مىنەز

مىنەز

…كۇن كوتەرىلگەن شاق. اسپان شايداي اشىق. ساسكەدە ۇيقىدان تۇرىپ تارانىپ, ساندەنەتىن ارۋ سىندى الماتى دا بۇگىنگى كۇنگە دايىندالىپ, بويىن تۇزەپ جاتقانداي. الگىندە عانا اسفالت تروتۋارلار مەن كوشەلەردى سۋ شاشاتىن كولىكتەر شومىلدىرىپ, جۋىپ كەتىپتى. ايناداي جار­قىرايدى. انشەيىندە دە بۇل قالادا ءۇپ ەتكەن جەل بولمايدى. ماۋسىم ايى ءتىپتى تامىلجىپ تۇر. جاسىل جەلەككە, قىزىل-جاسىلدى گۇلگە ورانعان مامىراجاي تىرشىلىك. قۇددى تابيعات ءان ساپ تۇرعانداي. ەرتەڭگىلىك ساف اۋا كوكىرەگىڭدى اشىپ, جان سارايىڭدى شاتتىققا بولەيدى. باس پوشتا ۇيىنە قارسى بەتتەگى تروتۋاردىڭ بويىمەن جاياۋ ءجۇرىپ كەلەمىن.

…كۇن كوتەرىلگەن شاق. اسپان شايداي اشىق. ساسكەدە ۇيقىدان تۇرىپ تارانىپ, ساندەنەتىن ارۋ سىندى الماتى دا بۇگىنگى كۇنگە دايىندالىپ, بويىن تۇزەپ جاتقانداي. الگىندە عانا اسفالت تروتۋارلار مەن كوشەلەردى سۋ شاشاتىن كولىكتەر شومىلدىرىپ, جۋىپ كەتىپتى. ايناداي جار­قىرايدى. انشەيىندە دە بۇل قالادا ءۇپ ەتكەن جەل بولمايدى. ماۋسىم ايى ءتىپتى تامىلجىپ تۇر. جاسىل جەلەككە, قىزىل-جاسىلدى گۇلگە ورانعان مامىراجاي تىرشىلىك. قۇددى تابيعات ءان ساپ تۇرعانداي. ەرتەڭگىلىك ساف اۋا كوكىرەگىڭدى اشىپ, جان سارايىڭدى شاتتىققا بولەيدى. باس پوشتا ۇيىنە قارسى بەتتەگى تروتۋاردىڭ بويىمەن جاياۋ ءجۇرىپ كەلەمىن. جاڭا ورعان ءشوپتىڭ ءيىسى اڭقيدى. ۇكىمەت ءۇيى عيماراتىنىڭ الاڭىنا تايا­دىم. ءتۇستى كىلەمدەي گۇلمەن تۇرلەپ تاس­تا­عان الاڭدى, ول جەردەگى ۇنەمى كۇتىمدە ۇستا­لاتىن ەسكەرتكىشتى كوزبەن شولاتىن-اق جەردەمىن. سول ساتتە سول قاپتالىما نازارىم قالاي اۋعانىن بىلمەيمىن. تىك كوشەنىڭ بويىمەن ورلەپ بارىپ كوزىم اسقاق الاتاۋعا ءتۇستى. و, عاجاپ, تاۋ جانىمدا تۇرعان سياقتى. جاپ-جاقىن تۇر. جاسىل جەلەكتى ەتەگىنەن قار جامىلعان شىڭدارىنا دەيىن قولعا ۇستاتقانداي كورىنەدى. مىنا كورىنىس, قىردا ءوسىپ, جيىرما جاسىنا دەيىن تاۋ كورمەگەن مەنى وزىنە بايلاپ تاستادى. اق باس الاتاۋدى وسى وتكەن تۇندە قالاعا جاقىن كەلىپ قونعانداي كورىپ, كوزىمدى الماي قاتتىم دا قالدىم.

بۇلتسىز اشىق اۋا رايى جاعدايىندا, اسىرەسە, ۇلى ساسكەدە, كۇننىڭ كوزى وزىنە تىكە تۇسكەن كەزدە تاۋدا مۇنداي قۇبىلىستىڭ ءجيى بولىپ تۇراتىنىن مەن وندا قايدان بىلەيىن. الگى اسەردەن ارىلا الماي, تاۋدان كوزىمدى اۋدارماعان كۇيدە ىلگەرى قوزعالا بەرگەن ەدىم, قايدان ساپ ەتە تۇسكەنىن, ەكى ادام الدىمدى كەس-كەستەي تۇرا قالدى. بىرەۋى – ۇزىنتۇرا, جۇقا سارى ءوڭدى, موينى سورايىپ تۇر دا, ەكىنشىسى – تاپال, دەمبەلشە, اسىرەسە, كوزى باقىرايعان ۇلكەن. قالتارىستان شىعا كەلگەن بۇزىقتارداي جارماسا كەتكەنمەن, قاۋىپتى ادامدار ەمەس ەكەنىن جۇرەگىم سەزدى, شوشىنبادىم. مۇمكىن, وزىمنەن الدەقايدا ەرەسەك ادامدار بولعاسىن با؟ بىراق, كيىمدەرى ۇيپا-تۇيپا. كوك ءشوپتىڭ بوياۋى جۇققان. مەنەن نە تىلەيتىنىن دە بىلمەيمىن, ايتەۋىر, بوگەپ تۇر. بىردەڭە ايتقىسى كەلەتىن سياقتى. كيىمىنە نازار اۋدارعانىمدى اڭداعان بادىراق كوز:

– تۇندە كەلىنشەكتەرمەن تاۋدا قىدىرىپ قالعانبىز. الگىندە عانا تۇستىك. ءبىز قازاقتىڭ بەلگىلى اقىندارىمىز. جاي ادامدار ەمەسپىز, – دەپ مەنىڭ كۇدىگىمدى سەيىلتكىسى كەلگەن سى­­ڭاي تانىتتى. ەندى بايقادىم, وڭدەرى شار­شاڭقى. تاۋدان ەمەس, كوزدەرىن ۋقالاي ويانىپ, وسى جەردەن جاڭا ءبىر ازىردە تۇرعان سياق­تى. سىتىلىپ, ىلگەرى جۇرمەك نيەت باي­­­­­­­­­قاتىپ ەدىم, مەنەن ايىرىلعىسى كەلمەگەن­دەي قىپىلىقتاپ, ءتىپتى ابدىراعانداي قي­­­مىل كورسەتىپ تۇردى دا, ۇزىنتۇرا سارى شال­بارىنىڭ ارتقى قالتاسىنان كۋالىگىن سۋىرىپ الىپ, كوز الدىما توسەي قويدى. جاپ-جاڭا ەكەن. ەكىنشى رەت بەرىلگەنى جونىندە سوعىلعان بەلگى بار. توسىلعانىمدى اڭداعان جۇقا سارى:

– قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى تولەۋجان ىسمايىلوۆ مەن بولامىن, – دەپ كۋالىكتەگى اتى-ءجونى جازىلعان تۇستى كوزىمەن نۇسقادى. جانىنداعى جالپاق بەت, بادىراق كوز جىگىتتى: «قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى» دەپ تانىس­تىردى. جاقان سماقوۆ ەكەن. ونىڭ دا قالتاسىندا الگىندەي كۋالىگى ءجۇر. ارينە, ويىما ءبىر جاعداي تۇسە كەتپەگەندە, ولارىنا بوگەلەتىن رەتىم جوق ەدى. كازگۋ-ءدىڭ ماسانچي كوشەسىندەگى عيماراتىندا تاپسىراتىن ەمتيحانعا اسىعۋلى ەدىم. 1967-1968 جىلدارى, ۋنيۆەرسيتەتتە مەن سياقتى سىرتتاي وقيتىن ستۋدەنتتەر وسىلاي ءار جەرگە كوشىپ وقىپ جۇرەتىن ەدى. قانشا اسىققانمەن, الدىمدا تۇرعان ۇلكەن ادامداردى ىسىرىپ, نە اينالىپ ءوتىپ جۇرە بەرۋگە ءداتىم جەتپەدى. اتى-ءجونىن ايتقان ساتتە-اق, بۇل ادامدى سىرتتاي جاقسى بىلەتىنىم ەسىمە تۇسە كەتتى. ول تۋرالى ماعان ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن بايعانين اۋداندىق گازەتىندە بىرگە قىزمەت اتقارعان, كەزىندە الماتىداعى مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا بەلگىلى اۋدارماشى بولعان, كەيىن تاعدىر ايداۋىمەن تۋعان جەرىنە ورالعان, سول تۇستاعى كوپشىلىككە ەسىمى ءماشھۇر قالامگەر سارسەن جۇماعاليەۆ كوپ ايتىپ ەدى. ەكەۋىنىڭ بىرگە وقىپ, ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك بىتىرگەنىن, قازاقتىڭ كوركەم ادەبيەت باسپاسىنىڭ العاش اشىلعان اۋدارما رەداكتسياسىندا قاتار وتىرىپ قىزمەت ىستەگەنىن بىلەتىنمىن. تەودور درايزەردىڭ «امەريكا ترا­گەدياسىن» ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە العاش اۋدارعانىن دا ەستىگەنمىن. اسىرەسە, سارسەن اعا تولەۋجاننىڭ اقىندىعىن جوعارى باعالايتىن. ولەڭ جازعاندا جاڭا ءتۇر ىزدەۋ جولىنداعى ىزدە­نىستەرىن ايرىقشا اتايتىن. «قارا ولەڭنىڭ قابىرعاسىن سىندىرۋ كەرەك», دەپ ۇرانداپ, كەيدە اسىرا سىلتەيتىن قىزبالىعىن دا جاسىرمايتىن. قاسىم امان­­­جولوۆتىڭ: «بىردەن پۋشكين بولماي-اق, بايمۇقانشا باستاشى!» دەپ اياقتالاتىن ولەڭىن, وسى الىپۇشپا, البىرت جاس, اقىن ىنىسىنە ارناعان دەپ وتىراتىن. ولەڭدەرىنىڭ ەكپىنى بولەك, داۋىلداي ۇيىتقىپ تۇر دەپ سۇيسىنەتىن. ساكەڭنىڭ اۋزىنان ەستىپ قىزىققانمەن, ول كەزدە ماقتاۋلى اقىننىڭ ولەڭدەرى قولعا تۇسە قويمايتىن. جالعىز عانا «ەسىل» پوەماسىن سارسەن اعامىزدىڭ جەكە كىتاپحاناسىنان اتتاي قالاپ الىپ, وقىعان ەدىم. سونىڭ وزىنەن سويى بولەك اقىنعا كەزىككەنىڭدى مويىندايسىڭ.

ءور ەسىل, زور ەسىل, جان ەسىل وزەنىم,

ساعىنارمىن مەن دە ءوزىڭنىڭ

ءزامزام سۋىڭدى.

الىستا مەن سەنى ويلاسام –

ورتەنەر وزەگىم –

تاتاردىڭ قىزىمەن شارلاعان نۋىڭدى.

سول ارۋ كەزىپ نۋ جاعاڭدى,

مۇڭايىپ مەن جوقتا قاراقات كوزىنە

جاس السا,

مەن بولىپ ايمالا, جالىنام,

ەسىلدىڭ سامالى, تاعزىم ەت ءيىلىپ,

جاس قايىڭ, جاس ارشا…

راسىندا دا, تولەۋجان ەكپىنگە باعىنىپ, قا­را ولەڭدى سىندىرىپ جازادى ەكەن. جانە ونىسى ۇيلەسىمدى, وقۋشىنى الىپ-ۇشىپ, ءسۇي­رەي جونەلەدى. وسىنداي ءوزىم سىرتتاي تا­­­بىناتىن اقىنعا كەزىگىپ تۇرىپ, ۇندەمەي قالۋىم مۇمكىن بە؟ «ءسىزدى بىلەمىن, سارسەن اعاي كوپ ايتۋشى ەدى», دەدىم. وسى ءسوزدىڭ اۋ­زىم­نان شىعۋى مۇڭ ەكەن, مەن تابىناتىن اقىن.

– باۋىرىم, سول سارسەننىڭ حابارىن ايت؟ – دەپ قارىمنان ۇستاپ جەتەكتەي جونەلدى.

جاقىن تۇستا ماڭدايىندا «پەلمەننايا» دەگەن جارناماسى بار ءدامحانا تۇر. سوعان كىرۋگە ىڭعايلاندىق. ار جاعىن ايتتىرعانىم جوق, تۇسىنە قويدىم. ەكەۋى ستولعا وتىرعانشا, كىرە-بەرىس ەسىككە قارسى, اعاش باسپالداقپەن كوتەرىلىپ بارىپ ەنەتىن بولمەدەگى بۋفەت سورەسىنەن ەكى شىنى قىزىل شاراپ الىپ كەلدىم. ونىڭ ارقايسىسى سول كەزدە «پۇتتىق» دەپ اتالاتىن. ءسىرا, جۇرت ليترلىك اۋىر شولمەك بولعاسىن سولاي دەيتىن شىعار.

قويۋ قىزىل شاراپتى قىرلى ايعىر ستاقانعا سىلقىلداتىپ قۇيىپ قويامىن. ەكى اقىن ىلەزدە كوتەرىپ تاستايدى. تەز ريزالاپ, اڭگىمەلەسىپ, ەمتيحانىما ۇلگەرسەم دەپ ويلاپ وتىرمىن. الايدا, سەن اسىققانمەن, اقىندار اسىعاتىن ەمەس. پۋشكيننىڭ قاۋىرسىن قا­لا­مى سياقتى, اق پلاستماسسا قالامىم بار ەدى. جاقاننىڭ كوزى سوعان ءتۇستى. ءبىر بەت قا­عاز­دىڭ قيىندىسىنا تەز سۇيكەتە جازىپ, قو­لىما ۇستاتتى. «قۇدا تۇسسەم قولىڭداعى قاۋىرسىنعا, امانقوس اينالايىن, اۋىرسىنبا…» دەپ باستالاتىن ءبىر شۋماق ولەڭ ەكەن. دۇكەندە تولىپ تۇرعان, تيىن تۇراتىن قالام قىمبات دۇنيە مە, اقىننان نە ايايمىن, تىلەگىن ورىندادىم. بايقايمىن, شاراپ تەز مەڭدەتىپ بارادى. اسىرەسە, تولەۋجان اعا قىزايىن دەدى. سونى سەزىپ, ۋاقىت سوزعىسى كەلدى مە, ەكىنشى اقىن: «كانە, ىنىڭە ولەڭ وقىپ بەر», دەپ قولقا سالدى. «جانىندا كىتابى, نە قويىن داپتەرى جوق, قالاي وقيدى؟» دەپ ويلاپ ۇلگەرگەنىمشە, بۇرىن ەستىمەگەن توسىن ماقاممەن:

مەنىڭ ءوزىم – جىگىتىمىن سەمەيدىڭ,

سەمەيدە دە سودىرلار جوق دەمەيمىن.

سەمەيدىڭ دە سوپىسى بار, مونتانى –

سىلدىر سوزبەن سىڭعىرلاتقان كومەيىن.

سول سەمەيگە رەنجىگەن اباي دا,

«ءوز پەرزەنتىم», دەيدى حالقى الايدا.

توبىقتىنىڭ كەلسە ەگەر قولىنان,

ۇستاتپاق ەد ۇلى اقىنىن قالايدا…

جاتتى ۇستىنەن ارىز ونىڭ دومالاپ,

كىم جازعانى بەلگىسىز عوي – «دومالاق».

اباي اعام قالىڭ قايعى ارقالاپ,

قارا جەرگە ەنىپ كەتتى سودان-اق.

كوردىڭىز بە, بۇل سەمەيدىڭ قالايىن,

تار ماڭدايى سىيعىزباعان ابايىن… –

دەپ, ءار جولىن كەكتەنگەندەي, شەگەلەپ ايتىپ, سوزا بەردى. ءوز ولەڭىن اۋىزشا وقىعان ادامدى وسى جەردە مەن العاش كوردىم. جانە عاجاپ اسەرگە بولەندىم. ءتۇسى بۇزىلىپ, مازمۇنى رەنىشكە تولى جانە ءبىر ولەڭ وقىدى. اشۋعا بۋلىققانداي, بىرتە-بىرتە, ءۇنى كۇشەيە بەرەدى ەكەن. توسىن تاقىرىپ. ورىس بوداندىعىنا قارسىلىققا قۇرىلعان جىر. جەرىمىزدى, ەلىمىزدى باسىپ الدى دەگەنگە سايادى. ولەڭدى: «پوحوروننىي بيۋرودان سەن بلاتپەن, زورعا الارسىڭ تىنىش جاتار كورىڭدى», دەپ اياقتادى. توسىن وي تىكسىندىردى. ولەڭدە مۇنداي قارسىلىق سوزدەردىڭ بولۋى ميىما سىيمايتىن سياقتى. الگى شۋماقتاردى وقۋ ۇستىندە اقىننىڭ ارقاسى كوتەرىلگەندەي. قيمىلى جيىلەپ, كوزى شاتىناپ, ءوزىن ۇستاۋدان قالعان. ەندى سۇراماي-اق ورنىنان تۇرىپ, جان-جاعىنا جالت-جالت ءشۇيىلىپ, ولەڭنىڭ ىرعاعىمەن ەكى قولىن بىردەي ەربەڭدەتىپ: «قويلار, قويلار!» دەپ باستالاتىن ۇزاق تولعاۋ ولەڭگە ءتۇستى. ءبىر تۇسى بىلاي كەلەدى:

«باران» دەسە ءبىزدى مۇقاپ ورىستار,

«اعا» دەدىك تۋىمىزدى وڭ ۇستار.

قانداي مومىن حالىقپىز ءبىز قويلارداي,

جۇرە بەرگەن كەك, نامىستى ويلانباي.

ارىمىزعا جاعىلعان كىر, كۇيە كوپ,

كەيدە ءبىزدى كەكەتەدى «تۇيە» دەپ.

ول دا ايتىلعان ءسوز شىعار ءبىر جۇيەمەن,

قۋ دالادا قوي باقتىق قوي تۇيەمەن…

مۇنان ءارى كوشپەندى قازاق ءومىرىن جىرلاپ كەلىپ:

تىرىلەر مە, و دۇنيەدەن اتام كەپ,

سيپار ەدى-اۋ ماڭدايىمنان «بوتام» دەپ.

تۇيە ءسۇتىن ىشە المايمىز ءبىز بۇگىن,

ارۋانا ءۇنىن ەستىمەيدى ءتۇز بۇگىن.

كيىز ءۇيدىڭ اپپاق, اپپاق ۇزدىگىن,

جەل ۇشىرىپ اكەتكەندەي كۇزدىكۇن… –

دەپ مۇڭدى اۋەنگە كەزەك بەرەدى.

ولەڭدەرىن وسىلايشا سونشا بەرىلىپ وقىپ تۇرعان تولەۋجان, ءبىر كەزدە اسحانادا تاماق ءىشىپ, مىنا كورىنىستى ونسىز دا ەرسى كورىپ, شاق وتىرعان ورىستارعا ايبات شەگىپ, قارسى جۇگىرسىن! بۇل جاعىنا كەلگەندە ول تەك ولەڭ ەمەس, قولما-قول قيمىلدىڭ دا ادامى ەكەن. الگىندە قالاي تىعىپ اكەلگەنىن, الدە ۇنەمى قوينىندا جۇرە مە, سول جىلدارى الماتىنىڭ كوشەسىنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە جاتاتىن قول باسىنداي قايراق تاس ءجۇر قولىندا. اسحاناداعى ادامدار دۇركىرەي كوتەرىلدى. ءىستىڭ ناسىرعا شاپقانىن ءبىلىپ, تەز تابانىمدى جالتىراتۋدى ويلادىم. ايتپەسە, ەرتەڭ وقۋدان شىعاتىنىم انىق. سول ويمەن اۋەلى ەسىكتىڭ قالتارىسىنا تۇرا قالىپ, ىشكە ەكى ميليتسيا كىرگەن ساتتە, سىرتقا اتا جونەلدىم. جاقسى وتىرىستىڭ اقىرى بۇلاي اياقتالعانى جانىمدى جەدى, ارينە. بىراق, باسقا نە امال بار, باس ساۋعالاعانىمنىڭ سەبەبىن تۇسىنەر وزدەرى دە دەپ قويامىن قاشىپ بارا جاتىپ.

ءولىپ-تالىپ ەمتيحانىمدى تاپسىرىپ, كەشتەتىپ «ۆدنح» جاقتاعى ءوزىم توقتاعان «راكەتا» قوناق ۇيىنە جەتسەم, ءتارتىپ بۇزعان كليەنت رەتىندە نومەردەن شىعارىپ جىبەرىپتى. مانا اڭگىمە اراسىندا ءوزىمنىڭ قايدا جاتقانىمنان دا حابار بەرگەن ەدىم. سونى ەسىنە تۇتىپ قالعان ەكى اقىن اعام ءىنىسىن ىزدەپ كەلىپ, قوناق ءۇيدى دۇرلىكتىرىپتى. وندا قوناق ۇيدە قىزمەت ىستەيتىن قازاقتى سيرەك كەزدەستىرەسىڭ. اراشا تۇسەر ەشكىم جوق. ارعى جاعى بەلگىلى عوي…

وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ءدام ايداپ الما­­­­تىدا بولدىم. ءوزىم ءدارىس العان كازگۋ-ءدىڭ كو­نە عيماراتىن كورىپ, ەكى اقىن اعاممەن كەز­­­­­­­دەسكەن (بۇل كۇندە ولار دۇنيەدەن وتكەن) تۇس­قا قاراي ءجۇردىم. مەزگىل سول كەزدەگىدەي ءدال ساسكەنىڭ كەزى ەدى. قىزۋلى كۇننىڭ وتكىر ءساۋ­­­لەسى تامىز ايىنىڭ ىستىعىن كوتەرىپ تۇر. الايدا, بۇل جولى باياعىداي الاتاۋ تۇتاس تۇل­عاسىمەن كورىنبەدى. ۇيمە-جۇيمە سالىنعان كوپ قاباتتى ءزاۋلىم ۇيلەر كولەگەيلەپ تاستاپتى. سول سياقتى, ادۋىن جىرىن وڭدى-سولدى توگىپ-شاشىپ ءومىر كەشكەن, ءبىر كەزدە ونىسىنا ءوزىم كۋا بولعان تۇلعالى اقىن تولەۋجان اعانىڭ قازىناسىن باسپا جۇزىندە كورە الماي جۇرگەنىمدى ەسىمە الدىم. اۋىزشا تىڭداعان سول اسقاق جىرلارى قايدا ەكەن؟ الدە ول دا يىلمەيتىن قايسار مىنەزى سياقتى وزىمەن بىرگە كەتتى مە؟ اقىننىڭ ولەڭى – مىنەزى دەگەن راس ءسوز-اۋ!

امانقوس ورىنعاليەۆ,

جۋرناليست.

اقتوبە.