سەيسەنبى, 19 ناۋرىز 2013 1:35
اۋىل – التىن بەسىك دەپ تامسانامىز. بۇل اۋىلىنا كىندىگى بايلانعان قازاق ءۇشىن جاساندى, جاسىق ءسوز ەمەس, ايداي اقيقات. وندا قازاقى قالىپ, ۇلتتىق ۇلگى ساقتالعان. اعايىندارىمىز بالا مىنەزدى, اۋىزىن اشسا كومەيى كورىنەدى. بۇكىر ويسىز, بۇكپەسىز سويلەيدى. قۋانسا شىن قۋانادى, رەنىشى جىبەك ورامال كەپكەنشە. شيرەك عاسىر بۇرىن سول اۋىل جۇرتىنىڭ قىستاۋى مەن جايلاۋى, كوكتەۋى مەن كۇزدەۋى اقتىلى قويعا, الالى جىلقىعا تولى ەدى.
سەيسەنبى, 19 ناۋرىز 2013 1:35
اۋىل – التىن بەسىك دەپ تامسانامىز. بۇل اۋىلىنا كىندىگى بايلانعان قازاق ءۇشىن جاساندى, جاسىق ءسوز ەمەس, ايداي اقيقات. وندا قازاقى قالىپ, ۇلتتىق ۇلگى ساقتالعان. اعايىندارىمىز بالا مىنەزدى, اۋىزىن اشسا كومەيى كورىنەدى. بۇكىر ويسىز, بۇكپەسىز سويلەيدى. قۋانسا شىن قۋانادى, رەنىشى جىبەك ورامال كەپكەنشە. شيرەك عاسىر بۇرىن سول اۋىل جۇرتىنىڭ قىستاۋى مەن جايلاۋى, كوكتەۋى مەن كۇزدەۋى اقتىلى قويعا, الالى جىلقىعا تولى ەدى. دالاسىندا ءدان سىڭسىپ, شابىندىعىندا ءشوپ ىزىڭدايتىن. قالالىقتار شىرەنىپ بارىپ, تەگىن قايتپاي, ارتىنىپ, تارتىنىپ قايتاتىن. ونىڭ ءبارى كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن كورگەن تۇستەي, ەرتەگىدەي ەستىلۋى مۇمكىن. ايتسە دە, الدىڭعى تولقىن ءۇشىن ءوتتى داۋرەن وسىلاي ەكەنى انىق.
قازىرگى اۋىلدا ونداي كۇي جوق. تاياۋدا ەلگە بارعاندا وسىنى كوزبەن كوردىك. تىرلىك جاعال ەشكىنىڭ تەرىسىندەي الا-قۇلا. ىنتاسى بارلاردىڭ كۇنكورىسى سۇيسىنتەدى. ولار مال ءوسىرىپ, ەگىن, باۋ-باقشا سالادى. باردىڭ باعاسىنا جەتپەي, جەرگە تەرىن سىڭىرمەي, سوزبەن قۋىرداق قۋىرىپ, قول قۋسىرعانداردىڭ تىنىسى تار, ءوڭى ءپاس. باي, كەدەي دەگەندەردى دە ەستىپ قالاسىڭ. از قازاقتىڭ بۇل ءبولىنىسى قۇلاعىڭا تۇرپىدەي تيەدى. امال نە, ءۇردىس سولاي.جابايى جەكەشەلەندىرۋ بەل العان تۇستا اقتىلى قوي, الالى جىلقى بارتەرمەن, تاعى تاعىمەن كەتتى. ۇشىق-ۇشىعى شىققان ءبىراز دۇنيە جۇرتقا ۇلەستىرىلدى. ماشينە, تراكتور ستانساسىنىڭ, بالاباقشا, مونشا عيماراتتارىنىڭ, قىرماننىڭ ورنى عانا قالعان. جۇزدەگەن جاس جۇمىس ىستەگەن ءبىر اۋىسىمدا جيىرما مىڭ قوي بورداقىلايتىن كەشەننىڭ ورنىندا قازىردە اۋىلدى سۋمەن قامتىپ وتىرعان «تۇيە مويىن» مۇنارا عانا تۇر.باقاي تاۋىنىڭ باۋرايىنا ورنالاسقان نۇرا اۋىلى تىڭدى يگەرۋ كەزىندە قۇرىلعان ەدى. بەرەكە-بىرلىككە باس قويىپ, شىن ۇمتىلسا بىتپەيتىن ءىس, ورىندالمايتىن ارماننىڭ جوق ەكەنىنە وسى ەلدى مەكەننىڭ تۇرلەنۋى مەن گۇلدەنۋى كەزىندە كوز جەتكىزگەن ەدىك. جۇدىرىق بولىپ جۇمىلعان ۇلكەن-كىشى جوعارىعا قاراپ ماعان نە بەرەسىڭ دەمەدى, مەن بەرەمىن دەپ ەڭبەككە جۇمىلدى. قازاقتىڭ قاسيەتتى كيىز ۇيىنەن باستاۋ العان سوۆحوز ورتالىعى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ىرگەسىن بەكىتىپ, جاسىل جەلەك كومكەرگەن اۋىلعا اينالىپ شىعا كەلىپ ەدى. بالا سانى وسكەن سايىن, جاڭا مەكتەپ عيماراتى سالىنعان. جاستار اۋىلىمدى قايتسەم كوركەيتەم, ۇلەسىمدى قوسىپ كەرەگەمدى كەڭەيتەم دەيتىن. ولار جۇمىلا كەلىپ, اسارلاتىپ ءجۇرىپ ءۇي سالىپ الاتىن.ءبىز نەگە وتكەنگە ءۇڭىلىپ وتىرمىز. ونىڭ سەبەبى, «قوڭىر جولعا ءتۇسىپ ەدىم مەن ءوستىم. قوڭىرقاي وي مازا بەرەر ەمەس تۇك. قوڭىرايىپ جاتىر الدا جول ءالى. كەۋدەم كەيدە قوڭىر جىرعا تولادى. قازاق قوڭىر انمەن بەسىك تەربەتىپ, ورگىزىپتى-اۋ, قوڭىر-قوڭىر بالانى, قوڭىر كۇپى, قوڭىر دالا, قوڭىر ءۇن… قوڭىر كۇيمەن ءوتىپ جاتىر ءومىرىم. قوڭىر كۇزدە, قوڭىر شارۋا – كۇيبەڭمەن», دەپ قازاقتىڭ ايتۋلى اقىنى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ مەڭزەگەندەي, قازىردە قوڭىر تىرلىك كەشىپ وتىرعان اۋىلدىڭ وتكەنىنەن قازىرگىلەر ساباق السا دەگەن نيەت. قازاق – قاشاننان ۇلكەندى سىيلاپ, باسشىسىنىڭ الدىن قيىپ وتپەي, ايتقانىن ەكى ەتپەي ماقساتىنا جەتكەن جۇرت. ءبىز اڭگىمەگە جەلى ەتىپ وتىرعان نۇرا اۋىلىن كەزىندە قازاق ەلىن قويىپ, سول تۇستاعى وداققا تانىلۋىنا شارۋاشىلىق باسشىسى ساعىنىش ەسبەرگەنوۆ ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن بولاتىن. باسقا سالانى بىلاي قويعاندا ول كىسى اۋىلداعى ءار ءتۇپ اعاشتى كوزىنەن تاسا ەتپەيتىن. مەكتەپ وقۋشىلارىنا ونى كۇتىپ-باپتا دەپ باسىرەگە لاق-قوزى ۇلەستىرگەندەي ءبولىپ بەرەتىن. ءار كوشەنىڭ تازالىعى مەن كوگالداندىرىلۋىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ, ءوزارا جارىسقا ءتۇسىرىپ, وزا شاپقاندارعا سىياقى تاراتىپ جاتاتىن. «ىنتالاندىرماساڭ ءىسىڭ ىلگەرى باسپايدى, ۇيىمداستىرا الماساڭ ۇتىلاسىڭ, ول جۇرتتىڭ ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ, ەسەسىنەن قاعادى», دەپ وتىراتىن. سونداي ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە اۋىلىمىزدىڭ ازاماتتارىنىڭ اراسىنان وردەندى شوپاندار, دەپۋتات مەحانيزاتورلار, ۇلگىلى ۇستازدار, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى شىعىپ جاتاتىن. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن اۋىل بالالارى اينالىپ كەلىپ كىندىك قانى تامعان جەرىن تاباتىن. وسىنداي قاجىرلى ەڭبەك ساعىنىش اعانى قۇرمەتكە بولەدى. لەنين, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىن ومىراۋىنا تاعىپ, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن اۋىلشارۋاشىلىق قىزمەتكەرى» اتاعىن الدى. ول كىسى سول ءداۋىردىڭ كوش باسىندا جۇرگەن ساڭلاقتارى زىليقا تامشىباەۆا, نيكولاي گولوۆاتسكيلەرمەن قاتار جۇرەتىن. اۋىلدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن, بولاشاعىن «قۇتتى قونىس» دەگەن كىتابىندا تايعا تاڭبا باسقانداي جازىپ ەدى. ول الدىڭعى تولقىندى ارداقتاۋدى, اتا-انانى سىيلاۋدى, زامانداسىڭدى قادىرلەۋدى, ەڭبەك ەتسەڭ جەمىسىن جەيتىنىڭدى, كەرجالقاۋ بولساڭ كەرى كەتەتىنىڭدى, اۋىل جۇرتىنا باس قوسا قالعاندا ونەگە ەتىپ ايتىپ وتىراتىن.قازىر وسى ءۇردىس كەمىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. سوزگە توقتاۋ, اقىلعا يلانۋدىڭ ورنىنا اركىم ءوزىم بىلەمگە بوي الدىراتىن سەكىلدى. ەگەر اتادان قالعان ءۇردىستى جالعاستىرساق جامان بولماس ەدى.اۋىل انا ءبىر جىلعىداي ەمەس قايتا تۇلەپتى. ەڭسەلى ەسكى مەكتەپ بالاباقشاعا اينالىپتى. ءسان سالتاناتى تۇگەل مادەنيەت ءۇيىنىڭ ەسىگىندەگى قارا ق ۇلىپ الىنىپ, ول دا تۇرعىندارعا قىزمەت ەتە باستاپتى. كوشەلەرگە اسفالت ءتوسەلگەن. وتكەننىڭ كۋاسىندەي, جاقسىنىڭ سارقىتىنداي الدىڭعى تولقىن – اعالارمەن تىلدەسە قالساڭ, ايتاتىندارى جەكەمىز دەگەندى جەلەۋ ەتپەي, بىرىكسەك دەيدى. ىرىس الدى – ىنتىماق ەكەنىن كەيىنگى جاسقا ۇعىندىرساق دەيدى. ونىڭ سەبەبىن سۇراساڭ, جەكەشەلەندىرۋدە تيگەن مالدارىن ءوسىرىپ, جەردى يگەرىپ جۇرگەن كونە كوزدەرىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانىن, ولاردىڭ ءىزىن باساتىن جاستاردىڭ كەم ەكەنىن ساباقتايدى. تارىداي شاشىلعاندارعا بانك نەسيە بەرە بەرمەيتىنىن, ولاردىڭ ازىن-اۋلاق مالىمەن, جەرى كەپىل بولۋعا «ءجىلىگى» تاتىمايتىنىن العا تارتادى. جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءسال الدىندا عانا زەينەت دەمالىسىنا شىققان ساعىنىش اعانىڭ: «بولىنبەڭدەر, بولىنسەڭدەر ءبورىگە جەم بولاسىڭدار», دەگەن كەڭەسىنە كەلىسپەي بەت-بەتىمەن كەتكەندەرىنە وكىنىش ءبىلدىرەدى. «ەشتەن – كەش», دەپ ءالى دە بولسا جاستاردى ۇيىمداستىرساق, سولاردىڭ قايتا ويانۋىنا كوشباسشىلىق كورسەتسەك ۇتىلماسىمىز انىق دەپ, جاقىندا ءبىر القالى جيىن وتكىزگەندەرىن جەتكىزەدى. وندا ءسوز العاندار الداعى ماسەلەلەرمەن قارايلاستىرىپ قاراتاستى جەردەن قالاعا بەرگىسىز اۋىل تۇرعىزعان, شارۋاشىلىق باسشىسى ساعىنىش اعانىڭ ەسىمىن ەلدى مەكەنىمىزدە جاڭعىرتىپ, ونىڭ ءىسىن «تىرىلتەيىك» دەپتى. «مەن نۇرا اۋىلىنا سوناۋ باتىستان ت ۇلىمىم جەلبىرەپ جاستىقتىڭ وت ۇرلەگەن لەبىمەن كەلىپ ەدىم. مەديتسينالىق قىزمەتىمدى كيىز ۇيدە باستادىم. ول كەزدە بويدا ەلگە دەگەن وتانشىلدىق رۋح بولەك بولاتىن. ورتا مەديتسينالىق ماماندىقپەن-اق قانشاما ادامدارعا كومەك كورسەتتىم. وسى اۋىلدا ءوسىپ, ءوندىم. بالالار جۇمىس جايىمەن قالا جاعالاپ كەتتى. بالاباقشا قايتا اشىلعالى اكەلەرىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەردە ءتالىم السىن, تاربيە ۇيرەنسىن دەپ نەمەرەلەرىمدى قاسىما الدىم. ونداعى ويىم اۋىلدى بوس قالدىرماۋ. ءبىز كەتكەننەن كەيىنگى ءومىردى وسى تولقىن جالعاستىرسىن دەگەن نيەت قوي باياعى», دەيدى مەڭزيپا وتىنشيەۆا. ال, «التىن القا» يەگەرى, باتىر-انا سارقىت مولداجانوۆا: «مەن ءومىر بويى مال شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتتىم. قازىردە بالالارىما باس-كوز بولىپ ءجۇرمىن. اۋىلداستارىمنىڭ ساعىنىش اعامىزدىڭ ءىسىن ىلگەرى باستىرساق, ۇيىمداسىپ تىرلىك ەتسەك دەگەنىنە قوسىلامىن», – دەيدى.ءيا, اۋىلدىڭ التىن ارقاۋدى ۇزبەي, التىن دىڭگەك بولىپ وتىرعان تولقىن-تولقىن ۇرپاقتىڭ ءوتىنىش-تىلەگى, العا قويعان ماقساتى, وي-ارمانى وسىنداي. مۇنى قۇلاققا ءىلىپ, قۇپ الساق ۇلتتىق بەت-بەينەمىز, حالىقتىق ءداستۇرىمىز قانداي «داۋىل» سوقسا دا تەڭسەلمەي تىك تۇراتىنىنا, شىداس بەرەتىنىنە يمانىمىز كامىل.سۇلەيمەن مامەت,«ەگەمەن قازاقستان».الماتى وبلىسى,ەڭبەكشىقازاق اۋدانى.