– مەنىڭ اكەم ءنابي باتىردىڭ ءۇشىنشى ۇلى. 12 جاسىندا قولىنا قارۋ الىپ اكەسى قولعا تۇسكەن 1951 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 11 جىل اتتان تۇسپەپتى. جارىقتىق 2002 جىلى 74 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ءوز باسىم 2003 جىلى اتاجۇرتقا ورالىپ, تۇركىستانداعى ياساۋي اتىنداعى قازاق-ءتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىن «حالىقارالىق قاتىناستار» ماماندىعى بويىنشا 2008 جىلى ءبىتىردىم. قازىر جەكە كاسىپپەن اينالىسىپ ءجۇرمىن. 2011 جىلى شاڭىراق كوتەردىم, ءۇش بالام بار.
– ءسىز مامان تاريحشى بولماساڭىز دا كوتەرىلىسكە باستان-اياق قاتىسقان ءتىرى كۋاگەر اكەڭىز ءنابيدىڭ اڭگىمەسىن كوپ تىڭدادىڭىز, جوعارىداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ باستالۋىنا سەبەپ بولعان ءدۇنيە نە؟
– ءسىز ايتىپ وتىرعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ سەبەبىن سول تۇستاعى الەمدىك گەوساياسي كەڭىستىك اۋقىمىندا قاراعان دۇرىس. مىسالى, 1937 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى ي.ۆ.ستالين «حالىق جاۋلارىنىڭ كوزىن جويۋ» تۋرالى ۇكىم شىعاردى. وسى ساياسي ناۋقانعا ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, سۇلتانبەك قوجانوۆ, ت.ب. قازاقتىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارى ءىلىنىپ كەتتى. ءدال وسى قۋعىنداۋ شاراسىنىڭ جالعاسى 1938 جىلدىڭ اياعىندا قىتاي قازاقتارىنا جۇرگىزىلىپ, بۇعان التاي قازاقتارىنىڭ رۋحاني اقىلشىسى اقىت ء ۇلىمجى ۇلى, حان تۇقىمى ءشارىپحان كوگەداەۆ, اتاقتى دالا بيلەرى مانكەي, الەن, حالەل باستاعان 200-دەن استام اتقامىنەر مىقتىلار ىلىكتى. اقىت قاجى ءۇرىمجى تۇرمەسىندە ءولتىرىلدى. التايلىقتاردىڭ دۇرك ەتىپ كوتەرىلۋىنە سەبەپ بولعان دۇنيە وسى. كوتەرىلىستىڭ ارقاسىندا قىتاي قازاقتارى ستاليندىك ءناۋبەتتەن امان قالدى. ايتپەگەندە كوپ قازاقتىڭ باسى كەتەر ەدى.– تۇسىنىكتى. كوتەرىلىستى باستاعان كىمدەر؟
– كوتەرىلىستى باستاعان ەسىمحان جانە اقتەكە دەگەن دالا بيلەرى. اقىتتىڭ ولگەنى تۋرالى حاباردى ەستىگەن حالىق قايتەرىن بىلمەي تولقىپ تۇرعاندا كوكتوعايدىڭ ءوندىرقاراسىندا وتىرعان وقان زاڭگىنىڭ ءۇيىنە قاسىندا ونشاقتى نوكەرى بار اۋدان اكىمى ءچۇي ەر لان كەلە قالماي ما. اشۋعا بۋلىققان 40 شاقتى ادام ەسىمحاننىڭ باستاۋىمەن وقاننىڭ ۇيىنە قاراي بەتتەيدى. مۇنداعى قىتاي ۇلىقتارى ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ دايىندىعى رەتىندە ەل اراسىنداعى بەدەلدى تۇلعالاردى ءتىزىمدەۋگە شىققان ءتارىزدى. وسىنى اڭداعان حالىق وقاننىڭ ۇيىنە باسىپ كىرىپ, اۋدان اكىمىنىڭ باسىن كەسىپ الادى. ءدال وسى تۇستا شاكۋىرتىنىڭ قارا بۇلعىنىندا وتىرعان حالەل اۋىلىندا سارنوعاي دەيتىن ۇلىق باسقارعان ءبىر توپ قىتاي قونىپ جاتادى. بۇلاردىڭ باسىن اقتەكە باستاعان جىگىتتەر كەسىپ تاستايدى دا, ادامدارىن باستاپ ەسىمحانعا قوسىلادى.
– بۇل كەزدە وسپان باتىر قايدا ءجۇر؟
– جوعارىداعى وقاننىڭ ءۇيىن باسىپ العان 40 ادامنىڭ ءبىرى وسپان. ول كىسى بۇل تولقۋدىڭ باسى ەكەنىن اڭعارسا كەرەك, دەرەۋ قىس ىشىندە اسۋداعى قاردى بۇزىپ, جالعىز ءوزى ىشقىنتى جايلاۋىنا تارتادى. سەبەبى بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا وسپان قوبدا بەتىنە ۇزاتىلعان جالعىز قارىنداسى داريعانىڭ جاساۋىن جەتكىزىپ بەرۋگە بارادى. قايتار جولدا شەكارا كۇزەتىنە تۇرعان موڭعول اسكەرلەرىنىڭ قولىنا تۇسەدى. ولار باتىردى زاستاۆاعا قاراي ايدايدى. جول ورتادا وسپان اسكەرلەرگە ىمداپ دارەتكە وتىرام دەگەندى ۇقتىرادى. بەلىن شەشىپ جەڭىلدەپ, دارەتىن الىپ بولعان سوڭ ەكى جاساۋىلدى ۇرىپ جىعىپ, بەساتارىن وعىمەن ولجالاپ تايىپ تۇرادى. مىلتىقتى ەل كوزىنەن جاسىرىپ, ىشقىنتى جايلاۋىنا, تاستىڭ قۋىسىنا تىعىپ قويادى. ەل كوتەرىلگەندە قاراسا, ادامداردىڭ قولىندا باقان-قامشىدان باسقا تۇك تە جوق.
كەشىكپەي كوتەرىلگەن ەلگە باسۋ ايتىپ ءۇرىمجىدەن جانىمحان تورە كەلەدى. ول ايتادى: «سەندەر ب ۇلىكتى توقتاتىپ, ۇرىمجىگە بارىڭدار, وندا ۇلكەن جيىن بولادى. تالاپ-تىلەكتەرىڭدى سول جەردە ايتاسىڭدار». بۇل ءىستىڭ ارتىندا شيكىلىك بارىن بىلگەن وسپان قاسىنا ۇلكەن ۇلى شەرديمان مەن دوسى سۇلەيمەن بەكتۇر ۇلىن قوسىپ الىپ, تاۋعا شىعىپ كەتەدى. بۇلار قاراپ جاتپاي قارۋ-جاراق ارتقان كەرۋەندى تونايدى. ءسويتىپ وسپاننىڭ اتى شىعا باستايدى.– ۇرىمجىگە بارعاندار نە بولدى؟
– بارعان جەردە ءبارىن زىندانعا تاستايدى. ول جەردە كوبى ءولىپ, امان شىققان بىرەر ادام وسپانعا قوسىلادى. اقتەكە مەن ىرىسحان دا سوندا ولەدى.
– ياعني, ەسىمحان مەن اقتەكە ولگەن سوڭ كوتەرىلىس تىزگىنى وسپاننىڭ قولىنا كوشتى. ءسويتىپ 1940 جىلدىڭ سوڭىندا جاپپاي اتقا قونعان كوتەرىلىسشىلەر نە ءىشتەن, نە سىرتتان كەلەر كومەك جوق, گوميندان اسكەرىمەن ءتورت جىل ايۋداي ارپالىستى. وسىنداعى شايقاس بارىسى تۋرالى اكەڭىزدەن ەستىگەن اڭگىمەلەردى ەسكە تۇسىرسەڭىز؟
– اكەم ءور التايدىڭ ەتەگىندەگى قالجىر وزەنى بويىندا سۇمدىق قىرعىن بولدى دەيتىن. جاۋ وزەننىڭ ارعى بەتىن يەلەنىپ العان, وتكەلگە كەلگەن ەلگە وق جاۋدىرادى, ەل كەرى بۇرىلسا, ول جاقتى دا جاۋ قورشاعان. بالالى-شاعالى كوش وزەننىڭ ورتاسىندا تۇرىپ قالدى. جاۋدىڭ وعى سۋدىڭ بەتىنە تۇسكەندە كادىمگى جاڭبىرشا جاۋىپ تۇرىپتى. وسى وقيعا جايلى انام «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى» دەگەن عوي, وسى سۇمدىقتان ءتىرى شىقتىق, دەپ كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ وتىراتىن.
وسى شايقاستا ءنابي ءبىرىنشى بولىپ جاعاعا ىلىگىپ, جالعىز ءوزى جاۋدىڭ بەتىن قايتارىپتى. ارتىنان ساربازدار دا كەلىپ ەكى جاعالاۋدى بىتەپ تۇرعان پالەنباي ءجۇز اسكەردى تۇرە قۋىپ قالجىرعا توعىتىپتى. وسى سوعىستا راحمەتوللا دەگەن ادام جامباسىنا وق ءتيىپ, سۋدا قالىپ قويىپتى. ولگەن ادام سياقتى سۋدا ءبىر كۇن, ءبىر ءتۇن قالقي اعىپ قۇتىلىپتى. جارىقتىق 2009 جىلى قايتىس بولدى.
بىزبەن كورشى وتىرعان زارىقحان دەگەن قاريا بولدى. ءوزى كەرەمەت مەرگەن. «بىردە تەرەڭ سايدى ورلەپ كەلە جاتىر ەدىك, تارس ەتكەن مىلتىق داۋىسى ەستىلدى», دەيدى زاقاڭ. – قاراساق, سايدىڭ ەكى جاق بيىك قاباعىندا قاپتاعان قىتاي. ءبىزدى قورشاپ الىپتى. جىلعانىڭ تابانىنا جاتا-جاتا قالدىق. ماڭايىمىز جۇدىرىقتاي تاسقا تولى ەكەن. ءبىر-ءبىر تاستى بەتىمىزگە قالقان ەتىپ ۇستاپ العانبىز. بىردەڭە تارس ەتكەندەي بولدى دا, كوزىمنىڭ وتى جارق ەتتى. ەسىمدى جيىپ قاراسام, جاۋ جاققا قاراتىپ ۇستاپ جاتقان مىلتىعىمنىڭ ءدال ۇڭعىسىن كەۋلەپ كىرگەن وق, ۇڭعىنى ەكى جاققا ايىرىپ كەتىپتى. شالقالاپ جاتىپ-اق جاۋدى قىرىپ جىبەردىك. تەرىمىزدى ءسۇرتىپ قاراساق, كوزكورىم جەردە ءبىر توبەنىڭ باسىندا بەكىنىپ العان بىرەۋلەر وق جاۋدىرىپ بولمايدى. سودان الگى جىگىت نامىستانىپ, توبەگە قاراي تىكە شاپقانى. ساسقالاقتاپ قالدىم... قول مىلتىعىمدى وقتاپ الىپ, ارتىنان مەن دە شاپتىم. قۇرداسىم ارقان بويى الدا كەتىپ بارادى. ءبىر كەزدە ول وق ءتيىپ اتتان ۇشىپ كەتتى. كەلەسى وق ماعان تيەرىن ءبىلدىم دە وتىرىك اتتان ۇشىپ ءتۇسىپ, جاتا قالدىم. توبەدە جاسىرىنعان ءۇش ادام ەكەن. ولار باسپالاپ وق تيگەن جىگىتتىڭ قاسىنا كەلىپ قاتارلاسىپ تۇرا قالدى. ءدال وسى ساتتە اۋناپ ءتۇستىم دە, ۇشەۋىنىڭ قاتارىن بۇزباي اتىپ جىبەردىم. جالعىز وق ءۇش قىتايدى تۇيرەپ وتە شىققانى. ءسويتىپ ءبىر وقپەن ءۇش قىتايدى اتىپ الدىم دەيتىن.
– مەنىڭ بىلۋىمشە, 1944 جىلعا دەيىن وسپان جاۋمەن جالعىز ءوزى سوعىستى. وسى جىلدىڭ باسىندا ستالين كوتەرىلىسشىلەرگە كومەك قولىن سوزدى. بۇل جايلى نە بىلەسىز؟
– بۇل وقيعا تاريح بەتىنە قاتتالعان. ەلدىڭ كوبى حاباردار دەپ ويلايمىن. دەسە دە ايتارىم, شىڭجاڭ بيلەۋشىسى شەن شيتساي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كەڭەس ارمياسى ءسوزسىز جەڭىلەدى دەپ ويلادى. ءسويتىپ 1943 جىلدىڭ باسىندا شىڭجاڭدا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەڭەستىك ماماندار مەن اسكەري كۇشتىك قۇرىلىمدارىن ەلدەن الاستاتىپ, ونىڭ ورنىنا چان كايشي باسقارعان گوميندان اسكەرلەرىن ەنگىزدى.
شىعىس تۇركىستان ولكەسى قولدان شىعىپ بارا جاتقانىن اڭعارعان ستالين مۇنداعى گوميندان اسكەرىنە قارسى تۇرعان جالعىز كۇش وسپان باتىردى قولداۋ قاجەت دەگەن شەشىم شىعاردى. ناتيجەسىندە ستاليننىڭ باسشىلىعىمەن 1944 جىلى قاڭتار ايىنىڭ 22-ءسى كۇنى مولوتوۆ, يۆانوۆ, چويبالساندار قاتىسقان جيىن ءوتىپ, شىڭجاڭداعى گوميندان كۇشىن السىرەتۋدىڭ جولى وسپان باستاعان كوتەرىلىسشىلەردى پايدالانۋ دەگەنگە توقتالادى. ستالين دەرەۋ ارميا گەنەرالى ا.انتونوۆ پەن زابايكالە اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى م.كوۆالەۆتى شاقىرىپ الىپ, چويبالسان ارقىلى وسپانعا بەرەتىن قارۋ-جاراقتىڭ مولشەرىن ايتىپ, دەرەۋ ورىنداڭدار دەگەن بۇيرىق بەرەدى. ناۋرىزدىڭ 5-ءى كۇنى مارشال چويبالسان كوتەرىلىس باسشىسى وسپان باتىرمەن جولىعىپ, ەرتەڭىندە ناۋرىز ايىنىڭ 6-سى كۇنى تاپسىرمانىڭ ورىندالعانى تۋرالى: «ماسكەۋ. جولداس ستالينگە. وسپان تۋرالى تولىق مالىمەت الدىق. ول سوزگە ساراڭ, سەكەمشىل, ءدىندار, تاقۋا ادام ەكەن. قارۋ-جاراقتى تۇگەل تاپسىردىق. قاتتى ريزا بولدى. وسپان كەشىكپەي التاي ايماعىن گوميندان اسكەرىنەن ازات ەتۋى ءتيىس...» دەپ ماسكەۋگە ءسۇيىنشىلەگەن راديوحابار جىبەرگەن.
– ياعني ستالين وزىنەن بەت بۇرعان شىڭجاڭ بيلەۋشىلەرىنە سەس كورسەتۋ ءۇشىن, چويبالسان بولسا, ەلىنە ءتونىپ كەلە جاتقان گوميندان شاپقىنشىلىعىن توقتاتۋ ءۇشىن وسپانعا جۇگىندى. وسپان دا قاراپ قالعان جوق, ولاردىڭ قارۋ-جاراعىن پايدالانىپ, 1945 جىلى التاي ايماعىن جاۋدان تازارتىپ, جەكە ءۋالايات قۇرۋعا ۇمتىلدى...
– بارلىق قايشىلىق وسى كەزدەن باستالعان سياقتى. ويتكەنى وسپان باتىردى ءوز جاعىنا تارتۋشىلار كوپ بولدى. ءبىر مىسال ايتايىن, 1944 جىلى باتىرعا موڭعول ەلىنىڭ باسشىسى چويبالسان ءوز ەلىنىڭ ەڭ جوعارى ناگراداسى قىزىل تۋ وردەنىن تابىستايدى. وردەندى ولاي-بۇلاي ۇستاپ كورگەن باتىر: – مىنانى ءبىزدىڭ جاقتا تەڭگە دەيدى, مۇنى قاتىندار شىلاۋىشىنا تاعادى, مەن جىلتىراق تاعاتىن قاتىن ەمەسپىن, – دەپ پەش تۇبىندە تەزەك كوسەپ وتىرعان ايەلگە: – ءما, ءباتىش قاراعىم, مىنانى سەن الا عوي, – دەپ لاقتىرىپ جىبەرىپتى. كەلەسى 1945 جىلى كوتەرىلىسشىلەر التاي ايماعىن ازات ەتكەن تۇستا ءۇش ايماقتىڭ اسكەر باسشىسى گەنەرال ىسقاقبەك مونونوۆ تا وسپانعا ەڭ جوعارى اتاق «ازاتتىق» وردەنىن بەرەدى. باتىر تاعى دا مىرس ەتىپ ك ۇلىپ: «تەڭگە-مونشاقتى ءبىزدىڭ ەلدە تەك قىز-كەلىنشەكتەر تاعادى» دەپ, ونى دا ايەلىنە لاقتىرا سالىپتى.بۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن. وسپان ءوزىنىڭ ماقسات-مۇددەسىن ەش نارسەگە ايىرباستامادى. وزىنە باعىنىشتى جاساعىن باستاپ كوتەرىلىستى جالعاستىردى.
– ءدال وسى تۇستاعى وسپان باتىردىڭ جاۋلارى كىمدەر بولدى؟
– ءبىرىنشى جاۋى ارينە, گوميندان اسكەرلەرى. بۇلاردىڭ سىرتىندا كەشەگى قارۋ بەرىپ كومەكتەسكەن سىرتقى موڭعوليا دا جاۋ بولىپ شىعا كەلدى. ءۇشىنشى جاۋى – جاڭادان قۇرىلعان شىعىس تۇركىستان ارمياسى, ءتورتىنشى جاۋى – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان قايتقان كەڭەس ارمياسىنىڭ ابدەن سايلانعان سولداتتارى. بۇلار «شىعىس تۇركىستاندىق اسكەريلەر» دەگەن اتپەن وسپانعا قارسى سوعىستىرۋ ءۇشىن قۇپيا تۇردە شەكارادان ەنگىزىلگەن ەدى. – قىسقاسى, وسپان باتىر كەڭەس وداعى, موڭعوليا جانە قۋىرشاق مەملەكەت شىعىس تۇركىستان اسكەرىمەن قاتار سوعىستى. اقىرى بۇلارعا توتەپ بەرە الماي شىعىسقا قاراي شەگىندى...– بۇل جەردە باسىن اشىپ ايتاتىن دۇنيە, 1947 جىلى ءۇرىمجى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى سانجى دەگەن جەردە گوميندان گەنەرالى ءشۇي جي چان, قازاقتان قاليبەك, جانىمحان قاجى, تاكىمان باتىر, وسپان بار – بارلىعى باس قوسىپ, كەڭەسەدى. وسى كەڭەستە «ۋاقىتشا شىعىسقا شەگىنۋ» جوسپارى قابىلدانادى. ءسويتىپ وسپان ەلى شىعىسقا اۋىپ, قايىزعا بارىپ قىستادى.
– ءدال وسى جەردە قىستاپ وتىرعاندا ۇستالدى ەمەس پە؟
– ءيا. ۇستالاردان ءبىر كۇن بۇرىن اتامىز ۇلكەن ۇلى شەرديماندى شاقىرىپ الىپ, «قايىزدىڭ ماڭىنداعى تيبەت-موڭعولدارمەن جالعاسىپ, كوش كولىككە ات-تۇيە تاۋىپ كەل» دەپ تاپسىرادى. ۇنەمى ۇركىن-قورقىن, سوعىس-شاپقىن كورگەن اۋىلدىڭ جىلقى-تۇيەلەرى بەل ارتۋعا جاراماي قالعان كەز ەكەن. ەگەر شەرديمان كورشىلەردەن كۇش-كولىك الىپ ۇلگەرسە, ەرتەڭىندە دەرەۋ كوشۋگە قامدانىپ وتىرىپتى. شەرديمان اتامىز, «تاڭ اتا جولعا شىعامىن, موڭعولداردان ات-تۇيە الىپ كەلۋىم كەرەك» دەپ ۇيقىعا جاتادى. تاڭمەن تۇرادى. دالاعا شىعىپ, جەڭىل دارەت جاڭالاپ, ءبىر ەتىگىن كيىپ, ەكىنشى ەتىگىن كيە بەرگەندە دالادا ازان-قازان, ۋ-شۋ, تارس-تۇرس اتىس باستالىپ كەتەدى. «جاۋ شاپتى» دەگەن ءسوزدى قۇلاعى شالىپ قالادى. بوساعادا سۇيەۋلى تۇرعان بەساتارىن ج ۇلىپ الىپ اتىپ شىعادى. جاۋ اسكەرى تاڭ قاراڭعىسىن پايدالانىپ, اۋىلدى باسىپ قالىپتى. بىرەۋدى بىرەۋ ءبىلىپ بولمايدى. ءبىر قىزىعى, وسپان باتىر عانا قولعا تۇسكەن دە, باسقالارى جاۋدى جارىپ شىعىپ كەتكەن.ءدال وسى وقيعانىڭ ورتاسىندا بولعان قىزمەت دەيتىن اپامىز ايتاتىن: جەرگە جارىق تۇسكەندە قاراساق, اۋىل الدىنداعى بەلدى شاڭ باسىپ تۇر ەكەن, سوعان قاراپ ازاماتتاردىڭ قۇتىلعانىن بولجادىق. كۇن كوتەرىلگەندە قاراساق, وسپان باتىردىڭ قولىن ارتىنا قايىرىپ بايلاعان, تۇيەگە ءمىنگىزىپ جەتەكتەپ ءجۇر ەكەن. باتىر قاباعىن قارس ءتۇيىپ, تۇنەرىپ العان, سىر ءبىلدىرمەيدى. اۋىل تولى قاتىن-قالاش نە ىستەرىمىزدى ءبىلمەي كۇڭىرەنىپ تۇر ەدىك, باتىردىڭ قىزى ءپانسيا جىلاپ-ەڭىرەپ اكەسىنە جەتىپ باردى. سول كەزدە وسپان باتىر قىزىنا: «تارت كوزىڭ جاسىن, بولدى ەڭىرەمە, مەنى قىتاي ۇستادى دەيسىڭ بە, بۇل قۇدايدىڭ ءامىرى, اللانىڭ امىرىنە ەشكىم قارسى كەلمەيدى» دەدى دە, وشارىلىپ قاراپ تۇرعان قاۋىمعا: – مەنىڭ ءداۋىرىم وسىمەن اياقتالدى. ەندى جوقپىن», دەپتى.
– اتا جاۋمەن ازاتتىق ءۇشىن 11 جىل ايقاسقان اتاڭىز 1951 جىلى كوكتەمدە ءۇرىمجىدە اتىلدى. بىراق ارادا جىل وتكەن سوڭ تۋىستارى باتىردىڭ سۇيەگىن قازىپ الىپ, اتاجۇرتى تامىردىعا اكەلىپ جەرلەگەن دەيدى. بۇل تۋرالى نە بىلەسىز؟
– اكەمنىڭ ايتۋىنشا, 1952 جىلدىڭ كۇزىندە وسپاننىڭ ۇلكەن ۇلى شەرديمان قىتاي ۇكىمەتىمەن باس ارازدىقتى توقتاتىپ, ءمامىلەلەسۋ جايلى توقتامعا قول قويعان. وسى توقتامنىڭ ءبىرىنشى تارماعىندا, كوتەرىلىسشىلەر قارۋ-جاراعىن تاپسىرۋ ءتيىس بولعان. ەكىنشىسى – وسپان باتىردىڭ سۇيەگىن الىپ, ونى اتا-بابا قورىمىنا جەرلەۋ. ءۇشىنشىسى – وتكەن ىستەر قاۋزالمايدى, بارلىق كوتەرىلىسشىلەرگە كەشىرىم جاساۋ. ءتورتىنشىسى – قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردى بوساتۋ, بەسىنشى تارماق – ۇكىمەت سوعىستان زارداپ شەككەندەرگە مال-م ۇلىك, ۇن-شاي, استىق سياقتى جاردەم بەرىپ, كومەكتەسۋ. سوڭعى تارماق – كوتەرىلىسشىلەر ىشىندەگى بەدەلدى تۇلعالاردى ۇكىمەت قىزمەتىنە تاعايىنداۋ. ءسويتىپ جوعارىداعى شارت بويىنشا تۋىستارى باتىردىڭ سۇيەگىن قازىپ العان ەكەن.
– باتىردىڭ سۇيەگىن كىمدەر بارىپ قازىپ الىپتى؟
– 1952 جىلدىڭ قاقاعان قىسىندا ۇرىمجىدەگى «ۇلانباي» قورىمىنا جەرلەنگەن اتامىزدىڭ مۇردەسىن قازىپ الۋعا باتىردىڭ ۇلكەن ۇلى شەرديمان جانە بالۋان دالەلحان, قۇرمان دەگەن كىسىلەر بارىپتى. وسى ادامدار وسپاننىڭ ءمايىتىن قازىپ العان. اكەمنىڭ ايتۋىنشا, باتىر ۇستالعاندا ۇستىندە شەشەمىز تىگىپ بەرگەن ۇلكەن قارا تىستى كۇپىسى بولىپتى. باتىردى سول كۇپىسىمەن جەرلەپتى. قازىپ العاندا كۇپىنىڭ ءجۇنى تۇتەلەنىپ, استارى جىرتىلىپ, شۋداسى قوبىراپ شىعىپ قالىپتى. وسىنى ايتقاندا اكەم كوزىنە جاس الاتىن... وسى جىلى قار قالىڭ تۇسكەندىكتەن, ءمايىتتى ورگە الىپ جۇرە الماي, اۋىل ماڭىنداعى زيراتقا ۋاقىتشا اماناتقا جەرلەپتى. سودان كوكتەم شىعىپ, دالانىڭ قارى سوگىلىپ, جەر اياعى كەڭىگەن تۇستا اماناتقا قويىلعان ءمايىتتى قايتادان قازىپ العان. 1953 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا باتىردىڭ جەتى اتاسىنا مەكەن بولعان كوكتوعاي اۋدانى كۇرتى اۋىلىنىڭ تامىردىسىنا جەرلەگەن. وسىلاي ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان اتامىز 51 جاسىندا باقيلىق بولعان ەكەن. قازىر سول اتامىز اڭساعان ازاتتىق قولىمىزدا. سونىڭ ارقاسىندا باتىردىڭ اتى اتالىپ, ارمانى ۇلىقتالىپ جاتىر. بۇعان دا شۇكىر.