سەيسەنبى, 13 قاراشا 2012 7:51
2004 جىلعى 13 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ №1227 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قازاقستاننىڭ عىلىمىن جانە قوعامىن ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارىن قورعاۋ مەن ۇقىپتى پايدالانۋعا باعدارلانعان. وسى ماڭىزدى قۇجاتتا زەرتتەۋلەردىڭ ارحەولوگيالىق باعىتىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. سونىڭ ىشىندە بارلىق تاريحي ورىنداردى زەرتتەۋگە, ۇلتتىق تاريحي مۇرالاردى حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا, تاريحي-مادەني مۇرالاردى كەشەندى تۇردە زەردەلەۋگە باسىمدىق بەرىلگەن.
سەيسەنبى, 13 قاراشا 2012 7:51
2004 جىلعى 13 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ №1227 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قازاقستاننىڭ عىلىمىن جانە قوعامىن ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارىن قورعاۋ مەن ۇقىپتى پايدالانۋعا باعدارلانعان. وسى ماڭىزدى قۇجاتتا زەرتتەۋلەردىڭ ارحەولوگيالىق باعىتىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. سونىڭ ىشىندە بارلىق تاريحي ورىنداردى زەرتتەۋگە, ۇلتتىق تاريحي مۇرالاردى حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا, تاريحي-مادەني مۇرالاردى كەشەندى تۇردە زەردەلەۋگە باسىمدىق بەرىلگەن.
وسى باعدارلامانىڭ ءساتتى اياقتالۋىنا وراي وتكەن شارادا مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ مادەنيەت – ۇلتتىڭ بەت-بەينەسى, رۋحاني بولمىسى, جانى, اقىل-ويى, پاراساتى ەكەنىن ايتا كەلىپ, «ءمادەني مۇرا» باعدارلاماسى – مادەنيەتكە دەگەن مەملەكەتتىك كوزقاراستىڭ سونى ستراتەگيالىق ۇستانىمىن ايقىنداعان ماڭىزدى جوبا بولدى. ول جاڭادان قالىپتاسىپ جاتقان قازاقستاندىق قاۋىمداستىقتىڭ الەۋەتى مەن گۋمانيستىك باعىت-باعدارىن تانىتتى», دەدى.
ەلباسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا تاريح پەن ءمادەنيەتتىڭ 35 ەسكەرتكىشىندە قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, قازاقستان اۋماعىنداعى 30 قالاشىقتا, قونىستا, تۇراقتا, وبالار مەن قورعانداردا ماۋسىمدىق ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەنىن ءمالىم ەتتى.
ايتا كەتۋ كەرەك, تاريحي-ءمادەني قۇندىلىقتاردى قورعاۋ جانە ۇقىپتى پايدالانۋعا قاتىستى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ماسەلەلەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى باسىمدىق بەرىلگەن مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. ماتەريالدىق مۇرا وبەكتىلەرىنىڭ ساقتالۋىن, عىلىمي جانە مادەني پايدالانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىڭ وزىندىك مادەني-ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن دامىتۋعا جاعداي جاسايدى, قازىرگى زامانعى جاھاندىق جانە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس جاعدايىندا قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇگىنگى تاڭدا تاريحي, ارحەولوگيالىق, ساۋلەتتىك جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ قيراۋى مەن مۇلدەم جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعاندىقتان, بۇل پروبلەما ودان سايىن وزەكتى بولا تۇسۋدە. ورىن الىپ وتىرعان كۇردەلى ەكولوگيالىق, انتروپوگەندىك فاكتورلار قورشاعان تابيعي جانە مادەني ورتانىڭ جاعدايىنا, ونىڭ ماڭىزدى قۇرامى بولىپ تابىلاتىن تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ ۇگىتىلىپ قيراي تۇسۋىنە ىقپال ەتۋدە. سونداي جاعدايدا تۇرعان ەسكەرتكىشتەردى انىقتاۋ جانە زەرتتەۋ ارنايى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ادىستەرىن قولدانۋدى, ءارتۇرلى عىلىم مەن ءبىلىم ءجۇيەلەرىن ءبىر ارناعا توعىستىراتىن جاڭا باعدارلامالار مەن جوبالار كەشەنىن ازىرلەۋدى تالاپ ەتەدى. بارلاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنا نانوتەحنولوگيالىق جانە يننوۆاتسيالىق ادىستەر قولدانۋ كوپ جاعدايدا العا قويىلعان مىندەتتىڭ ناقتى ماڭىزدىلىعىنا جانە, ارينە, مامانداردىڭ كاسىبيلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى بولماق.
اتاپ وتىلگەن باسىم باعىتتار وتاندىق ارحەولوگيا سالاسىندا ءىزدەستىرۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ارحەولوگيالىق ءبىلىم سالاسىنداعى ۇيىمداستىرۋ-قوعامدىق پروبلەمالاردى كورسەتۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جانە گەنەزيستى, ەۆوليۋتسيانى, سونداي-اق ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق كەزەڭدەگى ەسكەرتكىشتەردىڭ فۋنكتسيونالدىق ماڭىزىن زەرتتەۋدەگى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى قىزمەتتەرىنىڭ ناقتى جولدارىن ۇسىنۋ.
مەنىڭ ويىمشا, وسى ورايدا, مۇنداي ماسەلەلەردى قويۋ مەن شەشۋدە باسقارۋشىلىق قۇرىلىمداردىڭ ءرولى مەن ورنىن انىقتاۋ وزەكتى ءارى ايقىن بولىپ وتىر. ويتكەنى, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ىنتالى ورگاندارىنىڭ (تاريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋدىڭ رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, ايماقتىق ورگاندارى, وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايلارى جانە باسقا ۇيىمداردىڭ) قاتىسۋىنسىز بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ مۇمكىن ەمەس. بارلىق وسى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر جانە بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارى (وبلىستىق, اۋداندىق, اۋىلدىق اكىمدىكتەر) كاسىبي ارحەولوگتارمەن تىعىز بايلانىستا قىزمەت جاساۋعا, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى بارىسىندا ولارعا كومەكتەسۋگە, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى.
ءدال وسى جەرگىلىكتى جەردە تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋدا جانە سول ولكەنىڭ تاريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىن ايگىلەۋدە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ جانە تاريحي-مادەني مەكەمەلەردىڭ ءرولى ايرىقشا.
وكىنىشكە وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتiلەرiن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» قولدانىستاعى زاڭىنا قاراماستان, باسىم بولىگى ءالى اشىلا قويماعان, تەرەڭ زەرتتەلمەگەن تاريحتىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكىشتەرى جەردى شارۋاشىلىق جانە ونەركاسىپتىك ماقساتتا يگەرۋ بارىسىندا, سونداي-اق, قورشاعان ورتانىڭ ىقپالىنا بايلانىستى جانە قازىنا ءىزدەۋشىلەردىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىنەن ۇنەمى قيراتىلۋعا جانە جويىلۋعا ۇشىرايدى. تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ – مادەني جانە تاريحي قۇندىلىققا يە وبەكتىلەردى ساقتاۋعا جانە قورعاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار كەشەنى. ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ, ولاردىڭ تاريحي جانە فۋنكتسيونالدىق ماڭىزىن باعالاۋ, رەسمي مارتەبە بەرۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساقتاۋ وسى ءىس-شارالاردىڭ قۇرامىنا ەنگەن.
تاريحي مۇرامىزدى ساقتاۋعا جاۋاپسىز قاراۋىمىزدىڭ مىسالى رەتىندە «ەسىمحان ورداسى» اۋماعىن ايتۋعا بولادى. ول ءوزى قورعالاتىن اۋماق, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تولە بي اۋدانىنداعى كەڭەسارىق اۋىلىنا تاياۋ ورنالاسقان تاريحي ورىن. وكىنىشكە وراي, بۇگىنگى تاڭدا وسى تاريحي جەردە مۇراجاي ەمەس, ءارتۇرلى قۇرىلىستار مەن اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
ادامداردىڭ تاريحي قۇندىلىقتارعا جاۋاپسىز قارايتىندىعىنىڭ بەلگىسى الماتى وبلىسىنداعى ەجەلگى جەتىسۋ قورعاندارى اۋداندارىندا بايقالا باستادى. قىرىق جىل بۇرىن ءدال وسى جەردەن ەڭ باعالى ارحەولوگيالىق ولجا – «التىن ادام» تابىلعانى بەلگىلى. ارينە, جاعىمسىز ارەكەتتەر وتە بەلەڭ الىپ كەتە قويعان جوق, بىراق جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى قورعالاتىن اۋماقتىڭ جەرىن زاڭسىز پايدالانعىسى كەلەتىندەرگە ءجىتى كوز سالۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ەگەر كەڭەستىك كەزەڭدەگى «تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعامىنىڭ» سانسىز وكىلدەرى بولسا, جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر بويىنشا باياعىدا-اق دابىل قاعار ەدى! ال بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ مادەني قۇندىلىقتارىمىزدى قورعاۋ ءىسى كاسىبي ارحەولوگتاردان باسقا ەشكىمگە قاجەت ەمەس سياقتى كورىنەدى.
«جەرگىلىكتى جەردە», ياعني وبلىستاردا تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ ورتالىقتارى بار, بىرقاتار وڭىرلەردە مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا جۇمىس ىستەيدى. بىراق ولاردىڭ جۇمىسى قالاي جولعا قويىلعان؟ ولاردىڭ قۇرامىندا ماماندار بار ما؟ ال جالپى, سونداي «ورتالىقتار» مەن «مەملەكەتتىك ينسپەكتسيالاردا» ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ قىزمەتىنىڭ ءوزى قالاي ءجۇرگىزىلەدى؟ ويلاندىراتىن دەرەكتەر بار, ول, اسىرەسە, ارحەولوگ مامانداردى قاتتى تولعاندىرىپ وتىر. اتاپ ايتساق, جوعارىدا اتالعان كوپتەگەن وڭىرلەردەگى ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ «ورتالىقتارى» قورعانداردى, قورىمداردى, ەسكى مەكەندەردى, قالاشىقتاردى قورعاۋعا ءتيىستى وزدەرىنىڭ نەگىزگى كاسىبي جۇمىستارىمەن ەمەس, نەشە ءتۇرلى قىزمەتتەرمەن اينالىساتىنى تۋرالى دەرەكتەر بار. ونىڭ قاراپايىم ەكى-اق سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, كوپ جاعدايدا ونداي «ورتالىقتاردىڭ» قىزمەتكەرلەرىندە ەجەلگى قورعان دەگەن نە جانە ونى قالاي تانىپ-بىلۋگە بولاتىنى تۋرالى ازداپ بولسا دا تۇسىنىك جوق. ەكىنشى سەبەبىن اشىپ ايتساق, ونداي «ورتالىقتاردا» «ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ» دەگەن نە, ول جۇمىستى قالاي جۇرگىزۋ كەرەك, ول قانداي تەتىكتەردەن تۇراتىنى ءجونىندە ۇعىم قالىپتاسپاعان.
تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنە ارحەولوگيالىق قىزمەتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ليتسەنزيا الۋ جانە رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىندە ۇنەمى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بولىپ جاتاتىنى قازاقستاندىق مامانداردىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. 2003 جىلعا دەيىن ارحەولوگيالىق جۇمىستارعا رۇقسات «اشىق بەتپەن» بەرىلدى, ال ودان كەيىن ونى ليتسەنزيامەن اۋىستىردى. ەندى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگىمەن ءبىرلەسىپ, ارحەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ ءۇشىن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا ليتسەنزيا بەرۋدىڭ ورنىنا ەسكەرتۋ حاتتى بەرۋ نورماسىن ەنگىزۋ تۋرالى قۇجاتتار توپتاماسىن قاراستىرۋدا.
ەسكەرتكىشتەردى انىقتاپ جانە ولاردى زەرتتەپ, ساراپتامادان وتكىزۋ ىسىمەن تەك كاسىبي ارحەولوگتار, بىلىكتىلىگى جوعارى جانە مول تاجىريبە جيناقتاعان, كاسىبي تاعىلىمى زور ەڭبەك ءوتىلى بار ماماندار عانا اينالىسۋى ءتيىس ەكەندىگىنە سەنىمدىمىن. ولاردىڭ جۇمىسى ارتەفاكتاردىڭ مادەني تەرەڭ قاباتتارىن تابۋمەن شەكتەلمەيدى, ەڭ باستىسى, مادەني مۇرا وبەكتىلەرى رەتىندە ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ مەن دۇرىس پايدالانۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا زەرتتەۋشى-ارحەولوگتار وتىرار, قويلىق, تالعار, اقىرتاس قالاشىقتارىندا, بەعازى, ەسىك, بەرەل قورىمدارىندا ىزدەستىرۋ جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ولار ەسكەرتكىشتەردىڭ ساقتالۋى مەن «ءومىر ءسۇرۋىن» ۇزارتۋ, مۇراجايلاندىرۋ, ياعني مۇراجايلىق جانە كۇزەتىلەتىن نىسانعا اينالدىرۋ ء(ازىرەت سۇلتان, ەسىك, بەرەل, مەركە-جايساڭ, تامعالى پەتروگليفتەرى تاريحي-مادەني قورىقتارى) ماسەلەلەرىمەن اينالىسۋدا; تاريح ءجانە مادەنيەتتىڭ عاجايىپ ەسكەرتكىشتەرىن (بەسشاتىر, ەسىك, بەرەل, بورالداي مەن شىلىكتى قورعاندارىن جانە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ورنالاسقان كوپتەگەن تاۋ-تاسقا سالىنعان سۋرەتتەردى) قيراپ جويىلۋدان قۇتقارادى, مايبۇلاق تۇراعى مەن سارايشىق قالاشىعىنىڭ ساقتالۋى جولىندا ەڭبەك ەتۋدە. وسى تۇستا اتاپ ايتار بولساق, ورتاعاسىرلىق كەزەڭدە ۇلكەن اكىمشىلىك وكرۋگتىڭ ورتالىعى بولعان, اۋماعى شاشتان قاشعارعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان يسپيدجابتىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋدە ارحەولوگتاردىڭ قوسقان ۇلەسى زور.
ءبىر الاڭداتارلىق ءجايت, ءبۇگىندە كوپتەگەن ادامدار ارحەولوگيامەن اينالىسۋعا اۋەستەنىپ ءجۇر. ءماسەلەن, قاجەتتى بىلىكتىلىگى جوق ءتۇرلى ماماندىقتىڭ وكىلدەرى, مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى, ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارى جانە كاسىبي ارحەولوگيالىق قىزمەتكە تىكەلەي قاتىسى جوق ادامدار ارحەولوگيالىق ىزدەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ ادىستەمەسىنەن بەيحابار, سونىڭ ناتيجەسىندە ارحەولوگيالىق وبەكتىنى دالالىق زەرتتەۋ پروتسەسىندە ەسكەرتكىشتىڭ مادەني قاباتتارىنىڭ قيراۋى, ونىڭ قۇرىلىمدىق ءبىرتۇتاستىعىنىڭ بۇزىلۋى ءجيى ورىن الىپ جاتادى, سونداي-اق جانە باسقا دا ماڭىزدى بولىكتەرى جويىلىپ كەتەدى. بۇل جەردە قۇرىلىستار جۇرگىزۋ, جولدار سالۋ جۇمىستارى بارىسىندا ەسكەرتكىشتەردىڭ بۋلدوزەرلەرمەن قيراتىلۋى, بۇتىندەي تاريحي ارحەولوگيالىق قۇندىلىقتاردىڭ قاباتتارى جويىلىپ كەتىپ جاتقانى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟! ونداي ەلەنبەي جاتقان ەسكەرتكىشتەردىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تاريحتى زەرتتەۋدە ماڭىزدىلىعى وتە زور ەكەنىنە ەشكىم دە تەرەڭ ءمان بەرىپ جاتپايتىنى قىنجىلتادى.
سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكامىزدىڭ كەيبىر ايماقتارىندا تۇرعىندار ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتى اتا-بابالارى وزدەرىنىڭ ارعى تەگىندەگى ەسىمى بەلگىلى تۇلعانىڭ قۇرمەتىنە سالعان كەسەنە دەپ ەسەپتەپ, وزدىگىنەن «رەستاۆراتسيا» جاساۋعا تىرىساتىنى تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەر بار. بۇل «جاڭا باستاما» ساۋلەتشىلەردىڭ ءبىرتۋمالارىنان دا قىمباتقا ءتۇسەدى, ويتكەنى, تاريحي دۇنيەنىڭ سىرىن بىلمەيتىن ولاق «رەستاۆراتورلاردىڭ» جۇمىسىنان كەيىن ەسكەرتكىشتەر تەز بۇزىلىپ جاتادى.
سوڭعى ءبىر-ەكى عاسىردىڭ وزىندە قانشا دۇنيەمىزدەن ايىرىلىپ قالدىق؟! كەڭ دالامىزدا تىپ-تىنىش جاتقان وبالار مەن قورعاندارعا اياۋسىز «شابۋىل» جاسالدى. اسىرەسە, زەرگەرلىك بۇيىمدار, مانەتتەر, قىش ىدىستار كەڭەس وكىمەتى كەزىندە رەسپۋبليكامىزدان تىسقارى جاققا شىعارىلدى. ول كەزدە ەگەمەن ەمەسپىز, توسقاۋىل قوياتىن مۇمكىنىگىمىز بولعان جوق. ءبىزدىڭ جەرىمىزدەن تابىلعان قۇندى دۇنيەلەر كەيىن الەمنىڭ جەر-جەرىنە تاراپ كەتتى. ايتالىق, شەتەلدە بولعاندا, قازاقستاننىڭ ارحەولوگيالىق ارتەفاكتارىن, ءتىپتى, امەريكادان دا كەزدەستىرەسىڭ. دامىعان ەلدەردىڭ قالالارىنداعى تاريحي كونە ءدۇنيەلەردى ساتاتىن دۇكەندەرىنەن كورەسىڭ. سول سياقتى, اشەەي بۇيىمداردى بىرەۋلەر قولدارىنا تاعىپ جۇرەدى.
عالامتوردا تاريح پەن ءمادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى قورعالعان اۋماقتاردا ادامنىڭ قولىمەن جاسالعان ورەسكەل ىستەر تۋرالى دەرەكتەر كوپتەپ كەزدەسەدى. كەزدەيسوق بىرەۋلەر ءارتۇرلى قۇندىلىقتاردى تابۋ ءۇشىن كونە قالاشىقتاردى قوپارىپ جاتادى. ەگەر التىن نەمەسە كۇمىس مانەتتەر «قاراقازۋشىلار» ءۇشىن تەز اقشا تابۋدىڭ كوزى بولسا, ال كاسىبي ارحەولوگتار ءۇشىن ول – وتە ماڭىزدى اقپارات. اتاپ ايتقاندا, ول اقشالار قاي مونەت سارايىندا جاسالدى, سول ءبىر تاريحي كەزەڭدە كىم بيلىك جۇرگىزدى, سول نە وزگە مانەتتەردە قانداي نىشاندار كورىنىس تاپقان؟ وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن, شىنىمەن دە, باعا جەتپەس قۇندى مەتالداردىڭ دوڭگەلەك بەتىنەن تابۋعا بولادى. ال ورتاعاسىرلىق اشەكەي بۇيىمدارىنان ءبىزدىڭ زەرگەر اتا-بابالارىمىزدىڭ شەبەرلىگىن بايقاۋعا بولار ەدى. ساقتالعان قىش ىدىستارىنا قاراپ, ەجەلگى شىعىس نەمەسە باتىستىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىمەن كوپتەگەن ساۋدا بايلانىستارى بولعانىن سەزىنەر ەدىك. بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا كەزىپ جۇرگەن, قازىرگى زامانعى مەتالل ىزدەگىشپەن قارۋلانعان قازىنا ىزدەۋشىلەر وتاندىق تاريح عىلىمىنا وراسان زور زاردابىن تيگىزۋدە. سوندىقتان بۇل كوكەيكەستى ماسەلەنى زاڭنامالىق دەڭگەيدە وتە جەدەل شەشۋ قاجەت.
مىسال كەلتىرۋ ءۇشىن الىسقا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. ايتالىق, كورشى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا مۇنداي قىلمىستار ءۇشىن قاتاڭ جازا قاراستىرىلعان, ءتىپتى ءولىم جازاسىنا كەسۋگە دەيىن بارادى. مىسىر مەن يزرايل ەلدەرىندە تاريح پەن مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ساقتالۋىن ارنايى پوليتسەيلىك بولىمشەلەر باقىلايدى. بۇل ماسەلەنىڭ زاڭمەن بەكىتىلۋى جاعىنا كەلسەك, ۋكرايندىق ءارىپتەستەردە جاقسى ۇلگى بار. ۋكراينادا («نەزالەجنىيدا») «ارحەولوگيا تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا دا ءبىراز ۋاقىت بولىپ قالدى. وندا ەجەلگى قازىنالاردى توناۋشىلارعا قارسى ارەكەت ەتۋ شارالارى وتە قاتاڭ قاراستىرىلعان. ۋكراينادا «قارا قازۋشىلارعا» ۇزاق مەرزىم قاماۋدا وتىرۋدى قاراستىراتىن قىلمىستىق جازالاۋ بەكىتىلگەن. ال بىزدە بۇل جاعى قالاي؟
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كودەكسiنىڭ 127-بابىندا: «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتiلەرi, ونىڭ iشiندە تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكiشتەرi ورنالاسقان جەر ۋچاسكەلەرi تاريحي-مادەني ماقساتتاعى جەرلەر دەپ تانىلادى. اۋماقتاردى يگەرۋ كەزiندە جەر ۋچاسكەلەرi ءبولiپ بەرiلگەنگە دەيiن تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتiلەرiن انىقتاۋ جونiندە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگiزiلۋگە تيiس. تاريحي, عىلىمي, كوركەمدiك جانە وزگە دە مادەني قۇندىلىعى بار وبەكتiلەر تابىلعان جاعدايدا, جەر پايدالانۋشىلار ودان ءارi جۇمىس جۇرگiزۋدi توقتاتا تۇرىپ, بۇل تۋرالى تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتiلەرiن قورعاۋ جانە پايدالانۋ جونiندەگi ۋاكiلەتتi ورگانعا حابارلاۋعا مiندەتتi» دەپ جازىلعان. سونىمەن قاتار, وسى كودەكستە تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتiلەرiنiڭ ساقتالىپ تۇرۋىنا قاتەر ءتوندiرۋi مۇمكiن جۇمىستاردىڭ بارلىق تۇرلەرiن جۇرگiزۋگە تىيىم سالىناتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل جاۋاپتى جۇمىستى كىمگە سەنىپ تاپسىرۋعا بولاتىنىن كاسىبي ارحەولوگتاردان ارتىق كىم بىلەدى؟! قايتالاپ ايتامىن, ارحەولوگيالىق جۇمىستارمەن اينالىسۋعا تەك بىلىكتى جانە ارحەولوگيالىق سالادا تاعىلىمدامادان وتكەن ادامداردىڭ عانا قۇقىعى بار! جانە بۇل جەردە جاۋاپكەرشىلىك وتە جوعارى بولۋى ءتيىس.
بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرالارىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرى مەن ەرەجەلەرىنە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت ەكەنى ءسوزسىز.
قازاقستاننىڭ جەر كودەكسىنە دە جەكە باپتاردى قاراستىرۋ كەرەك. سونداي-اق, «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتiلەرiن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا دا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ورىندى بولار ەدى. 2012 جىلعى 2-شىلدەدە بۇل قۇجاتقا 20 جىل تولدى. زاڭنىڭ كوپتەگەن باپتارى ەسكىرگەنى انىق بايقالادى. ويتكەنى, ءومىر ءبىر ورىندا تۇرىپ قالمايدى, كوپتەگەن نارسەلەر تەز وزگەرۋدە. ءارتۇرلى مۇقتاجدىقتار ءۇشىن شارۋاشىلىقتارعا جەر ءبولۋ جونىندەگى ماسەلەلەردى ارحەولوگ ماماندارمەن كەلىسپەستەن ءاتۇستى شەشە سالۋ ولاردىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرۋدا.
بىرقاتار, مىسالى, قۇرىلىس جۇمىستارىنا, جانۋارلاردى اتىپ الۋ, بالىق اۋلاۋ جانە ت.ب. سالالارعا ليتسەنزيالار بەرۋدى نەمەسە حابارلاما جۇيەسىنە ءوتۋدى جەڭىلدەتۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. الايدا, ارحەولوگيالىق سالالاردى شارۋاشىلىق نەمەسە كوممەرتسيالىق قىزمەت سالالارىمەن تەڭەستىرۋگە مۇلدەم بولمايدى.
ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ – قۇزىرەتتىلىك پەن بىلىكتىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيلىگىن تالاپ ەتەتىن عىلىمي سالا.
وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ەكى ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋ قاجەت دەپ سانايمىن. ءبىرىنشى – ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندەگى جەرگىلىكتى «ورتالىقتار» جۇمىستارىنىڭ دەڭگەيى مەن ساپاسى. ەگەردە وبەكتيۆتى تۇردە قاراساق, وبلىستار بويىنشا ولاردىڭ كوپشىلىگى جۇمىس ىستەمەيدى نەمەسە ءمىندەتتەرىن ءوز دەڭگەيىندە اتقارمايدى. بۇل مەكەمەلەر ءوز قىزمەتى بارىسىندا ارحەولوگ ماماندارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس جاساي وتىرىپ, ءبىزدىڭ باعا جەتپەس قازىنالارىمىزدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. ەكىنشى ماسەلە – تاريحي-مادەني مۇرالاردى زەردەلەۋ جانە ساقتاۋ ىستەرىنىڭ زاڭنامالىق جاعى. ونىڭ ىشىندە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردى ليتسەنزيالاۋ ماسەلەسى وتە قىسقا مەرزىمدە رەتتەلۋى قاجەت. وسى ورايدا, «ارحەولوگيا تۋرالى» جاڭا زاڭدى ۋاقتىلى ازىرلەۋ اسا ماڭىزدى جانە ءتيىمدى بولار ەدى.
شىعىس دانىشپاندارى ەڭ تەرەڭ قۇدىق تا كەۋىپ قالاتىنىن, ەڭ قاتتى تاس تا ۇگىتىلىپ قۇم مەن شاڭعا اينالاتىنىن ايتىپ كەتكەن. جەر بەتىندە ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق. تەك تاريح ماڭگىلىك بولۋى كەرەك!
كەرىسىنشە «تاريحي ەستەلىگى جوق ادامدار عانا ەشتەڭە جوعالتپايدى», دەيدى قازىرگى كلاسسيكتەر. ال ءبىز وزىمىزدەگى باردى جوعالتقىمىز كەلمەيدى. سوندىقتان دا ماقالانىڭ تاقىرىبى مازمۇنسىز ەمەس. ءبىز وعان قالاي جاۋاپ بەرۋ كەرەكتىگىن بىلەمىز. ءويتكەنى, تاريحي مۇرا – باعا جەتپەس قازىنا!
ءۋاليحان بيشىمباەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» حدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى,
اكادەميك.