كۇلاندا كەيۋانا س ۇلىق جاتىر. جۇمىلىڭقى كوزى جىلتىراپ, ءمولت-ءمولت ەتەدى. تەرەزەدەن مول تۇسكەن ساۋلەگە سونەر-سونبەس ءۇمىتىن ۇلبىرەتە ءىلىپ تاستاپ, مىنا جارىق دۇنيەنى قيماي جاتقانى بايقالادى… تىنىسى تارىلىپ, اۋىق-اۋىق جوتەل قىسادى. كارى كوكىرەگى سىرىلدايدى. وكپەسى ءوشىپ, بۋىنىپ كەتكەندە, اۋزىن انتەك اشىپ, اۋا قارماپ, بۇكىل دەنەسىن كۇشپەن جيىرىپ الا قويادى.
كۇلاندا كەيۋانا س ۇلىق جاتىر. جۇمىلىڭقى كوزى جىلتىراپ, ءمولت-ءمولت ەتەدى. تەرەزەدەن مول تۇسكەن ساۋلەگە سونەر-سونبەس ءۇمىتىن ۇلبىرەتە ءىلىپ تاستاپ, مىنا جارىق دۇنيەنى قيماي جاتقانى بايقالادى… تىنىسى تارىلىپ, اۋىق-اۋىق جوتەل قىسادى. كارى كوكىرەگى سىرىلدايدى. وكپەسى ءوشىپ, بۋىنىپ كەتكەندە, اۋزىن انتەك اشىپ, اۋا قارماپ, بۇكىل دەنەسىن كۇشپەن جيىرىپ الا قويادى.
– بارمىسىڭدار, تۇگە!.. اۋا, اۋا!…جەتپەي جاتىر!– ءيا, ءيا,– دەسكەن قىزدارى ەمشەككە ەمىنگەن لاقتارداي شۋ ەتە تۇسەدى. ءبارى دە ءۇرپيىپ, ۇرەي كەۋلەگەن جاندارىن قايدا قويارلارىن بىلمەي, انا الدىنداعى سوڭعى پارىزدارىن مۇلتىكسىز وتەمەككە بەكىنگەن ەدى. اقسىمبات, الما, الۋا, انار– ءبارى-ءبارى انا ۇستىندە بايەك بوپ, نەشەمە تاڭدى ۇيقىسىز اتىرىپ ءجۇر. قۇرساقتاس 5 ۇل, 5 قىزدان قالعانى وسى تورتەۋى. تولەۋحان شاڭىراعىنىڭ قازىرگى بەرىك تاعاندى ءتورت بۇرىشى ىسپەتتەس. اكەنىڭ وسيەتىن, انانىڭ اقىلىن كەۋدەلەرىنە ومىرلىك شىراق قىپ جاققان كورگەندى, اقىلدى, سىپايى-سۇلۋ قىزدار شەتىنەن. قايسىسى دا قاعىلەز. تىلگە شەشەن. اۋەلەتىپ ءان سالادى. ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇردىڭ بىلگىشتەرى عانا ەمەس, سوعان لايىق وزدەرىن اسقاق تا بيازى ۇستايدى. شەشە كورگەننىڭ ناقپا-ناق مىسالىمەن ەلىنە ەڭبەكتەرىمەن جاعىپ ءجۇر ءبارى.– مىنە, اشتىق جەلكوزدى, اشتىق,– دەپ تەرەزەنىڭ قاپتال بولىگىن ايقارىپ تاستاپ, لاپ ەتكەن جەلتوقسان ىزعىرىعىن ءسال-ءپال كولدەي سۋلىقپەن جەلپي كەدەرگىلەپ, لەزدە جاڭعىرىپ قالعان اۋا اعىنىنان كەڭسىرىكتەپ دەم سورىپ, جانارى شايداي اشىلعان انا كەيپىنە مەيىرلەنە قاراعان قىزدارى, بولمەنى ءجوندى سۋىتپاي, قاپسىرا قويدى.– جارىقتىق, قىستىڭ اۋاسى! – دەدى كەيۋانا قىستىققانى باسىلىپ. – تورعايدىڭ اۋاسىنداي عوي… جۇپار اۋام مەنىڭ! اينالايىندارىم-اي!.. ەل جاق امان با ەكەن؟ ءبىزدىڭ ءشيلىنىڭ مال-جانى قالاي ەكەن؟ قىس قاتتى باستالىپ ەدى-اۋ…قىزدارى ءبىر-بىرىنە شاراسىزدىقپەن قاراستى. «ساندىراقتاپ جاتىر ما؟» دەپ شوشىنىپ قالدى. وسى كەزدە سىرتتان قايىن ەنەسىنىڭ نەمەرەلەرىن ەرىتىپ, كۇيەۋدىڭ ۇلكەنى ورال كىردى.سۇڭعىلا كوڭىل ءبارىن سەزىپ قالدى دا:– ە, ورالمىسىڭ؟ قانە, تۇستىگىن دايىنداڭدار!– دەگەندە بارىپ قىزدارى ەس جيعانداي بوپ, ءبىر اۋىز شىمىر سوزىنە قۋانىسىپ, دەدەك قاعىپ قيمىلداپ, شارۋا قامىنا كىرىسىپ كەتكەن ەدى. انا ەسىنەن جاڭىلماي جاتىر ەكەن. الەمنىڭ كۇللى جارىعى اقبۇلاق وزەنىنىڭ بويىندا سالىنعان وسىناۋ قىزىل كىرپىشتى كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ مىنا سىرقات مەڭدەگەن بولمەسىنە ءبىر ساتتە قۇيىلىپ-توگىلىپ كەتكەن ەدى… وھ, شىركىن, انانىڭ ءبىر اۋىز جايدارى ءسوزىنىڭ شۋاعى قانداي-دى…سىرتتان لەكىگەن كاۋسار اۋادان كۇلاندا كادىمگىدەي ەس جيىپ الدى. «وي, يت تىرلىك-اي!», دەپ الدەنە ويلارعا بەرىلگەندەي اۋىر كۇرسىندى دە ىلە بۇگىنگى ومىرىنە تاۋبە ايتىپ, قاناعاتشىلدىق رىمىمەن بەتىن سيپاعىسى كەلىپ ەدى, قوس قارى اۋىرلاپ, ىرقىنا كونبەدى. ەڭسەسى ءتۇسىپ, «جەڭىلگەلى جاتىرمىن با, وسى؟» دەگەندەي تۇڭىلىسكە ەندى. سەزەدى, سەكەم الادى, ارينە… قيا ما, بىراق جارىق دۇنيەنى… «اتاماشى!…».ءسال تىڭايىس ونىڭ ويىن الاساپىران قىلدى.…1931 جىلدىڭ قاقاعان قىسى ەدى. شەشەسى جۇپار مەن التى جاسار كۇلانداعا توسىننان قايعى بۇلتى ءۇيىرىلدى.تورعاي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو ءماجىلىسى ءوتىپ جاتىر.– مال قىرىلدى! جەكەنىڭ قولىنان ءبىر-ءبىر سيىردان جيناپ الۋ كەرەك! – دەپ ءبىرىنشى حاتشى تالتاڭباەۆ ەستىگەن ادامدى تالدىرىپ تۇسىرەردەي تالاپ قويدى.– بۇل اسىعىس شەشىم! حالىقتى قۇردىمعا كەتىرەتىن قاسىرەتتى شەشىم! – دەدى ورىندارىنان قوسا كوتەرىلگەن بيۋرو مۇشەلەرى مالىك بوكىشەۆ پەن احمەتقالي مەيىرمانوۆ. – ونسىز دا جۇتتان قاۋساپ قالعان جۇرتتى… قازاقتى!.. قىناداي قىرۋ عوي بۇل!سول بيۋرودا «پارتيا ساياساتىنا قارسى ادامدار» دەگەن جالامەن ەكەۋى دە پارتيا قاتارىنان شىعارىلىپ, تۇرمەگە جابىلدى. بۇلاردىڭ سوڭدارىنان «سىبايلاستار» سىبىرلاي اتالىپ, 72 ادام جازىقسىز ءىستى بولىپ اقتوبەگە ايدالادى.ءبىر كۇنى تاڭ الدىندا تىلەۋلەس لاۋازىمدى ازامات ەسىكتەرىن قاعادى. «قامدانىپ وتىرىڭدار. تالشىق ەتەرلىك ءدام-تۇزدارىڭدى قاعابەرىس جەرگە, ۇراعا ما, جاسىرىپ تاستاڭدار. بۇلاردان ءبارىن كۇتۋگە بولادى. توسىننان ءتىنتۋى عاجاپ ەمەس»,– دەپ ەسكەرتىپ كەتەدى. ول شىعىسىمەن جاندايشاپتار ساۋ ەتە تۇسەدى. تۇستەرىنەن ادام شوشىرلىق. بىرەۋى قوراداعى ۇرانىڭ ءداپ ۇستىنە ەتىگىن نىعىرلاپ تۇرىپ الادى. شىڭعىرىپ جىبەرە جازداعان كۇلاندانى اناسى بايعۇس كوزىمەن ىمداپ, ارەڭ تىنىشتاندىرادى. الگى بىرەۋ سول ورنىنان قوزعالار ەمەس. قالعاندارىن زىر جۇگىرتىپ تىمىسكىلەنتىپ قويدى. اقتارماعان, قوپارماعان جەرلەرى جوق. تاباندارىنان توزىپ, قۇر سۇلدەرى قالعانداي.– نە, ەشتەڭە تاپپادىڭدار ما؟ – دەدى تەپكىلەنگەن باستىعى.– ءسىزدىڭ تۇرعان ماڭايىڭىز بولماسا, تىنتپەگەن تۇسىمىز قالمادى…باستىق ۇرەيدەن بۇرىسكەن انا مەن بالاعا ايانىشپەن قارادى. كۇلاندانى وزىنە يكەمدەپ, باسىنان سيپادى دا سىبىرلاي:– مالىك اكەڭ شىن كوممۋنيست ەكەن-اۋ, ءبىر ءتۇيىر ءدان تىعىپ كەتپەگەنىن قاراشى!..– دەپ انالاردى الدىنا سالىپ, ءوزى سوڭىنان قوزعالدى. ەسىكتەن شىعا بەرىپ, ماناعى ءوزى تاپجىلماي تۇرعان ۇرا ۇستىندەگى ءشوپ شالاممەن تەگىستەلگەن جەرگە ءبىر قاراپ, وڭ ساۋساعىن شوشايتىپ, ءسال ك ۇلىمسىرەدى.بۇلار قۇشاقتاسقان كۇيى ەستەرىن ارەڭ جيدى. «قىزىم, بۇل دۇنيە جاقسى ادامدارسىز بولمايدى!– دەدى جۇپار شەشەسى كوزىن جاسقا بۇلاپ. – ايتپەسە, دۇنيە قاراڭ قالار ەدى!..».ءيا, جاقسى ادامدارسىز نە بولارىنا كوزى جەتىپ ءوستى عوي كۇلاندا قىزدىڭ. سول جازىقسىز 72 ادامنىڭ ارىز-حاتىن ماسكەۋدە وقيتىن ستۋدەنت بيلىك باسىنداعىلارعا تابىس ەتپەگەندە, نە بولارىن كىم ءبىلسىن؟ ارىز-شاعىمدى تۇرمەدەن الىپ شىعۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولعان ەكەن. تورعايلىق ۇستا قوس ءتۇپتى شەلەك ىستەپ, اس-سۋ قۇيىلعان سونىمەن ىلەستىرىلە شىققان ەكەن قۇساعا تولى ءۇشبۋ حات. جوعارى بيلىكتىڭ جەتەسىنە جەتكىزىلە جازىلعان ەكەن. ارناۋلى كوميسسيا مۇشەلەرى ادەيى بالىقشىلار كەيپىمەن كيىنىپ جانسىزدانىپ, جولاي قوستانايلاتىپ ءجۇرىپ, شاشىلعان ادام سۇيەكتەرىنىڭ ارا-اراسىمەن ارەڭ جىلىستاپ ءوتىپ, كۇيزەلگەن قازاق ەلىنىڭ پوشىمىنا ابدەن كوز جەتكىزىپ, الگى ادىلەتسىز سوتتالعانداردى بوساتىپ جىبەرۋگە قول ۇشىن بەرگەن عوي…ويعا شومعان قاريانىڭ كوكىرەك كوزىندە كەشەگى سۇرعىلت زاماننىڭ قانشاما زار جۇتقىزعان سۋرەتتەرى قاتتالىپ قالدى دەسەيشى. نەگە جۇرەگىن قارىپ, ەسىنە ەنتەلەنە تۇسە بەرەدى؟ ومىرمەن قوشتاسار الدىندا اكە بەينەسىنىڭ كۇنى كەشەگىدەي ءتۇر-سيپاتىمەن قايتىپ اينالىپ سوعىپ, مازالاي بەرەتىنى نەسى ەكەن؟ الدە, باقيلىقتا كەزدەسۋگە, كۇتىپ الۋعا دايىندالىپ ءجۇر مە ەكەن قىزىن؟ اناسى جۇپار دا مەيىرىمى تولى جانارىن وزىنە تىكتەپ, الدەنەگە قيماي, سىناي قارايتىنداي… قاسىنا شاقىرعىسى كەلسە دە باتا الماي, ءۇنسىز قيپاقتاي بەرەدى… «كۇنىم-اۋ, سول!.. ءبارى جاقسى بولادى»,– دەيدى شاراسىزدىقپەن. تاپ وسى ءۇزىلىپ تە ۇزدىگىپ شىعىپ, باسىلا قالعان شاراسىز ءۇنى وسى عۇمىرىندا ءبىر باسەڭسىمەي العا جەتەلەپ, ۇمىتتەندىرىپ كەلەدى ەكەن-اۋ… «ءبارى جاقسى بولادى!..».– ءبارى جاقسى بولادى! – كارى اجەنىڭ داۋىسى كەنەت شيرىعىپ, ساڭق ەتتى.– اپا, ا-ا-پا!– قىزدارى ىشىلمەي قالعان شايىن تاستاپ, جەتىپ كەلدى.– نە بولدى؟ قاي جەرىڭ, قاي جەرىڭ؟..– ءوڭىم بە, ءتۇسىم بە؟ جۇپار انامنىڭ داۋىسى ەستىلىپ… نەمەرەلەرىم قايدا؟ ورال, ءبارىڭ جينالىڭدارشى قاسىما!بارى جينالدى. اجەلەرىنىڭ توسىن شاقىرۋىنا تاڭىرقاعان نەمەرەلەرى ەشنارسەنىڭ بايىبىنا جەتپەي, ءبىرىن-ءبىرى تۇرتكىلەپ, ەرەسەكتەرى ۇرگەدەكتەنە قاراپ, كىشكەنەلەرى قيتىققىش كىلتيپانمەن قيعىلىقتانا قالدى.– تىنىشتالىڭدار! اجە قازىر اڭگىمە ايتادى,– دەگەندە بارىپ, ولار ساپ تىيىلدى.اجە اڭگىمەسىن قۇلاقتارىنا ەمشەك سۇتىمەن قوسا ءسىمىرىپ وسكەن بالعىندار ىنتا-پەيىلىن سالدى. كوزدەرى ءتۇسىپ ەدى, مىنا اجە باسقا بىرەۋ سەكىلدى. قاق جارىپ ساندەپ تاراپ قوياتىن شاشىن اق ءشالى قىمتاپ جاۋىپ, ءبىر تالىن دا سەلدىرەتپەگەن. باسى-كوزىنە ۇقىپتى اجەنىڭ وسى جاتىسىندا ءبىر ءمىن جوقتاي. تەك سۋالىڭقى ۇرتى مەن تۇسىڭكى قاباعى, ارسىزدەنگەن جانارى مەن قۋسىرىلعان تاناۋى, ۇشىقتانعان ەرنى باسقا كىسىدەي عىپ جىبەرەدى ەكەن. سوعان اڭ-تاڭ كىشكەنەلەر جاعى. ولاردىڭ دا جەتەسىنە ءبىر ءسات الدەنە اۋىرلىق احۋالى جەتكەندەي, اراشا داۋىسپەن: «اجەلەپ» ءبىرى ماڭدايىنان سيپاپ, ەكىنشىسى بەتىنەن ءسۇيىپ, ءۇشىنشىسى ەتى قاشىپ سيديعان بىلەگىنە وراتىلعىسى كەلىپ, ابدىراپ, اپتىعىپ قالدى.مىنا كوگەنكوزدەرىنە ادەتتەگىدەي عاقليالى سوزدەرىن ايتپاققا بەكىنگەن. ولاردىڭ دا تىڭداۋدان جالىقپاسىن بىلەدى. ءال-دارمەنى جاراسا. نە ايتادى سوندا؟ ادام بولعاندارىن, جاقسى بولعاندارىن تىلەيدى عوي. وزدەرى كەتسە دە وتاعاسى تولەۋحاننىڭ شاڭىراعىن ەل الدىندا ابىرويمەن ۇستاپ وتىرسا بولدى دا. شۇكىر, سوڭىنا تاربيەلى ۇرپاق تاستاپ بارادى. وسىلارعا اكەسى مالىكتەن ەكىنشى قايتارا قالاي ماڭگىلىككە ايىرىلعانىن ايتىپ بەرسە ارتىقتىعى بولماس… ونەگەنىڭ ءورىسى ورەلى كەلەدى… جۇپار انام الگىازىردە تەككە داۋىستاماعان شىعار-اۋ…– مەنىڭ اكەم مالىك, حالىققا سىيلى باسشى بولعان ادام!– دەدى دە جوتەل بۋىپ, جوندەپ ءتىل قاتا المادى.قىزدارى انا سىرىنا اككى عوي, نە ايتپاعىن سەزىپ وتىر. كەنجە قىزى انار مۇندايدا جازعىش جورنالشىلىعىمەن قاتار, اڭگىمەشىلدىگىنە باسىپ, انا ءسوزىنىڭ جالعاسىنداي ەتىپ, قىسقاشا قايىرىم جاساۋعا بەكىندى. عازيز جۇرەكتىڭ تالپىنىسىن شورت تىيىپ تاستاۋدىڭ اناعا سونشالىقتى سوققى بوپ تيەرىن سەزگەندىكتەن دە جاماپ-جاسقاپ, جەڭىلدەتپەك ويى بار… انا ەندى قۇلاعىن انار قىزىنىڭ ءسوزىن توسىپ, باسىن ءالسىز يزەپ, ءۇنسىز قۇپتاپ جاتىر ەدى……نە ىستەسەڭ, الدىڭا سول كەلەدى. ىشىندە مالىك بوكىشەۆ بار, باياعى جازىقسىز 72 ادامدى ۇستاتىپ, ءبىر جارىم جىل تۇرمەدە زارىقتىرعان تالتاڭباەۆ ءوز نيەتىنىڭ قۇربانى بوپ, وعان ۇزاق مەرزىمدى جازا كەسىلىپتى. بوستاندىققا شىققان مالىكتىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلعانداي بولعان. اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە زور ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىسىمەن كوزگە ءتۇستى. رەسپۋبليكا وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ حالىق كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ويلارىمەن ءبولىسىپ, ناقتى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرا باستايدى. كولحوز-سوۆحوز تەاترىن قۇرادى.– بەيىمبەتتىڭ «شۇعاسىن» قاتىرىپ قويدىڭدار!– دەپ جۇرت شەكسىز العىسىن جاۋدىرىپ جاتقاندا مالىك: «ءالى دە ايىزدارىڭىزدى قاندىرامىز»,– دەپ, ىشكى سىرىنىڭ ۇشتىعىن سەزدىرىپ قويادى. ايتقانداي, كوپ كەشىكپەي كورەرمەندەر ءمايليننىڭ «تالتاڭباەۆتىڭ ءتارتىبى» دەگەن سپەكتاكلىن تاماشالاپ, جۇگەنسىز بيلىكتىڭ تاسىرىن تويتارا ءاجۋالاپ, ءبارىبىر ادىلدىكتىڭ ۇستەمدىك قۇراتىنىن پاش ەتكەن ەدى.كلۋبتان ءماز-ءمايرام بوپ شىققاندار:– بۇل ءبىر بارلىق «تالتاڭبايلارعا» ساباق بولاتىن قويىلىم ەكەن!– ادام تاعدىرىمەن ويناۋ – ءتۇبى وسىلاي وپىندىرماق!– ناقاقتان جالا, زورلىق-زومبىلىق ءوز يەسىن تاپپاي قويمايدىنىڭ كەرى عوي بۇل!– دەسىپ, اقيقات الدىندا تازارىپ قالعانداي بوپ, حالىق قاسىرەتىنىڭ سەبەپتەرىنە تالدامالى تۇردە كوز جەتكىزە باستاپ ەدى.راسىندا دا, مالىكتىڭ باستاماشىلدىعىمەن قويىلعان ءار سپەكتاكل قارا حالىقتىڭ كوزىن اشىپ, قوعامدىق قۇرىلىستىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە ساقتىقپەن وي جۇگىرتۋگە دەم بەرگەندەي ەدى. ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىنا, مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنا قاتىستى سىندارلى وي تۇيىندەۋگە سەپتەسكەندەي, سەزىم قىلىن نازىك شەرتۋىمەن, تىلسىمدىقتىڭ تۇمىلدىرىعىن سىپىراتىن. ءسويتىپ, قاراڭعى قازاقتىڭ بۇعاۋلى ءوز شەڭبەرىنەن اسىپ, بۇلا كۇشپەن بۇلقىنۋىنا باعىت-باعدار سىلتەگەن مالىكتەي الاش ارىستارى قازاق ەلىنىڭ ءار تۇسىنان سەلدىرەي كورىنگەنىمەن, تۇتاسا بىلەك قوسۋعا ۇمتىلىستارىن بايقاتىپ قالىپ جۇرگەن. تاۋەلسىزدىك تامىرىن تەرەڭگە تارتا باستاعان تۇستار شىعار, بالكىم!..…1937 جىلعى قىركۇيەكتىڭ ورتا شەنى. سۇراپىل قارا جەلدىڭ ەكپىنىنە شىداماي ءبىر جىعىلىپ, ءبىر تۇرىپ ون ەكى جاسار كۇلاندا سونادايدان كورىنگەن كولىكتىڭ ارتىنان ىشقىنا ادىمداپ كەلەدى. «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى دەپ, تورعايداعى مەكتەپتىڭ بەسىنشى سىنىبىنان شىعارىپ جىبەرگەن. اۋىلى ءشيلى 120 شاقىرىم شالعايدا جاتىر. كەيدە ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تولىپ كەتەدى. وزىنە جان بالاسى جۋىماي, مىنە, مەيىرىمدى ءبىر جولاۋشىنىڭ كەلىسىمىمەن ونىڭ كولەڭكەسىن عانا پانالاپ, سىرت كوزگە سەزدىرمەي قاشىپ-پىسىپ كەلە جاتقان ءتۇرى. ەسىنە, مەكتەپتەگى ساپقا تۇرۋ جيىنى ءتۇسىپ كەتكەندە, ەرىنىن قىرشىپ, قاتۋلانىپ الادى…– وقۋ-تاربيە جۇمىسىندا كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى ەڭبەكتەردى پايدالانعانى ءۇشىن اكەسى مالىك بوكىشەۆ حالىق جاۋى بولىپ, ۇستالىپ كەتۋىنە بايلانىستى قىزى كۇلاندا وقۋدان شىعارىلادى! – دەگەن مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ قاھارلى داۋىسى ءالسىن-ءالى ىزىلداعانداي بوپ, جانىن جەگىدەي جەيدى. كورەر قۇقايى ءالى الدا ەكەن. وكسىك بۋىپ, كوز جاسىن سۇرتكىلەي بەرگەن ونى الدەكىم ساپتان العا سۇيرەپ شىعارعانداي بولدى.– بۇعان قوسا بوكىشەۆا پيونەر قاتارىنان قۋىلادى!– دەپ وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزىل گالستۋگىن موينىنان سىپىرىپ العاندا, ەسىرىكتەنە شىڭعىرىپ, تالىپ ءتۇسىپتى… «ولتىرسەڭدەر دە گالستۋگىمدى شەشپەيمىن!»– دەپ مۇعالىمنىڭ قولىن قىرشىپ السا كەرەك…. قۇيىنداتقان جەلمەن ارپالىسىپ, ءجانتاسىلىم ەتىپ كەلە جاتقان ءتۇرى, مىناۋ ەندى, قارشاداي بەيباقتىڭ.تىنتكىلەپ- تىمىسكىلەسە, جالا تابىلا بەرەدى ەكەن-اۋ. ۇيىندە باياعىدان ساقتالىپ قالعان «ايقاپ» جۋرنالىن ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن بىرەۋدىڭ پاراقتاپ وتىراتىنىن بايقاۋشى ەدى. سول سىعىر كوز «مالىك الاشتىقتارمەن سىبايلاس» دەگەن وسەك شىعارىپ, جەتكىزگەن عوي. اڭدۋ كۇشەيىپ, ۇيدەن جۋرنال نومىرلەرى تابىلىپ, «قىلمىسكەرلىكتى» جەدەلدەتە تۇسكەن ەكەن. اڭقاۋ اكەسىنىڭ ۇستالار الدىندا: «ەلىمنىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋدەن باسقا ايىبىم جوق ەدى»,– دەپ اشىنىپ ايتقان ءسوزى, مىنە, قۇلاعىندا جاڭعىرىپ كەلەدى.اكەسى ءسويتىپ, ناقاقتان اتىلىپ كەتكەن. ادىلدىك الماس قىلىشتاي بوپ قاپ تۇبىندە جاتپايدى ەكەن… جان اكەسى 1988 جىلى اقتالدى!1991 جىلدىڭ جاز ورتاسىندا ا.بايتۇرسىنوۆ پەن م.دۋلاتوۆتىڭ اقتالۋىنا بايلانىستى تورعايداعى كۇندەرى ءوتىپ, وعان جوعارى بيلىك وكىلدەرىمەن قاتار الاش ارىستارىنىڭ قىزدارى شولپان احمەتقىزى مەن گۇلنار مىرجاقىپقىزى, ليزا ايماۋىتوۆا, م. جۇماباەۆتىڭ نەمەرەسى ۇلجان قاتىسىپ, مارە-سارە بوپ قالعاندارى بار.– كۇلاندا, مەن سەنى سىرتتاي جاقسى بىلەمىن عوي,– دەدى گۇلنار اپاسى ءبىر سىرلاسقاندا. – گازەت, جورنالداردا شىققان ماقالالارىڭدى سۇيسىنە وقىپ جۇرەمىن. اكەنىڭ اقتالعانىن دا سولاي بىلگەنمىن. قۋانىشتارىڭ ۇزاعىنان بولسىن!– تاعدىرلاسپىز عوي ءبىز, اپا! اكەلەرىمىز اقتالدى! رۋحتارى ماڭگىلىككە ساف التىنداي جالتىراپ, جالادان ارشىلدى! ءبىز, ۇرپاقتارى, ەندى عانا باقىتتىڭ شىن ماعىناسىن تۇسىنگەندەيمىز عوي! بۇل قۋانىشىمىز تۇپتەپ كەلگەندە, جالپى قازاقتىڭ باعى دەسەك, ارتىق ەمەس, اپا!گۇلنار اپا كوزىنىڭ جاسىن ىركىپ الىپ, شولپانعا قاراتا سويلەدى:– مىنا كۇلاندا ءسىڭىلىڭىز قازاق نامىسىن جىرتۋشى ۇلكەن تۇلعا!– اينالايىن, الدىڭنان جارىلقاسىن!– دەپ شولپان اپاسى رازىلىق تانىتتى.– ءيا, كۇلاندا اپايدىڭ قازاق ءداستۇر-سالتى, ادەت-عۇرپى جونىندە جازعان ماقالالارىمەن جاقسى تانىسپىن,– دەپ ۇلجان دا سوزگە ارالاستى. – اسىرەسە, حالىق اندەرىنىڭ بىلگىر سىنشىسى. اتام ماعجاننىڭ بىرنەشە ءانىنىڭ مازمۇنىن دۇرىس قالىپتاپ, جوندەمدەگەنى نە تۇرادى؟ سوعان اجەم زىليحا قاتتى رازى بوپ…– ۇلجان سومكەسىنەن ورالعان زات الىپ, جايىپ جىبەرگەندە شاشاقتارى جەلكىلدەگەن اق جىبەك ءشالى كوزگە وتتاي باسىلدى. – اجەمنىڭ سىيى بۇل وزىڭىزگە, كۇلاندا اپاي! كانە, يىعىڭىزعا ءوزىم جابايىنشى! قالاي قۇلپىرادى ءا! ناعىز الاش قىزى وسىلاي ساندەنىپ ءجۇرۋى ءتيىس قوي!– ەندى قايتتىم, قۇدايىم-اۋ!– دەپ كۇلاندا نە ىستەرىن بىلمەي ساسقالاقتادى. – ماعان زىليحا اپام ءشالى سىيلايتىنداي… راقمەت, راقمەت! اللا رازى بولسىن!– قىمسىنبا, كۇلاندا! – دەپ گۇلنار اپا باسۋ ايتتى. – ىقىلاس سىيى عوي. ءبىزدىڭ دە ەندى جادىراپ, قۋانۋىمىزعا حاقىمىز بار شىعار…دەرەۋ ول ك ۇلىمسىرەگەن كۇيى قالتاسىنان تومپيعان بىردەڭە الىپ شىقتى دا ىشىنەن جارق ەتكەن سىڭار بىلەزىكتى سۋىرىپ الدى.– ءوزىم سالعان بىلەزىگىم ەدى. ساعان تارتۋ ەتەمىن. قوسارلى سىيدى كوزىندەي كورىپ ۇستارسىڭ!– دەدى. –شولپان اپا-اۋ! مىنا كۇلاندانىڭ كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ءبىر تىلسىمىن ايتايىنشى.– ە, ايتقانىڭ ءجون! ىشىمىزدەگى زار-نالانى جازىپ, تارقاتىپ جىبەرسە, جەر شارىن وراپ الارلىق شىندىق جەلىلەرى شيراتىلا تۇسەر ەدى-اۋ! ايت, ايتا عوي, شىراعىم!– ايتسام, بىلاي,– دەپ گۇلنار اپاي ويناقىلانا سويلەدى. – حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ «كۇلاندام» دەگەن داستانى بار. تورعايداعى اقسيراق اشتىقتى اينا-قاتەسىز كورسەتكەن ولمەس جىر. وسىنىڭ اتاۋىنا مىنا كۇلاندانىڭ ەسىمى الىنعان ەكەن. اققۇيىن اقىن ارنايى جولىعىپ مالىك اكەسىنەن وسىلاي اتاۋعا رۇقساتىن الىپتى. كۇلاندانىڭ بالا بولمىسىنان ەلدىڭ قىزى بولارلىق تۇلعا شىعارىن بولجاسا كەرەك, ارۋاقتى اقىن. ءمۇلت كەتپەپتى, جارىقتىق! بۇل كۇلاندا بۇگىندە بارشا قازاقتىڭ ماقتانىشى, اقىلشىسى, ءھام تاريح بىلگىرى! نازىك جۇرەگىندە مىڭ قاتپارلى شىندىق تىلسىمى بۇگىلگەن. ۇرپاقتار بۇل التىن كومبەنىڭ نەسىبەسىن ءالى تالاي جىل تاماشالايتىن شىعار! ونىڭ تورعاي وڭىرىندە ناۋرىز مەيرامىن تىرىلتۋدەگى تالپىنىسى ەرەكشە بولىپتى. سونداي-اق, وزبەكالى جانىبەكوۆ «شەرتەر» ءانسامبلىن قۇرعاندا, مۇراجايلار اشقاندا كۇلاندانى ناعىز كەڭەسشىسىندەي دارىپتەپتى.– كەلشى بەرى, ماڭدايىڭدى اكەلشى! – دەپ گۇلناردىڭ وسى سوزدەرىنە رازى بولعان شولپان اپا يكەمدەلە تۇسكەن كۇلاندانى مەيىرلەنە ءسۇيىپ, قۇشاعىنا قۇشىرلانا قىسىپ-قىسىپ قويدى.وسى شولپان اپاسى ومىردەن وتە-وتكەنشە كۇلاندا سىڭىلىسىمەن ۇنەمى حات جازىسىپ, بۇكپەسىز سىرلاسىپ, ەل مەرەيىن بىرگە كوتەرىسكەن ەدى.ارقالىقتان استاناعا وتاعاسى تولەۋحاننىڭ شاڭىراعىن ماما قازداي بوپ ءوزى باستاپ كوشىرىپ اكەلگەن كۇلاندا كەيۋانانىڭ ويىنا مونشاقتاي جالتىراپ تۋعان ولكەسى تورعايى, ودان ءارى ءشيلىسى, بەرتىندەگى تۇراعى ارقالىق ەلەستەي بەردى. وسى وبلىس ورتالىعىنان ماسكەۋگە بارىپ, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر ونەرىنىڭ سايىسىنا قاتىسىپ, ءان سالىپ, كۇي تارتقان. كەلە سالا ونى رەسپۋبليكا تەلەارنالارى كەزەكپە-كەزەك اتتاي قالاپ شاقىرىپ, ناسيحاتتىق مازمۇنداعى بىرنەشە جوبالاردى ءساتتى جۇزەگە اسىرعان بولاتىن.وسى ارقالىقتا 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىن قۋاتتاۋشىلار سەڭدەي سوعىلىسىپ, الاڭعا جينالا باستاعاندا, «جاستارعا باسۋ ايتىڭىز» دەۋشىلەرگە سىر بەرمەي, ىشتەي تولعانىپ, شەرگە بايلانىپ, شەرمەندە كۇيدە تىمىرايىپ وتىرىپ العان-تىن.– الاڭعا شىققىمىز كەلەدى! رۇقسات بەرىڭىز!– دەپ سىرتتان تەرىلەرىنە سيماي ەنتىگىپ كەلگەن الۋا مەن انارعا بىردەن كەلىسىمىن بەردى:– بارىڭدار! تەك تۇرىستى قويىڭدار! اكەم دە 31 جاسىندا حالىق ءۇشىن قۇربان بولعان! ەل ەرتەڭى ءۇشىن جان پيدا!– دەپ قىزدارىن وتكەشۋگە قايراپ سالعان ەدى جارىقتىق.قوس قىزى قىناپتان سۋىرىلعان قىلىشتاي جارق-جۇرق ەتىپ ۇيدەن اتىلىپ شىققان.كەيىن مۇنى ەستىگەن جۇرت: «قايتسىن, جازىقسىز قۇربان بولعان اكەسىن بۇكىل عۇمىرىندا ازا تۇتىپ كەلدى ەمەس پە؟ قانىندا بۇرىق-سارق قايناعان كەك جۇرەك توقتاماي باسىلماس!»– دەپ اشىنعان كەيۋانانىڭ باتىل دا شەشىمدى قادامىنا قايران قالىسقان.ء…وتىپ ەدى كۇندەر وسىلاي, قايعىسى مەن قۋانىشى الماسىپ. جانىن قارىعان سانسىز سەرگەلدەڭمەن سەمسەرلەسىپ ءجۇرىپ, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە ىلىگىپ ەدى.…انانىڭ الماس جۇرەگى كەنەت ءۇزىلدى! تازالىقتىڭ تۇنىعىنا تويىمسىز تامسانعان تەكتى تۇلعانىڭ تىنىسى توقتادى!.. ءسال مىزعىپ كەتكەندەي مە, ەكەن؟!قايسار ءالىم, «ەگەمەن قازاقستان».استانا.