ۇيىقتاپ جاتقانمىن. تەلەفون شىلدىرى وياتتى. ۇشىپ تۇردىم. ترۋبكانى كوتەرىپ, قۇلاققا توسا بەرگەندە-اق تانىس داۋىس ەستىلدى. ۇنىنەن ابىرجۋشىلىق بايقالادى. جىلدامداتىپ, اسىعىس سويلەگەندىكتەن, كانشا ويلانسام دا كىم ەكەنىن اجىراتا المادىم. سالەم-ساۋقاتتىڭ ءراسىمىن دە جاسامادى. ءوز ويىن بىردەن توكتى.
ۇيىقتاپ جاتقانمىن. تەلەفون شىلدىرى وياتتى. ۇشىپ تۇردىم. ترۋبكانى كوتەرىپ, قۇلاققا توسا بەرگەندە-اق تانىس داۋىس ەستىلدى. ۇنىنەن ابىرجۋشىلىق بايقالادى. جىلدامداتىپ, اسىعىس سويلەگەندىكتەن, كانشا ويلانسام دا كىم ەكەنىن اجىراتا المادىم. سالەم-ساۋقاتتىڭ ءراسىمىن دە جاسامادى. ءوز ويىن بىردەن توكتى.
– سۇلتانعالي, ەرتەڭ كومانديروۆكاعا كەتۋشى ەدىم. بۇگىن تۇستەن كەيىننەن باستاپ مازام كەتتى. ورتالىق كوميتەتتەگى ءبىر تانىسىما تەلەفون شالىپ ەدىم. ول ەشبىر قازاقتىڭ ويىنا كىرىپ-شىقپايتىن توسىن حابار جەتكىزدى. سەندەر جۋرناليستىك پوست قۇرىپ, كۇندە تەلەۆيزيادان حابار بەرىپ, قۇرىلىس بارىسىن ەكراننان كورسەتىپ جۇرگەن بيىك تاۋداعى مەدەۋ كومپلەكسى بار ەمەس پە؟ سونىڭ اتالۋىن «مەدەو» دەپ وزگەرتكەلى جاتقان كورىنەدى…
وسى ساتتە عانا ۇيقىم شايداي اشىلدى. «مە-دە-و, مە-دە-و, مە-دە-و…» دەپ ىشتەي كۇبىرلەي بەردىم. ترۋبكادا سويلەپ تۇرعان ادامنىڭ كىم ەكەنىن ەندى عانا تانىعاندايمىن.
– ماكە, ءسىز ەكەنسىز عوي. ۇيگە تەلەفون سوقپاۋشى ەدىڭىز. ءۇي ءىشىڭىز امان با؟..
– سۇلتانعالي, ءبارى امان. تەك «مەدەۋ» ءسوزىنىڭ «مەدەو» بولىپ بارا جاتقانى جامان. وسى اتاۋدى ەستىگەن بويدا تسك-داعى ءبىراز تانىستارىممەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, بۇلايشا وزگەرتۋدى كىم باستاعانىن دا انىقتاعانداي بولدىم. سەنىڭ ارىپتەسىڭ كورىنەدى. سەن مەنى تىڭدا. «وسى ءسوز ءۇشىن رەنىشتەرىن بۇرىنعىدان دا تەرەڭدەتىپ الار», دەپ ونىڭ ات-ەسىمىن ايتقىم كەلمەپ ەدى. بالا ەمەسسىڭ. ءجۇز شايىسپا. ول تەك ۇسىنىس جاساۋشى عانا. جەر-سۋ اتاۋىن ول ەمەس, ورتالىقتاعى دوكەيلەر بەكىتەدى. سوندىقتان…
– ورتالىقتاعىلار وسىلاي ۇيعارسا جانە, ماكە, ءسىز سياقتى اسا بەدەلدى ازاماتتار ءوز پىكىرىن وتكىزە الماي جاتسا, سىزدەرمەن سالىستىرعاندا مەن كىممىن سونشالىق؟! مەنىڭ سوزىمە كىم قۇلاق اسا قويار دەيسىڭ.
– دۇرىس ايتاسىڭ. بىراق سەن بۇل ىسكە باسقا جاعىنان كىرىسۋىڭ كەرەك. وسى ءسوزدى ارقاۋ ەتىپ, سپورت حابارلارىڭدا رەتىن كەلتىرىپ, ءجيى-ءجيى ايتىپ, كورەرمەندەردىڭ نازارىن اۋدارساڭ دەيمىن. تەك ءوزىڭ عانا ايتا بەرمەي, حابارعا قاتىسقان ادامدارعا سۇراق بەرىپ, «وسى دۇرىس پا؟» دە. سپورت جانكۇيەرلەرىنىڭ پىكىرىن سۇرا! كوشە جۇرگىنشىلەرىنەن ينتەرۆيۋ ال. مەدەۋ كومپلەكسىنە بارىپ, سونداعى قازاق جۇمىسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرىنەن ءسوز تارت. سپورت ماماندارى بۇل اتاۋدى قالاي قابىلدار ەكەن؟ ولارعا دا وي سال. «مەدەۋ» دەۋ كەرەك پە, الدە «مەدەو» دەگەنىمىز دۇرىس پا؟ دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قوي. ستاديون اتاۋى ءالى رەسمي تۇردە بەكىگەن جوق. جۇرت «مەدەۋ» اتاۋىنىڭ «مەدەو» بولىپ وزگەرۋىنە قارسىلىق ءبىلدىرىپ جاتسا, ورتالىقتاعىلار رايىنان قايتار. وسىدان باسقا امال قالعان جوق. ءتۇسىندىڭ بە؟ سەن مۇنى پارتيالىق تاپسىرما دەپ ۇق!..
– مەن كوممۋنيست ەمەسپىن عوي.
– ە, وندا ءتىپتى جاقسى! ساعان پارتيالىق پالە-جالا جۋىمايدى. سۋدان قۇرعاق شىعاسىڭ.
بۇل ميفتاق اعاي ەدى. جانتيكين. ورتالىق كوميتەتتىڭ ۇگىت-ناسيحات بولىمىندە ۇزاق جىل قىزمەت اتقاردى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان. وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. كوپشىل. ءوزى سونشالىق اڭگىمەشىل. ورىس تىلىندە ايتىلاتىن انەكدوتقا جۇيرىك. ول ونى ءبىر باستاسا, سول جەرگە جۇرت تەز جينالا قالادى. ميفتاق اعانىڭ داۋىس ىرعاعى سونداي اڭگىمەگە لايىقتى. جۇرت قىران-توپان ك ۇلىپ جاتقاندا ءوزى تەك ەزۋ تارتادى دا قويادى. قاشان كورسەڭ دە كوز جانارىنىڭ ك ۇلىمسىرەپ تۇرعانىن اڭعاراسىڭ.
مەن ماكەڭدى بۇرىن سىرتتاي عانا تانيتىنمىن. كەنجەبولات شالاباەۆ ورتالىق كوميتەتتەن قازاق تەلەراديو كوميتەتىنە توراعا بولىپ اۋىسقاننان كەيىن ارادا ءبىر جىل وتەر-وتپەستەن وسى ميفتاق جانتيكيندى راديوعا شاقىرعان. سول كەزدەن باستاپ بىلەمىن. ءوزى سپورت جانكۇيەرى. اسىرەسە, فۋتبول مەن دوپتى حوككەيدى ۇناتادى. رەپورتاجداردىڭ قازاقشا جۇرگىزىلۋىن پارمەندى قولداعانداردىڭ ءبىرى وسى ميفتاق اعاي. «ولاي سويلەمە, بىلاي سويلە», دەپ اقىل-كەڭەس بەرەدى. الدىن الا كەلىسكەن عوي دەپ ويلايمىن. ميفتاق اعايعا ك.شالاباەۆتىڭ بىردەن جاڭا جۇمىس جۇكتەپتى. ماسكەۋدەگى «ماياك» راديوسى سياقتى «شالقار» باعدارلاماسىن اشىپ, سونى باسقاراسىڭ دەگەنگە ۇقسايدى.
كەنجەبولات وتە اقىلدى, وتە ىسكەر كىسى ەدى. ول «شالقار» باعدارلاماسىن اشۋ ارقىلى سونىڭ ەسەبىنەن اۋىلدىق جەرگە تاراتىلاتىن قازاق تىلىندەگى حابارلاردىڭ كولەمىن ۇلعايتپاق بولعان. مۇنى ءوزى اشىپ ايتپاسا دا ۇجىمداعى قارادومالاقتار استارىن سەزىپ, كەنجەبولات اعانى ىشتەي جاقسى كورە باستادى. شىنىندا دا, ك.شالاباەۆتىڭ ۇلتجاندىلىعى وزگەشە ەدى عوي. ونىڭ تۇسىندا تەلە-راديودا قازاقىلىققا قاتىستى ءبىر جاڭا يدەيا تۋىنداسا, ول ونى بىردەن قولداي قويماسا دا, بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىراتىن. اۋەلى راديودا, سودان ارادا ءبىر جىل وتكەن سوڭ تەلەديداردا ارنايى ءبولىم اشىپ, بۇرىن تەك ءبىر تىلدە – ورىس تىلىندە بەرىلىپ, قۇلاق ءسىڭىستى بولىپ قالعان سپورت حابارلارىن قازاق تىلىندە سويلەتكەن وسى ك.شالاباەۆ ەدى.
باستىعىنان تاپسىرما العان ميفتاق جانتيكين ماسكەۋگە ءجيى بارعىشتادى. ورتالىق راديوداعى «ماياك» باعدارلاماسىنىڭ ءىس-تاجىريبەسىن تەرەڭ زەرتتەپ, سونىڭ قازاق تىلىندە بەرىلۋىنىڭ ۇلگىسىن جاسادى. كازىرگى «شالقار» سول ميفتاق اعانىڭ جوبا-جوسپارىنان باستاۋ العانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. كەنجەبولات اعا «شالقار» باعدارلاماسىن قاز تۇرىپ كەتكەنگە دەيىن نازاردان تىس قالدىرمادى. لەزدەمە سايىن ءوزى سويلەپ, باعدارلامانىڭ جەتىستىك جاعىنا ايرىقشا توقتالاتىن.
ميفتاق اعاي ەكى تىلگە دە سۋداي. سودان ونى برەجنەۆ تۇسىندا وتكەن ءبىر سەزگە كۇللى قازاقستاننىڭ جۋرناليستەرى اتىنان حابار بەرىپ تۇرۋى ءۇشىن بىرەگەي ەتىپ ماسكەۋگە جىبەردى. اتتەڭ, ناق وسى تۇستا ماكەڭ ماسقارا بولدى. ەستۋىمىزشە, پولشا جۋرناليستەرىمەن داستارقان باسىنداعى اڭگىمەدە «ءبىز سوعىستا پولشا جەرىن كەرزى ەتىكپەن تاپتاپ وتتىك…» دەگەنگە ۇقسايدى. سونى كەك تۇتقان پولشا جۋرناليستەرى سەزدىڭ پرەزيديۋمىنا رەسمي تۇردە نارازىلىق حات تۇسىرەدى. وسىنى جەلەۋ ەتىپ سەزدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەنەۋنىكتەرى ماكەڭدى 24 ساعاتتىڭ ىشىندە ماسكەۋدەن كەتۋگە ماجبۇرلەيدى.
سول تۇستاعى الماتىدا وربىگەن وسەك-اياڭعا قۇلاق تۇرسەڭ, ءتىپتى قورقىنىشتى. ول كەزدەگى پارتيا سەزدەرى 5-6 كۇنگە سوزىلاتىن. «سەزد بىتكەن سوڭ ماسەلەسى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىندە قارالادى ەكەن… پارتيا بيلەتىن الادى ەكەن… سوتتايدى ەكەن… جەر اۋدارۋى دا مۇمكىن… بايعۇسقا قيىن بولدى عوي… تاياقتىڭ ءبىر ۇشى كەنجەبولات شالاباەۆقا دا تيەتىن شىعار. ول توراعالىقتان ءتۇسىپ, پارتيالىق جازاسىن الادى, ارينە…» دەگەن گۋ-گۋ اڭگىمە ۇزاققا سوزىلدى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ كوپتەگەن قىزمەتكەرلەرىمەن, اسىرەسە, ءبىرىنشى حاتشى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ جەكە وزىمەن وتە جاقسى, ادامي قارىم-قاتىناستا بولعان كەنجەبولات اعا سول تۇستا ءوزىن ۇمىتىپ, ميفتاقتى قورعاپ, اراشاعا تۇسكەنىن ۇجىمداعى قۇلاعى تۇرىك ازاماتتاردىڭ ءبارى ايتىپ ءجۇردى. اقىرى, ميفتاق اعا قانقۇيلى جازادان امان قالدى. كەنجەبولات اعا دا قىزمەتىن جالعاستىرا بەردى.
وسىنداي قيىن-قىستاۋ ساتتە ك.شالاباەۆ ادامگەرشىلىكتىڭ تاعى ءبىر ۇلگىسىن كورسەتتى. «قاۋىپ-قاتەردەن قۇتىلدىڭ. ەندى جۇمىسقا شىق!» دەمەي, ءوزىنىڭ دوستىق پەيىلىن ءبىلدىرىپ, ميفتاق اعانى قىزمەتىنە كىرىسۋگە بىردەن شاقىرماي, پسيحولوگيالىق جاعىنان قالپىنا كەلۋى ءۇشىن (كەنجەبولات اعانىڭ ماعان دا ءدال وسىنداي جاقسىلىعى بولعان) ەكى-ءۇش اي ۇيدەن شىقپاي وتىرۋىنا جاعداي جاسادى.
گۋ-گۋ, دۋ-دۋ اڭگىمەنىڭ باستاپقى سەرپىنى سەمىپ, سەزد قارارلارىمەن قارۋلانعان جۇرت ەڭبەككە قىزۋ كىرىسىپ جاتقان كۇندەردىڭ بىرىندە ميفتاق اعاي قىزمەت ءۇيىنىڭ سىرتقى ەسىگىنەن كىرىپ كەلدى. ونىڭ سول ساتتەگى رەڭىن كورسەڭ. ءوڭ جوق, ءتۇس جوق, سۇپ-سۇر. بۇرىن قارا تورىنىڭ ادەمىسى ەدى. بەتى ءاجىم سىزىقتارىنان ادا بولاتىن. ەندى جاعى سولىڭقى, قاباعى تۇسىڭكى. كىنالى ادامداي بەيشارالىق كۇي كەشكەندىگى كورىنىپ تۇر. بۇرىنعىداي جارقىن مىنەزىن تانىتقىسى كەلەتىن-اق سياقتى. سونىڭ وزىندە قىمسىنعانى بايقالادى. ميفتاق اعانىڭ سول كەزدەگى جۇدەۋ دە ايانىشتى كەيپى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا.
پارتيانىڭ الدىندا قياناتى بار دەپ شەتتەتپەي, وعان جۇرت بۇرىنعىسىنشا باۋىرمالدىق, ىزگى ىلتيپاتتىق تانىتتى. ۇجىمنىڭ وزىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسىن سەزىنگەن ميفتاق اعاي باياعى قالپىنا تەز كەلدى. ەندى, مىنە, ءبىرىنشى رەت ماعان تەلەفون شالىپ, ءوزىنىڭ ناعىز ۇلتجاندىلىعىن اڭعارتىپ وتىر.
– سۇلتانعالي, سپورتتى تەلەديداردان كورەتىن جانكۇيەرلەردىڭ بارىنە بىردەي ۇناماسىڭ انىق. بىراق ولار سەنىڭ انا تىلىمىزدە سويلەگەنىڭدى قولدايدى. ءوز ۇلەسىڭدى – قازاق ۇلەسىن تالاسىپ الىپ جۇرگەنىڭدى تۇسىنەدى. مىنا «مەدەۋ» دەگەن ءسوزدى «مەدەو» دەپ وزگەرتۋگە قاتىستى جۇرتتىڭ قارسى پىكىر ءبىلدىرۋى سەنىڭ ۇلتتىق ۇستانىمىڭا ءدوپ كەلەدى. سول سەبەپتى ساعان دا ارنايى حابارلاسىپ جاتقانىم عوي. تەرەڭ ءتۇسىن! – دەپ اياقتادى ميفتاق اعا تەلەفونداعى ءسوزىن.
مەن قايبىر سىر ساقتاعىش اداممىن. «ميفتاق اعاي ىسساپارعا كەتەر الدىندا تەلەفون سوقتى» دەمەسەم دە, بيىك تاۋداعى مۇز ايدىنى كەشەنىنىڭ رەسمي اتاۋى «مەدەو» بولىپ وزگەرەتىنىن, وسىلاي اتالۋىنا ارىپتەسىمنىڭ ەداۋىر ىقپال ەتكەنىن كەزدەسكەن تانىستارىما ايتا باستامايمىن با, جەردەن جەتى قويان تاپقانداي.
مەدەۋ قۇرىلىسىنا جۋرناليستەر دە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ولار ونداعى جۇمىس بارىسىن گازەتتەردە جازدى, ەفيردە اڭگىمەلەدى. ال ءبىز, تەلەديدار قىزمەتكەرلەرى, بۇل ىسكە ءتىپتى باسقا سيپاتتا بىلەك تۇرە كىرىستىك. سپورت رەداكتسياسى مەدەۋدە كوممەنتاتورلىق بەكەت (پوست) قۇردى. بۇل باستامانى كوتەرگەن جانە پارمەندى ۇيىمداستىرعان, وبالى نە كەرەك, ۆلاديمير داۆىدوۆيچ تولچينسكي ەدى. ارنايى وپەراتور ءبولىندى, كولىك ءبولىندى. العاشقى كۇندەرى ساتسىزدىككە ۇشىرادىق. بيىك تاۋعا كوتەرىلگەندە وپەراتور كوپتەۆتىڭ قان قىسىمى ارتىپ, مۇرنىنان قان كەتتى. جازدا قاتىناۋ قيىن ەمەس ەدى. قىستا, اسىرەسە, ايازدى كۇندەرى جەڭىل كولىك تايعاناقتاپ, تاۋعا شىعۋ وڭاي بولمادى. تەلەديدار باسشىلارى ونى دا شەشىپ بەردى. ءسويتىپ, تۇسىرىلگەن سيۋجەتتى كۇن سايىن كورسەتە وتىرىپ, مەدەۋ قۇرىلىسىنىڭ بارىسىن اڭگىمەلەدىك. ماماندار شاقىرىپ سويلەتتىك. ارنايى حابار جاساپ, مۇز ايدىنىنىڭ تاريحىن قوزعادىق. ول كەزدە مەدەۋدىڭ اتىن وزگەرتۋ ەشكىمنىڭ دە ويىنا كىرىپ-شىققان جوق-تى.
قۇرىلىس اياقتالدى. وندا كونكيدەن تۇڭعىش رەت ەۋروپا چەمپيوناتى وتكىزىلەتىن بولدى. مىنە, ناق وسى تۇستا ستاديوندى قالاي اتاۋ جونىندە ورتالىق كوميتەتتە ءسوز بولعانعا ۇقسايدى. ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى (ەسىمى جادىمدا جوق): «مەدەۋ» دەگەن كىم ءوزى؟ رەۆوليۋتسيونەر بولماسا, قوعام, پارتيا قايراتكەرى بولماسا, ونى دارىپتەۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ ءارى ايتۋعا دا اۋىز جۋىسپايدى ەكەن…», دەپتى-ءمىس. سونى ەستىگەن تولچينسكي «مەدەو» دەسەك قايتەدى؟ ەش مۇدىرمەي جەڭىل ايتىلادى. شەتەلدىكتەرگە دە وڭاي دەسە كەرەك اقىلگويسىپ. وسىعان كەلىسكەن ورتالىق كوميتەتتىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمى «مەدەۋ» كەشەنىنىڭ ماڭدايشاسىنا وسى ءسوزدى «مەدەو» دەپ ۇلكەن ارىپپەن جازىپ قويۋعا رۇقسات بەرەدى. ميفتاق اعاي مۇنى ءدال سول كۇنى ەستيدى. ءسويتىپ, دابىل قاعادى.
مەن ۆلاديمير ءداۆىدوۆيچتى بۇرىن ۇستاز تۇتاتىنمىن. ول – ءوز ىسىنە وتە جەتىك مامان. بۇكىلوداقتىق دارەجەدەگى فۋتبول تورەشىسى, داۋىسى ەفيردە تازا دا تۇنىق, اشىق تا ايقىن ەستىلەدى. ءسوزى جاتىق. كوز الدىندا بولىپ جاتقان الاڭداعى كورىنىستەردى ءدال جەتكىزەدى. بۇرىن تەك ءبىر تىلدە–ورىس تىلىندە رەپورتاج بەرىلگەندىكتەن, تولچينسكيدى سپورت جانكۇيەرلەرىنىڭ ءبارى تانيتىن, ءبارى جاقسى كورەتىن. مەن ءاۋ باستا ودان كوپ ۇيرەندىم. ونىڭ ءار سوزىنە دەن قويۋشى ەدىم. بىراق الگىندەي وعاش باستاماسىن – «مەدەۋدى» «مەدەو» دەپ وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعانىن ەستىگەندە, قاتتى قاپالاندىم. قازاقتا «ءبىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاق شىرىتەدى» دەگەن ماقال بار. ونى جاقسى كورۋىم, ءپىر تۇتۋىم ەندى تۇماندانا باستادى. بۇرىن قازاق كادرلارىنىڭ سپورتتا وتە ازدىعىنا قاتىستى اڭگىمە وربىگەندە, قازاق تىلىندەگى سپورت حابارلارى ونىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن, ەش سەبەپسىز باعدارلامادان ءتۇسىپ قالىپ جاتقاندا اشىنىپ, قىزىلكەڭىردەك بولىپ قالاتىنىمىز بار-دى. سوندايدا ۇلتتىق قانىڭ تاسيتىن. نامىسقا تىرىساتىنسىڭ. بىراق ونى كەك تۇتپاي, پەيىلىمىز تەپ-تەز شايداي اشىلىپ كەتە باراتىن. «مۇنىڭ ءبارى كۇندەلىكتى قىزمەتىمىزگە بايلانىستى پىكىر تالاسى عوي…», دەگەندەي ويعا كەلىپ, ءوزىمنىڭ البىرتتىق ءورۋىمدى تەجەپ جۇرەتىنمىن. الايدا, بۇرىن اڭعارماعان ولقىلىقتار ەندى كوزگە ءتۇسىپ, قويۋلانا بەردى. ەڭ باستىسى, جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىمەن قانشاما سىرتتاي تاتۋ-ءتاتتى بولىپ جۇرسە دە, قازاق ءتىلىن جەك كورەتىندىگى مەنى تاڭعالدىردى. ونىسىن اشىپ ايتپاسا دا, «سپورت حابارلارىن, اسىرەسە, سپورت رەپورتاجدارىن قازاق تىلىندە بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاقتار ورىس ءتىلىن جاقسى تۇسىنەدى, جاقسى بىلەدى. سوندىقتان رەپورتاجداردى لەنين تىلىندە, پۋشكين, تولستوي تىلىندە جۇرگىزۋدى قولداۋلارىڭ كەرەك…», دەگەن پىكىرىن لەزدەمەلەردە ايتقانىمەن قويماي, كەز كەلگەن تانىس, دوس-جاراندارىنىڭ قۇلاعىنا قۇياتىندىعى سەزىلدى. وسىنداي پىكىر قوزعاعان «دومالاق» حاتتار ءجيى كەلەتىن بولدى. ءتىپتى فرۋنزە (قازىرگى بىشكەك) قالاسىنان دا ءتۇستى (سونىڭ ءبىرى ءالى كۇنگە دەيىن قولىمدا ساقتاۋلى).
مۇنداي ايلا-شارعىعا دا ءمان بەرمەس ەدىم, ەگەر ارىپتەسىمنىڭ ۇلتتىق تىلگە قاتىستى عايبات سوزدەرى ىسپەن دالەلدەنىپ جاتپاسا. «الماتىداعى ورتالىق ستاديونعا قاجىمۇقان اتىن بەرەيىك» دەپ ماسەلە كوتەرىپ, گازەتكە ماتەريال دايىندادىق. ونىڭ دا جولىن كەستى. 1966 جىلى جاساندى مۇزى بار سپورت سارايى ىسكە قوسىلعاندا دا قاجىمۇقاننىڭ اتىن تاعى ەسكە الدىق. وعان دا توسقاۋىل قويعانى قۇلاعىمىزعا جەتتى. بىراق ول بۇل جولى قيىننان جول تاپتى. سپورت سارايىن «وكتيابردىڭ 50 جىلدىعى اتىنداعى» دەپ اتاۋدى ۇسىنىپ, ماقۇلداتتى. بۇل 1967 جىلى اتالىپ وتكەن كەڭەس وداعىنىڭ 50 جىلدىعىنا سايما-ساي, تۇستاس كەلدى دە, بىردەن جۇرتتىڭ اۋزى جابىلدى.
«مۇنداي ءىس-شارا ۆلاديمير ءداۆىدوۆيچتىڭ قۇزىرىنا ەنبەيدى عوي», دەر كەيبىرەۋلەر. ءيا, سولاي. بىراق قازاق تىلىنە جانى اشىماعانى انىق. ءوزى سۇتتەن اق, سۋدان تازا بولسا ءبىر ءسارى عوي. ەفيرگە وتىرىپ, كەز كەلگەن ستاتيستيكالىق دەرەكتى ەش ويلانباستان, قالاي بولسا سولاي ايتا سالاتىن. بۇرىن وندايىن بايقاسام دا, اسا ءمان بەرمەيتىنمىن. ەندى سەزگەن بويدا تۋرا بەتىنە ايتۋدان تارتىنبادىم. سىپايىلاپ تۇزەتكەنىم رەپورتاج كەزىندە تالاي رەت ەفيرگە كەتتى. ونى جۇرت وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇمىتپاي ايتىپ ءجۇر. سىندى كىم ۇناتۋشى ەدى, ءتايىرى! كيكىلجىڭ قاسپاقتالىپ, قالىڭداي ءتۇستى. مىنە, ناق وسى شاقتا «مەدەۋ» ءسوزىن «مەدەو» دەپ اتاۋدى ۇسىنىپ, ورتالىق كوميتەتتەگى تانىستارىنا ماقۇلداتىپ جىبەردى. ءبىز قانشاما شىرىلدادىق, كۇڭىرەندىك. قازاق ءتىلىن قورعايمىز دەپ ءجۇرىپ, اشۋ-ىزامەن ارتىق-كەم ءسوز ايتتىق.
سول تۇستا كوپ سوزدىكتى پاراقتادىم. ءار سالانى قامتيتىن 100-گە جۋىق سوزدىك-كىتاپ ساتىپ الدىم. مەن وزگە جۋرناليستەرگە ۇقسامايمىن. قانشا دەگەنمەن, ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىندە وقىدىم عوي. ءجاي قاتارداعى ستۋدەنت ەمەس, اباي اتىنداعى ستيپەندياتپىن. ءتىلدى ءتۇپ-تۇقيانىن قالدىرماي, جەتى اتاسىنان باستاپ قاۋجايلادىم. قازاقستاننىڭ ءتىل ماماندارى جازعان كىتاپتاردى بىلاي قويعاندا, ەسىمدەرى الەمدىك لينگۆيستيكادا قۇرمەتپەن اتالاتىن مالوۆ, ەفرەموۆ, ۆينوگرادوۆ, رادلوۆ, چيكوۆاۆو, تروفيموۆ سياقتى عۇلامالاردىڭ ەڭبەكتەرىنە كوز جۇگىرتتىم. سونداعى وقىعاندارىم اسەر ەتكەنى انىق, «ورىس ءتىلى – يمپەريا ءتىلى. ول سانى از ۇلتتىڭ ءتىلىن جۇتىپ قويادى», دەيمىن. جۋرنالدان نە «يزۆەستيا» گازەتىنەن وقىسام كەرەك, ءبىر گرۋزين عالىمىنىڭ «ورىس ءتىلىنىڭ ەنۋى وسى قارقىندا جۇرە بەرسە, گرۋزين ءتىلى 250 جىلدا جويىلادى», دەگەنىن دە تىلگە تيەك ەتەمىن. «قازاق ءتىلى – باي ءتىل. ونىڭ سينونيمدىك قاتارى مول», دەيمىن. «سىزدەر سان جاعىنان از ۇلتتىڭ سوزدەرىن قادىرلەۋدى ۇمىتتىڭدار!», دەپ جەكە اڭگىمەدە ارىپتەسىمنىڭ بەتىن قايتارعان بولامىن.
وسىنداي دالەلدەرىم وعان جاعا قويسىن با؟! «ۇلتشىلسىڭ!», دەيدى قارسىلىعىن ساياساتقا بۇرىپ. بۇل سوزدەن سول كەزدەگى اكىم-قارالاردىڭ ءبارى قورقاتىن. مەن ونى ءشوۆينيسسىڭ دەۋگە باتىلىم بارمايتىن. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى «ۇلتشىل» دەگەن ءسوزدىڭ جاڭا سينونيمدىك سىڭارى تىلدىك قورعا قوسىلدى. ول «ۇلتجاندى» دەگەن ءسوز. مەن ەندى «ۇلتجاندىمىن» دەپ قورعاندىم. ارىپتەسىم بۇعان دا قايمىقپادى. ءساتى تۇسكەندە, اسىرەسە, قازاق تىلىنە قاتىستى پىكىر تالاسى وربىگەندە مەنى توبىقتان قاعۋدان تارتىنبادى.
«قازاق تىلىندە «و»-مەن اياقتالاتىن بىردە-ءبىر ءسوز جوق. ءسىز ءبىزدىڭ ءتىلدىڭ ىشكى سيپاتىن بىلمەي, ونى وزگە ءتىلدىڭ ىڭعايىنا بۇراسىز», دەيمىن اشۋعا بۋلىعىپ. وسىنىڭ ءبارى توعىسىپ, ەندى مەدەۋدىڭ «مەدەو» بولىپ وزگەرۋىنە كەلىپ تىرەلدى.
ءبىر وكىنىشتىسى, تىلگە قاتىستى وربىگەن وسى داۋ-دامايدا مەن كەيدە جالعىز شىرىلداعانداي كۇي كەشتىم. راس, لەزدەمەلەردە بار ورىسشامدى سارقا پايدالانىپ, ادەپ ساقتاپ, جايلاپ سويلەسەم, كابينەتتەگى پىكىر تالاسىندا داۋىس كوتەرگەن كەزىم بولعان-اق شىعار. ءبىر عاجابى, سوندايدا وزگەلەر ءۇنسىز. ارىپتەسىم ءوز ويىن دالەلدەپ, ورىس ءتىلىنىڭ قۇدىرەتتىلىگىن باسا ايتىپ, قازاق ءتىلىن تۇككە تۇرعىسىز ەتىپ جاتسا دا, ءتىپتى «قاراتاەۆ – ۇلتشىل» دەپ جاتسا دا ونىڭ اۋزىن ەشكىم جاپپادى, جاپقىسى دا كەلمەدى. «جوق, سەن قاتەلەسەسىڭ!» دەسە, قازىرگى كوزى ءتىرى ارىپتەستەرىم ايتسىنشى. مەن ولارعا رەنجىمەيمىن. كوممۋنيستىك زامان عوي. قىزمەتتەستەردىڭ, اسىرەسە, باسشىلاردىڭ دەنى وسى پارتياعا مۇشە. ولار 30-جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىندى باستان كەشىرمەسە دە, ونىڭ سۋىق ىزعارىن مەنەن گورى كوبىرەك سەزىندى. ساياساتقا قاتىستى اڭگىمە وربىسە, داۋ-داماي تۋىنداسا, «اش پالەدەن قاش پالە» دەگەندى ويعا پەردەلەپ, ءۇنسىز قالادى. ال جيىن اياقتالىپ, سىرتقا شىققاندا, كابينەتتەگى پىكىر تالاسى سايابىرسىعاندا, وڭاشا قالعاندا ولار قولداعان بولىپ, قايسىبىرى ارقامنان قاعىپ, قولىمدى قىسىپ, «جاقسى ايتتىڭ! وتە دۇرىس ايتتىڭ!», دەسەدى قولپاشتاپ. مەن سوعان ءماز بولىپ كەتە بارامىن.
قازاق تىلىندە «اڭگىمەدەن اڭگىمە تۋىندايدى» دەگەن ماتەلدىك ءسوز تىركەسى بار. «مەدەوعا» قاتىستى پىكىر تالاسى وسىلاي جۇلقىسىپ, وسىلاي بەلدەستى. سىنبادىق, تىزە بۇكپەدىك, تەك مايىستىق. سول تۇستا كۇلە قاراپ, «قاي جەڭگەنىڭ مەنىكى!» دەگەندەي سىڭاي تانىتقاندار دا بولدى. ولار انا تىلىندە تازا سويلەپ, تازا جازاتىن, بىلىكتى, ءبىلىمدى بولسا دا قازاق ءتىلىنىڭ جوعىن جوقتامادى. تىلگە قاتىستى كەز كەلگەن جاعىمسىز كورىنىسكە كونبىستىك تانىتتى. بۇل ءۇشىن ارىپتەستەرىڭدى كىنالاي المايسىڭ, ارينە. سەبەبى, زامان سولاي. ءتىپتى ۆلاديمير ءداۆىدوۆيچتى سول كوممۋنيستىك زامان تۋعىزىپ, تاربيەلەدى. ول قازىر ارامىزدا بولسىنشى. ءسوز جوق, قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىلىگىن قولدار ەدى. وزگە ارىپتەستەرىم دە سول كەزدەگىدەي جالتاق كوز بولماس ەدى. ال ءبىز ميفتاق جانتيكين اعانىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىن قولداپ, دۋىلدادىق, شۋىلدادىق. ءبىر ءارىپ ءۇشىن وسىلاي كۇرەستىك.
سول كۇرەسىمىزگە تاۋەلسىزدىك نۇكتە قويدى: 1976 جىلدان 1991 جىلعا دەيىن 15 جىل قاسپاقتانعان «مەدەو» جازۋى بيىك تاۋداعى ستاديوننىڭ ماڭدايىنان ءسۇرتىلىپ تاستالدى. شۇكىر دەلىك.
وسىندايدا قازاق ءتىلىنىڭ ءبىر جۇرناعى ءۇشىن قالاي كۇرەسكەنىڭ دە ەسكە تۇسەدى ەكەن. ونى كەيىنگە قالدىرالىق.
سۇلتانعالي قاراتاي ۇلى,
قازاقتىڭ تۇڭعىش سپورت كوممەنتاتورى,
قازاقستان سپورتىنىڭ قۇرمەتتى قايراتكەرى.
الماتى.