكەنتتى دۇبىرلەتكەن داڭقى قالدى,
جاۋىرىنى جەرگە تيمەس سالتى قالدى.
ارۋاعىن اتا كۇرەس اسپانداتقان,
قايمانا قازاق دەگەن حالقى قالدى.
نامىستى شىراق قىلعان, ۇتقىر ايلاڭ,
كۇرەسى قازاعىمنىڭ مىقتى مايدان.
باباسى مۇساقۇلداي بولماسا ەگەر,
تولاعاي قاجىمۇقان شىقتى قايدان؟!
اينالدى قۇباگەرى قۇلاگەرگە,
جايىلدى بالۋان كۇرەس ۇرانى ەلگە.
دابىسى جەتتى شىرقاپ بۇل زامانعا,
ءدۇبىرى قالىپ قويماي قۇبا بەلدە...
كوك تۋعا كوپ بالۋانىم سالەم بەردى,
كۇرەسىن قازاعىمنىڭ الەم كوردى.
وركەنى مۇساقۇلدىڭ دەپ بىلەرسىز
بۋرا سان, بارىس جۇرەك ورەندەردى...
رۋحى مۇساقۇلدىڭ ەلىمەنەن,
بارقىتتى زەرەندىنىڭ بەلىمەنەن.
اپتاسام ارمانىم جوق التىن جىرمەن,
زەرەن كول, تۋعان جەردىڭ زەرىمەنەن!..
(سوڭى)