قياعا ۇشىپ, قيىر اسىپ كەتسەڭ دە تۋعان جەر, تۋعان توپىراعىڭدى اڭساي ىزدەپ تۇراسىڭ. ويتكەنى, تۋعان جەر سەنىڭ ساعىنىشتى بالا كۇندەرىڭ, الداعى الىس بولاشاقتى قيالمەن شولىپ, ارمان قۋعان بوزبالا شاعىڭ, بەت قايتپاعان ەسەر كەزىڭدە بولماستى بولدىرىپ, تەك العا, بيىككە ورلەگەن قىزىعى تاۋسىلماس البىرت داۋرەنىڭ. ومىردە ءبارى دە: كورگەن قيىندىعىڭ دا, كەشكەن قىزىعىڭ دا ۇمىتىلۋى مۇمكىن. بىراق تۋعان جەرىڭدى, ءوزىڭ تۇلەپ ۇشقان توپىراعىڭدى ۇمىتا المايسىڭ. قالاي ۇمىتارسىڭ! ۇزاپ ۇشىپ, ۇزاق ۋاقىت تۋعان اۋىلىڭا سوعا الماي جۇرسەڭ, ول سەنىڭ تۇسىڭە كىرەدى, اتەشىنىڭ شاقىرعانى, بەسىكتەگى بالاسىنىڭ باقىرعانى قۇلاعىڭا كەلگەندەي بولادى.
قياعا ۇشىپ, قيىر اسىپ كەتسەڭ دە تۋعان جەر, تۋعان توپىراعىڭدى اڭساي ىزدەپ تۇراسىڭ. ويتكەنى, تۋعان جەر سەنىڭ ساعىنىشتى بالا كۇندەرىڭ, الداعى الىس بولاشاقتى قيالمەن شولىپ, ارمان قۋعان بوزبالا شاعىڭ, بەت قايتپاعان ەسەر كەزىڭدە بولماستى بولدىرىپ, تەك العا, بيىككە ورلەگەن قىزىعى تاۋسىلماس البىرت داۋرەنىڭ. ومىردە ءبارى دە: كورگەن قيىندىعىڭ دا, كەشكەن قىزىعىڭ دا ۇمىتىلۋى مۇمكىن. بىراق تۋعان جەرىڭدى, ءوزىڭ تۇلەپ ۇشقان توپىراعىڭدى ۇمىتا المايسىڭ. قالاي ۇمىتارسىڭ! ۇزاپ ۇشىپ, ۇزاق ۋاقىت تۋعان اۋىلىڭا سوعا الماي جۇرسەڭ, ول سەنىڭ تۇسىڭە كىرەدى, اتەشىنىڭ شاقىرعانى, بەسىكتەگى بالاسىنىڭ باقىرعانى قۇلاعىڭا كەلگەندەي بولادى.
مەنىڭ تۋعان جەرىم «ۇلكەن تۇكتى» دەپ اتالاتىن قاسقاتاۋ وڭىرىمەن قاپتالداس, اتاقتى بۋراباي تاۋلارىنىڭ ىق جاعىنداعى زەرەندى اۋدانى. قاراشىلىك دەپ اتالعان مەنىڭ اۋىلىم وسى جەردە تۇر. 1935-1940 جىلدارى تۋعان ۇرپاقتىڭ باعىنا قاراي ونىڭ قاراشىلىك ورتا مەكتەبى دەگەن قازاقشا مەكتەبى بولدى. قاراشىلىكتىڭ عانا ەمەس, زەرەندى اۋدانىنىڭ ءبىراز اۋىلدارىنىڭ بالالارى وسى مەكتەپتەن ءبىلىم الىپ شىقتى. بۇل اۋىلدىڭ ىرگەسى 1900-1905 جىلدارى قالانعان دەپ وتىراتىن ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز. سولاي بولسا, سولاي شىعار. اعىپ جاتقان وزەنى نەمەسە جارقىراپ جاتقان كولى جوق توماعا-تۇيىق بۇل جەرگە ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز نەسىنە قىزىقتى ەكەن دەگەن ويعا قالاتىنبىز. قازوتى مەن شالعىنى, قاۋى مەن قاۋدانى بۇرقىراي ءوسىپ تۇراتىن وسىناۋ قۇيقالى قونىستىڭ ءوز باسىنان اۋدەم جەر ۇزاپ شىقساڭ, كادىمگى قالا دەپ ايتۋعا تۇرارلىق اتى ورىسشا اقار-شاقار ەلدى مەكەندەرگە كەزىگە كەتەتىنسىڭ.بىزدەن جەتى-سەگىز شاقىرىم جەردەگى دوروگوۆكا اۋىلىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. جەتىجىلدىق مەكتەبى, «سەلماگ» دەلىنەتىن ۇلكەن دۇكەنى, وزىنە شاق كلۋبى, ءتۇزۋ ءتۇسىرىپ, كەڭىنەن ءپىشىپ سالعان كوشەلەرى بار ىرگەلى مەكەن. تاپ ىرگەسىندە – ءبىزدىڭ اۋىلعا قاراي شىعاتىن شەت جاعىندا ايناداي جالتىراپ تۇكتىنىڭ كولى جاتىر. تۇبىندەگى كۇمى مەن قيىرشىق تاسى, اسىر سالىپ ويناعان بالىعى كورىنىپ جاتاتىن سۋى قانداي تۇنىق ءارى تۇپ-تۇششى. ەرتەرەكتە وسى ماڭايدى قونىستانعان اۋىلداردىڭ بالالارى تۇكتىنىڭ كولىن اينالا شاۋىپ تاي جارىس, كۇنان بايگە ۇيىمداستىرادى ەكەن. سوندا بۇل ماڭايدىڭ قۇمىنىڭ ەلەۋىشپەن ءسۇزىپ العانداي تازالىعى سونداي, وزەندى اينالا دۇركىرەي شاپقان تاي-قۇنانداردىڭ تۇياعىنان ءبىر ءتۇيىر شاڭنىڭ كوتەرىلمەيتىنىن ەل ءالى كۇنگە اڭىز قىلىپ ايتادى.بۇل ماڭايدىڭ ءبارى اتىعاي, قاراۋىلعا جاتاتىن ءبىزدىڭ ارعى اتا-بابالارىمىزدىڭ قونىسى بولىپتى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قونىس اۋدارىپ, ۇركە كوشىپ كەلگەن اۋزى تۇكتى ورىس اعايىنداردان ىعىسىپ, ولار الگى ايتقان قاراشىلىكتەن دوروگوۆكاعا بارا جاتقاندا, سول قول جاقتا جەرگىلىكتى تۇرعىندار لەسحوز دەپ كەتكەن شاعىن اۋىل كەزدەسەدى. قالىڭ اعاش اراسىنا بىتىراي ورنالاسقاندىقتان, ونىڭ جالپى تۇرپاتى مەن اۋماعىن شامالاي المايسىڭ. ايتەۋىر, وسى لەسحوزدى باسىپ وتكەندە جولدىڭ ەكى جاعىندا جارىسا قالىپ جاتاتىن سۇلۋ اعاش ۇيلەرىنە قاراپ ونىڭ ءساندى قونىس ەكەنىن اڭعارعاندايسىڭ. «كىشكەنە تۇكتى» ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ورتالىعى وسى.دوروگوۆكادان اسىپ, بۋراباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – ششۋچە قالاسىنا بەتتەگەندە, وڭ قول جاقتا ەكى ۇلكەن كول كەزدەسەدى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسىن «قاراۇڭگىر» كولى, ەكىنشىسىن «قۇمدى كول» دەپ اتايدى. «قۇمدى كولى» قۇمداۋىت جەرگە جايىلا بىتكەن ءارى جالپاق, ءارى تايپاق بولىپ كەلەدى دە, «قاراۇڭگىرى» انادايدان قاراعاندا قاراۋىتىپ جاتاتىن شۇڭعىما كول دەسەتىن. كولدى جاعالاي جۇرگەندە وڭ جاعىندا شوككەن قارا نارداي بولىپ «قاراۇڭگىر» تاۋى جاتادى سونادايدان سۇس كورسەتىپ. ونىڭ وسىلاي اتالۋىنىڭ وزىندە كوپ جۇمباق جاتقان سياقتى. اتىنان دا كورىنىپ تۇرعانداي, تاۋدىڭ ىشىندە كۇن كوزى تۇسپەيتىن, قانشا كۇشەنە سوقسا دا داۋىل جەلدىڭ ەكپىنى جەتپەيتىن ۇلكەن ۇڭگىر بار كورىنەدى. بۇرىن بارىپ كورگەن بىرەۋ بولماسا, ونى ىزدەگەنمەن ەشكىم تابا المايدى دەسەتىن. ۇڭگىردىڭ تۇبىنەن سانسىز بۇلاق سۋى ۇزبەي اعىپ, «قاراۇڭگىر» كولىنە كۇيىپ جاتادى ەكەن. ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە ونى كارى قۇلاق قارتتار اتاقتى كەنەسارى باتىر قوزعالىسىمەن بايلانىستىرا ايتاتىن. كەنەسارى حان الدەبىر جورىقتان كەلە جاتىپ, وسى «قاراۇڭگىرگە» تۇنەپ ءوتىپتى. «قاراۇڭگىر» تاۋىنىڭ ارعى بەتىندە وبالى دەگەن شاعىن اۋىل بار ەكەنىن بىلەمىن. بۇل ءوزى ارعىن رۋىنىڭ ىدىقباي دەگەن ءبىر اتاسىنا قونىس بولعان قۇت مەكەن.اسفالت توسەلىپ سايراپ جاتقان وسى كۇنگى كۇرە جولمەن زۋلاي ءوتىپ وبالىدان ىلگەرى اسساڭ, اتاقتى بۋراباي تاۋلارى مەن كوك شاتىرلى ورمانىنىڭ بەرگى ىعىندا جالعان دۇنيەنىڭ جارتىسىنداي بولىپ جايىلىپ جاتقان ششۋچە قالاسىنا تۇسەسىڭ. «كوپ شىعار كورمەگەن جەر, دۇنيە كەڭ, سوندا دا تاۋ بار ما ەكەن كوكشەمە تەڭ!», – دەپ قاسىم اقىن ۇلبىرەتە, ۇزىلدىرە جىرلاعان كوكشەتاۋ جەرى, كوكشە ءوڭىرى الدىڭنان شىعىپ, كاۋسار اۋا, كوك بارقىت كوگال جونىمەن قارسى الىپ, ونسىز دا كوتەرىڭكى كوڭىلىڭدى كوككە ورلەتە العا تارتادى. بىراق… وعان دەيىن كوپ جول ءجۇرىپ, كوپ جەردى ارالاپ كورۋ, تۋعان جەرگە, زەرەندى جەرىنە, ونىڭ قاراشىلىك اتتى اۋىلىنىڭ توڭىرەگىنە قايتا اينالىپ سوعۋ كەرەك.…مىنە, ءبىز قاراشىلىك اۋىلىندا تۇرمىز. كوڭىلدى تۇنەمەل قىمىز ىشكەندەي قىلىپ ورەكپىتىپ, قيال كۇسىن شارىقتاتىپ جىبەرۋگە ءتيىس قايراندا-قايران تۋعان اۋىلىمنىڭ قازىرگى مۇشكىل ءحالى مەن قۇرىپ بىتۋگە اينالعان بولار-بولماس ءبىتىمى جۇرەككە ينە قادالعانداي كۇيگە تۇسىرەدى. ءبىر كەزدەگى 100-گە تارتا ءۇيى, ورتا مەكتەبى, ونىڭ جانىندا 40-50 بالالىق ينتەرناتى, وعان تيەسىلى ۇلكەن مونشاسى, كلۋبى, قىزىل بۇرىشى, دارىگەرلىك قوسىنى, ۇلكەن اۋىلدىق دۇكەنى, كولحوز كەڭسەسى بولعان اقار-شاقار ىرگەلى اۋىلدا كوزگە ءىلىنىپ, كوڭىل اۋلارلىق ەشتەڭە قالماعان. ءوزىمىز وقىپ, تارىداي كۇنىمىزدە ەسىگىن يمەنە اشىپ, ءبىلىم-بىلىگىمىز تولىسقان, ءوزىمىز دە تولىسىپ تاۋداي بولىپ شىققان ورتا مەكتەپ ءۇيى توزىپ ءبىتىپ, باستاۋىشقا جەتەر-جەتپەس كۇي كەشۋدە. ينتەرنات ءۇيىنىڭ ورنى عانا قالعان. بار كورگەنىمىز وسى جانە ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرعان جيىرما شاقتى شاڭىراق بولدى. سونىڭ وزىنە دە شۇكىرشىلىك ايتىپ, تاۋبە قىلدىق. ويتكەنى, ولار كۇنى كەشە قاراشىلىك دەپ اتالعان ۇلكەن اۋىلدان سارقىلا-سارقىلا جەتكەن جيىرما شاڭىراقتىڭ, مەنىڭ تۋعان اۋىلىمنىڭ, تۋعان جەرىمنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىرعان جوق پا!بۇل اۋىل ماڭايىندا جانە كولىككە وتىرىپ ادەيى ىزدەپ بارارلىق الىسىراق تۇستارىندا كوز توقتاتىپ, كوڭىل اۋدارارلىق ادەمى دە قاسيەتى اسقاق جەرلەر كوپ-اق. شاعىن عانا توبەشىكتەر ساناتىنا جاتاتىن اناۋ «قۇلا بيەنىڭ» وزىندە كوپ سىر جاتقانداي. «قۇلدىراپ «قۇلا بيەدەن», قۇلىنداي بالا شاعىڭدا» دەپ اقىن ءىنىم قورعانبەك امانجول جازعانداي, الىپ ادام كيەتىن تاقيانىڭ توبەسىندەي عانا بولىپ كورىنەتىن وسى «قۇلا بيەنىڭ» باسىنان بالا كەزىمدە تالاي-تالاي قۇلدىراپ ەدىم-اۋ. ونىڭ قاراشىلىك اۋىلىنان دوروگوۆكاعا قاراي وتەتىن جول جاعى جالپى تۇرقى ءبىر شاقىرىمعا جەتپەيتىن جاتاعانداۋ كەلگەن قۇلاما جازىق بولىپ كەتەدى. سونىڭ ءوزى «قۇلا بيەنىڭ» قىر ارقاسىنا شىعىپ الىپ قىستا شاڭعىمەن تومەن قاراي قۇلدىراعاندا كوزىڭنەن جاس پارلاتاتىن. ال «قۇلا بيەنىڭ» ىشكى جاعى قولدىڭ سالاسىنداي بولىپ اسا ءجيى وسكەن شىتىرمان قاراعايلى جانە قۇلاما جار, تاۋ-تاستى بولىپ كەلەدى. ول جاقتان شاڭعىمەن تومەن قاراي سىرعاناۋ قاتەرگە باس تىككەنمەن بىردەي. قۇلدىراي سىرعانايمىن دەپ ءجۇرىپ نە ءوزىڭ مەرتىگەسىڭ, نە شاڭعىڭدى سىندىراسىڭ. بىراق «قۇلا بيەنىڭ» تۇرعان جەرى جۇماق. قاراعايى قالىڭ وسكەن جەردىڭ ءيىسى جۇپار بولاتىنىنا كىم تالاسار. ءار جەردە, ءار جەردە قىنا باسىپ دوڭكيىپ جاتقان سۇر تاستارىنىڭ ءوزى سۇلۋ بىتىمىمەن كوز سۇرىندىرەدى. الدەبىر الىپ ءمۇسىنشى ءار تاسىن ۇڭىلە وڭدەپ, سىرلاپ, قىرلاپ كەتكەن بە دەپ قالاسىڭ. «قۇلا بيەدەن» اسقان سۇلۋ جەر, «قۇلا بيەدەن» اسقان سۇلۋ تاۋ جوق سياقتى كورىنەدى ءالى كۇنگە.قالىڭ قاراعايى, كەي تۇسىندا ەڭسەلى تەرەگى مەن اق بالتىرلى قايىڭى ارالاسا وسەتىن ورمان-توعايدى, سىڭق-سىڭق كۇلگەن سانسىز بۇلاقتاردى باسىپ ءوتىپ ءسال ىلگەرى اسساڭ, الدىڭنان «كىشكەنە تۇكتى» تاۋى شىعا كەلەدى. بۇل ءوزى اسقار الاتاۋداي اسقاق, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «بالۋان شولاق» حيكاياتىندا ايتىلاتىن پاڭ نۇرماعامبەت سياقتى كەۋدەسىن ەشكىمگە باستىرمايتىن پاڭ بولىپ جاراتىلىپ, «اتاقتى ابىلايعا قونىس بولعان» جەر اسىلى, تاۋ اسىلى بۋرابايداي اسا ەڭسەلى بولماعانمەن, ىشىنە بۇككەن وزىندىك سىرى, ەشكىم جازىپ بىتىرە الماي كەلە جاتقان وزگەشە جىرى بار, وسى ماڭايداعى, ءتىپتى ودان ارىدەگى قالىڭ ەل اۋزىنىڭ سۋى كۇرىپ اڭىزعا اينالدىرا ايتىپ جۇرەتىن كىشكەنە دەلىنسە دە ۇلكەن, ۇلى تاۋلاردىڭ جۇگىن كوتەرەر «كىشكەنە تۇكتى» تاۋى دەلىنەدى. ول تاۋ قاراشىلىكتەن گورى دوروگوۆكاعا جاقىن جاتىر. بىراق بالا كۇنىمىزدە وعان ءجيى بارىپ, دالاسىنىڭ جيدەگىن, تاۋ ءىشىنىڭ, قاراعاي اراسىنىڭ قىپ-قىزىل بولىپ ءوسىپ, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن بۇلدىرگەنى مەن شيەسىن تەرىپ جەپ, راحاتقا باتىپ, ىستىق كۇندە ۋىستاپ اۋزىمىزعا تاستاپ ءشول قاندىراتىنبىز. بۇلدىرگەن مەن شيەنىڭ ءدامى قانداي, شىركىن! ءارتۇرلى جەمىستەردىڭ سۇيىعىن سىعىپ الىپ جاسايتىن وسى كۇنگى سوك (شىرىن) دەگەندەرىڭ ولاردىڭ جانىندا كادىمگى قاراسۋدان ارتىق قاۋقارى دا قاسيەتى دە شامالى عانا سۋسىن با دەپ قالاسىڭ.«كىشكەنە تۇكتىدەن» زەرەندىگە قاراي ىعىسا جۇرسەڭ, ورتاعاش اۋىلىن باسىپ ءوتىپ, قىزىل ەگىستىڭ «بيىكقاراعايىنا» تاپ بولاسىڭ. قازىرگى جاعدايىن كىم ءبىلسىن, ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە ول «بيىكقاراعاي» دەسە, بيىك قاراعاي دەگەندەي ەدى. يت تۇمسىعى كىرە الماستاي بولىپ ءجيى وسەتىن قاراعايلارى بيىكتەي بوي كوتەرىپ, كوكپەن تالاساتىن. زەرەندىگە بارار جولدا ەندى كوكتەرەك اۋىلى جاتىر. سول اۋىلدان ءسال ۇزاپ شىقساڭ بولدى, تابيعات شەبەردىڭ ءوزى ەرىنبەي وتىرىپ نەشە ءتۇرلى ەتىپ قاشاعان تالاي-تالاي تاس مۇسىندەردى كورىپ, تاڭ-تاماشا قالاسىڭ. شىمىلدىقتى كولى, شىمىلدىقتى تاۋى دەپ اتالاتىن قاسيەتتى ورىنداردى وسى ماڭنان تاباسىڭ. تابيعاتتىڭ ءوزى سومداعان اۋليە تاس, بولەك تاس, شوشالا تاس, كەرەگە تاس سياقتى كوركەمونەر تۋىندىسى دەۋگە تاتىرلىق عاجايىپتاردى ادام قولىمەن ەمەس, اللانىڭ امىرىمەن جاراتىلعان با دەپ قالاسىڭ. ءبىر كەزدە وسى ماڭايدى كوكشە ءوڭىرىنىڭ ءدۇلدۇل اقىنى ەركەش يبراھيم (ەبىكەنوۆ) ارالاپ كورىپ, جىر مەن سىردىڭ تيەگىن ەركىن اعىتقان ەكەن. سول ساپارىنان تۋعان «شىمىلدىقتاس» دەگەن ولەڭى اقىننىڭ ەلۋ جىلدىعىنا وراي 1980 جىلى شىققان ەكى تومدىق تاڭدامالىسىنا كىرگەنىن دە كورگەن ەدىم. جالپى العاندا, بۇل ءوڭىردى نەشە ءتۇرلى تاستار ولكەسى, ءتىل ءبىتىپ سايراي جونەلگەلى تۇرعان سۇلۋ دا سىرلى تاستار ولكەسى دەۋ كەرەك شىعار. سوندىقتان دا بۇل جەردىڭ تاستارىن كوكشەتاۋدىڭ اقىن ۇلى ەركەش يبراھيم تەبىرەنە جىرعا قوسسا, قازىرگى بەلگىلى اقىن ءىنىمىز قورعانبەك امانجول ونىڭ «شوشالا تاسىنا» ءتىل ءبىتىردى.تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى تارتىپ زەرەندىگە دە كەلىپ قالىپپىز. ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىم بولعانىمەن, زەرەندىدە مەن ۇزاق تۇرا العان جوقپىن. 1959 جىلى وسى اۋداننىڭ «سوتسياليستىك جول» – «سوتسياليستيچەسكي پۋت» دەگەن گازەتىنە قىزمەتكە تۇرىپ, ءتاپ-ءتاۋىر قىزمەت ىستەپ جاتقان ەدىك. نيكيتا حرۋششەۆتىڭ قيتۇرقى ساياساتى ۇستەمدىك الىپ, اۋدان جابىلىپ تىرىم-تىراقاي بولدىق. دەگەنمەن, گازەت جۇمىسىنىڭ قىرى مەن سىرىن بىرسىدىرعى مەڭگەرىپ تاستاعان ەكەنبىز. العاشقى رەداكتورىمىز ايدارحان تەمىرباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەگەن كۇندەرىمىزدى ءالى كۇنگە ۇمىتپاي ساعىنىشپەن ەسكە الامىن. قاراۋىنداعىلارعا ونداي ءادىل ادام سيرەك كەزدەسەتىن شىعار. سونىمەن قاتار, اركىمگە قامقورشى دا بولا بىلەتىن. سوندىقتان دا بولار, ونىڭ ماڭايىنا سايدىڭ تاسىنداي وڭشەڭ مىقتى قىزمەتكەرلەر توپتاسا قالاتىن. مەنىمەن بىرگە ىستەگەن بايمۇرات ازناباەۆ, اركادي ۆاۆيشين, الەكساندر سماگلي, مارقۇم ءىلياش مامرين سياقتى جىگىتتەردىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر گازەتتى باسقارىپ كەتە الاتىن مىقتى قىزمەتكەرلەر ەدى. باسشىمىز ا.تەمىرباەۆ كەيىن وبلىستاعى ەڭ ءىرى قىزىلتۋ اۋدانىنا رەداكتور بولىپ بارىپ, كەيىن پارتيا قىزمەتىنە اۋىسقان ەدى. سودان جوعارىلاي ءوسىپ, كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە ۇزاق جىل لاۋازىمدى قىزمەت ىستەپ, قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىقتى. قازىر كوكشەتاۋدا تۇرادى, سول قالانىڭ ارداگەر اقساقالدارىنىڭ ءبىرى. جاسى 85-تەن اسسا دا ءوزىنىڭ بيىك تۇلعاسىن ەڭكەيتپەي تىك ۇستاي بىلەتىن ارداقتى اعامىزبەن تەلەفون ارقىلى بولسا دا ءجيى حابارلاسىپ تۇراتىنىمىز ءبىر قۋانىش. جۋرناليست بولدىم, جۋرناليستىك ەڭبەكتىڭ قۇرمەتىن كوردىم دەسەم, بۇل ءومىر جولىمدى دۇرىس باعىتقا ءتۇسىرىپ, ءتالىم-تاربيە بەرگەن ۇستازىم ايدارحان ءابدىراحمان ۇلىنىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ وتەۋى دەپ ەسەپتەيمىن جانە ول كىسىگە لايىقتى شاكىرت بولا بىلگەنىمدى ماقتان ەتەمىن.ء«جانناتى جەر مەن كوكتىڭ سۇلۋ كوكشە», دەپ قاسىم اقىن جىرلاعانداي, ءوز باسىم اسەمدىگى, الپىس ەكى تامىرىڭدى بۇلكىلدەتەر, ونە بويىڭدى شىمىرلاتىپ, كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالار اسەرلىلىگى جاعىنان زەرەندىدەن اسار جەر بار دەگەنگە مۇلدە سەنبەس ەدىم. زەرەندى – كوكشەتاۋ, بۋرابايلارمەن اۋىزعا جالعاسا ىلىگەر جەر اسىلى, تاۋ اسىلى, سۋ اسىلى. ۇنەمى كوگەرە مۇنارتىپ تۇراتىن زەرەندى جەرىندە قانداي قۇرعاقشىلىق بولسا دا ەگىن شىقپادى, مال جۇتادى دەگەندى 80-گە جاقىنداعان وسى عۇمىرىمدا ەستىگەن ەمەسپىن. قاراعايى قاۋلاي ءوسىپ كوگەرىپ تۇراتىن تاۋى قانداي, اق قايىڭى مەن كوك شىرشاسى, باسىن يە مىڭ بۇرالعان تالى مەن تەرەگى قانداي! زەرەندى تاۋى جاعىنان تەرەڭىنە سۇڭگىپ بارىپ ءبىر جۇتساڭ, تاڭدايىڭدى مۇز جۇتقانداي مۇزداتىپ جىبەرەتىن كولىنىڭ سۋى قانداي! اۋە اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي ىستىق كۇندە سول زەرەندى كول جاعىنان سالقىن سامال بولىپ سوعىپ, بويىڭا جان راحاتىن دارىتا جەلپىپ وتەتىن جىبەك جەلى قانداي! جەرىنىڭ سۇلۋلىعىنان, حالقىنىڭ كەڭپەيىل, مىرزا كوڭىل جايساڭ بولىپ جاراتىلۋىنان با ەكەن, ايتەۋىر, وسى زەرەندى اۋدانىنا قىزىقپايتىن, وندا قىزمەت ىستەپ, ەل كادەسىنە جاراۋدى مارتەبە سانامايتىن ادام جوق شىعار. سوعان وراي زەرەندىنى باسقارعاندار وڭشەڭ ءمارت مىنەز مەرەيلى جاندار بولعانىن كىم بىلمەيدى. بۇل اۋداندى ءبىر كەزدە ىلگەرىدە اتى اتالعان جۋرناليست ايدارحان ءابدىراحمان ۇلىنىڭ تۋعان اعاسى قازجان تەمىرباەۆ, كەيىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ ىستەگەن, بىرنەشە مارتە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان حاسان بەكتۇرعانوۆ سياقتى مەملەكەت قايراتكەرلەرى باسقارعانى بەلگىلى.مەن ورتا مەكتەپتى بىتىرەتىن 1953 جىلى اۋداندى قازجان تەمىرباەۆ باسقارادى ەكەن. ورتا مەكتەپتەن سوڭ جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋدى ارمانداپ جۇرگەن كەزىم. اۋىل بالاسى بولعاندىقتان, ءالى قولىما تولقۇجات الماعان ەدىم. سونى ەسكەرىپ تولقۇجات الۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن اۋدانداعى تولقۇجات ۇستەلىنە (پاسپورتنىي ستول) باردىق. ونىڭ باستىعى ورىس ايەلى ەكەن. ورىس تىلىنە شورقاق مەن سياقتى اۋىل بالاسىنىڭ وعان ءوزى نە, ءسوزى نە, ءتايىرى. سويلەسكىسى دە كەلمەيدى. ۇيدەن قاراشىلىكتە وقيتىن وسى زەرەندىنىڭ تۇرعىنى كەڭەس احاتوۆ دەگەن سىنىپتاسىمدى ءجون بىلەسىڭ دەپ ەرتە شىققان ەدىم. سونىم دۇرىس بولىپتى. تۇسكى استىڭ كەزىندە ءبىرىنشى حاتشى ق.تەمىرباەۆتىڭ ۇيىنە بارايىق, دەپ اقىل قوستى. «ول كىسىنى مەن بىلەمىن, سونداي كىشىپەيىل, قاراپايىم ادام», دەدى. باردىق. سول ۇيدەگى اپكەمىز: «اعالارىڭ قازىر كەلۋگە ءتيىس, توسا تۇرىڭدار», دەدى. كوپ ۇزاماي ءوزى دە كەلىپ قالدى. جۇزىنەن شۋاق توگىلىپ تۇراتىن جايساڭ جان ەكەن. ءبىز ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ, پاسپورت بەرەتىن ايەلدىڭ كەكىر مىنەز كورسەتكەنىن ايتتىق. «ول نەگە ويتەدى ەكەن؟» – دەدى دە قويدى. سونان سوڭ: «وسى ۇيدەن ءشاي ءىشىپ العان سوڭ پاسپورت ستولىنا بارىڭدار. ارعى جاعىن كورە جاتارسىڭدار», دەدى. ءبىز ايتقان جەرىنە بارساق, باستىق ايەل مۇلدە وزگەرىپ كەتىپتى. «ميلىە موي!» – دەپ بايەك بولدى دا قالدى. Cۋرەتكە كۇنى بۇرىن ءتۇسىپ, كەرەكتى باسقا دا قۇجاتتارىن سايلاپ العانبىز. سۇراعان قاعازىن قولىنا ۇستاتقان سوڭ تولقۇجاتىم ەرتەڭىنە دايىن بولدى.قازجان اعامىزدان كەيىن اۋداندى حاسان بەكتۇرعانوۆ باسقاردى. ول كىسى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە الماتىعا كەلگەندە زەرەندىلىك ستۋدەنت جاستاردى ماڭايىنا جيناپ الاتىن. كىسىلىك پاراساتى اسقاق, ومىرلىك تاجىريبەسى مول, ءبىلىم-بىلىگى ۇشان-تەڭىز مۇنداي اعالارىمىزدىڭ جانىندا بولىپ, اڭگىمەسىن تىڭداۋدىڭ ءوزى ءبىز, جاستار ءۇشىن ۇلكەن ۇلاعات, زور ماقتانىش ەدى. وقۋدى 1953 جىلى جانە ونىڭ الدىنداعى جىلى بىتىرگەن سىنىپتاردىڭ وقۋشىلارى تۇگەل دەرلىك دارىندى, تالاپتارى تاۋداي ۇرپاق بولدى دەپ ساناسام, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىن. سول جىلدارى كونكۋرس دەگەننىڭ كۇشتى بولعانىنا قاراماستان, مەكتەپتە 1952, 1953 جىلدارى بىتىرگەن بالالاردىڭ كوپشىلىگى وقۋعا ءتۇسىپ, جوعارى ءبىلىم الدى, بىلىكتى مامان, لايىقتى ازامات بولىپ شىقتى. سولاردىڭ ىشىندە, ماسەلەن, بايمۇرات ازناباەۆ تانىمال قالامگەر رەتىندە كورىنىپ, ۇزاق جىل تابان اۋدارماستان زەرەندى اۋداندىق گازەتىن باسقاردى. قازىر سول زەرەندىدە تۇرادى.بۇل زەرەندىدە كىم بولمادى, كىم ونى قونىس ەتىپ, سايران سالمادى. سۇلۋ كوكشەنى, اتاقتى ابىلايعا قونىس بولعان اڭىز ولكە بۋرابايدى كوزگە ەلەستەتىپ, كوڭىلگە قوندىرعىڭ كەلسە, الدىمەن زەرەندىنى كور, زەرەندىنى تاماشالا, دەپ ۇيرەتۋشى ەدى ەرتەرەكتە ەل تانىپ, جەر تانىپ ەسەيگەن اعالارىمىز. كوكشەنىڭ اسقار تاۋلارىن, اتاقتى سەكسەن كولدىڭ ساناتىنا جاتاتىن كوگىلدىر كولدەرىن, كەڭ جايىلعان ورمان-توعايلارىن, سىڭعىرلاي اققان كاۋسار سۋلى بۇلاقتارىن تاماشالاپ, ساف اۋاسىن جۇتقىڭ كەلسە, الدىمەن زەرەندىگە كەل, زەرەندىنى كور. سەن ىزدەگەن بۋرابايدى دا, بارعىڭ كەلگەن اتاقتى اقان سەرىنىڭ ايىرتاۋىن دا, قوسكولىن دە, يمانتاۋ, قاسقاتاۋىن دا, ءدال قازىر ءبىزدىڭ كوزىمىزگە تۇسپەي تۇرعان باسقا تاۋىن دا وسى زەرەندىدەن كەزدەستىرگەندەي بولاسىڭ. زەرەندى جەر بەتىنىڭ بار اجارلىسى مەن اسەم سۇلۋىن, قاسيەتتىسى مەن قاستەرلىسىن ءوز بويىنا جيناپ العان با دەپ قالاسىڭ. زەرەندىدە كوز تويىپ, كوڭىل تولارلىق دەۋگە تاتىرلىق, اقىق دەپ اتاۋعا تۇرارلىق اسىل اتاۋلىنىڭ ءبارى بار. زەرەندى – اقان سەرى, ءبىرجان سال, ۇكىلى ىبىراي, بالۋان شولاق ءجۇرىپ وتكەن, سولاردىڭ كوڭىلىن تولتىرىپ, قيالىن اسقاقتاتقان, كەشەگى سوعىس باتىرى مالىكتىڭ ارمانىن ۇشتاعان, بۇگىنگى بەيبىت كۇن باتىرى بايان جانعالوۆتىڭ قاناتىن قاتايتقان قاسيەتتى ولكە, قۇت مەكەن. اسقاقتاتساق, زەرەندىنى اسقاقتاتايىق! ارداقتاساق, زەرەندىنى ارداقتايىق!ەسمۇحامبەت ايتماعامبەتوۆ.الماتى.