جيەمبەت بي

سەنبى, 28 شىلدە 2012 7:45

اسىلدىڭ سىنىعىنداي تۇل­عا­لار قازاق تاريحىندا بار­شى­لىق. قالىڭ جۇرتىنىڭ بولا­شاعىنا باعىت, باعدار سىلتەپ, ۇلگى-ونە­گە­سىمەن ءوز زامانىنىڭ قايراتكەر­لەرىنە اينالعان ولار­دىڭ ءبارى بىردەي تۇگەندەلىپ بولعان جوق. سولاردىڭ ءبىرى جيەمبەتتىڭ باتىر, اقىن, جىرشى, سازگەر, اسكەرباسى, ەسىم حاننىڭ باس ءبيى, حالقىن ويلاعان تاريحي تۇلعا بولعانىن اڭىز دا, جازبا دەرەكتەر دە, شەجىرە دە راستايدى. ونى ورىس ەلشىلەرى, تاريحشى­لارى­نىڭ جازبا دەرەك قۇجاتتا­رىنان دا تاباسىڭ, ورىس تىلىنە اۋدارىلعان ولەڭ, جىرلارىن وقىپ ءتانتى بولاسىڭ. جي­­ەم­بەت­تىڭ اقىندىق تاسىلىمەن ماحامبەت جىرلادى,

سەنبى, 28 شىلدە 2012 7:45

اسىلدىڭ سىنىعىنداي تۇل­عا­لار قازاق تاريحىندا بار­شى­لىق. قالىڭ جۇرتىنىڭ بولا­شاعىنا باعىت, باعدار سىلتەپ, ۇلگى-ونە­گە­سىمەن ءوز زامانىنىڭ قايراتكەر­لەرىنە اينالعان ولار­دىڭ ءبارى بىردەي تۇگەندەلىپ بولعان جوق. سولاردىڭ ءبىرى جيەمبەتتىڭ باتىر, اقىن, جىرشى, سازگەر, اسكەرباسى, ەسىم حاننىڭ باس ءبيى, حالقىن ويلاعان تاريحي تۇلعا بولعانىن اڭىز دا, جازبا دەرەكتەر دە, شەجىرە دە راستايدى. ونى ورىس ەلشىلەرى, تاريحشى­لارى­نىڭ جازبا دەرەك قۇجاتتا­رىنان دا تاباسىڭ, ورىس تىلىنە اۋدارىلعان ولەڭ, جىرلارىن وقىپ ءتانتى بولاسىڭ. جي­­ەم­بەت­تىڭ اقىندىق تاسىلىمەن ماحامبەت جىرلادى, ولجاس جىرلادى. جيەمبەت: «ار­قا­­عا قاراي كوشەر­مىن, الاشىم ۇران دەسەر­مىن» – دەسە, ماحامبەت: «اتادان تۋعان ارۋاقتى ەر, جاۋدى كورسە جاپىرار, ۇدەي سوققان داۋىلداي» – دەپ ەر­­­لىكتىڭ, ەلدىكتىڭ اسقاق­تى­عىن تانىتادى.

ايگىلى عالىم ح.ءسۇيىنشا­لي­ەۆ­تىڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە 1993 جىلى 2 شىلدەدە جاريا­لان­عان ماقالا­سىندا جيەمبەت ءادىل بي, شەشەن جىراۋ, ايلالى ارۋاق­تى باتىر رەتىندە سۋرەتتەلەدى. «قاراساي قولعا ءتۇسىپ قالعاندا جيەمبەت پەن قوڭىرات الاتاۋ باتىرلاردىڭ «جاقسىعۇل, جاق­سىعۇل» دەۋى تەگىن ەمەس. سول ءۇندى ەستىگەن بويدا جاقسىعۇل قالماق باتىرى دوكىردى قۇلاتادى. جي­ەمبەتتىڭ «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» جىرىندا دا جاقسىعۇل شاباي ۇلى مەرگەن, جۇرەكجۇت­قان باتىر دەپ دارىپتەلەدى.ەسىم حان تۇسىندا, ياعني 1620, 1627, 1628, 1638 جىلداردا قالماق­تارمەن بولعان سوعىستار­دا جيەمبەت باتىر باستاعان ساربازدار ءىرى جەڭىسكە جەتەدى» (س.ك.بوگولياۆلەنسكي, «ماتەريالى پو يستوري كالمىكوۆ ۆ پەرۆوي پولوۆينا ححچ11-ۆەكا», يستو­ريچەسكي زاپيسكا № 1939. ست.60-72). اۆتور جيەمبەتتىڭ جىر تولعاۋلارىن دا اتاپ وتەدى.ءالسىز حالىقتى جاۋلاپ, قان­توگىسپەن بايلىعىن تارتىپ الۋ, جەرىن يەلەنۋ ادامزات تاريحىندا قايتالا­نىپ تۇراتىن ءجايت. كى­سى­لىك تانىتىپ, تىنىش ءومىر ءسۇرۋ پەندەنىڭ ماڭدايى­نا جازىلا بەرمەيدى. سوعىس, قاقتىعىس ءجۇر­گەن جەردە بىقپىرت تيگەندەي ءبۇ­لىنۋ بولادى. ب ۇلىنگەندى تۇزەي­تىن دە, جوقتى بار ەتەتىن دە باتىرلار ەكەنىنە وربۇلاق جوتا­سىن­داعى 20 توننالىق ەسكەرت­كىش تاقتا­دا­عى مىنا جازۋلار دالەل بولعان­داي. «بۇل جەردە 1643 جىلى سال­قام جاڭگىر باستاعان قازاق­تىڭ 600 جاۋىنگەرى ور قازۋ ءتاسى­لىمەن قالماق­تىڭ 50 مىڭ قولىن توقتاتىپ, ونىڭ 10 مىڭىن جويىپ جىبەرگەن.وسى كەزدە بۇلارعا سامار­قان­نان الشىن ءجالاڭتوس باھا­دۇر 20 مىڭ قولمەن كومەككە كەلىپ ۇلگەردى. ۇلى جەڭىسكە شاپىراشتى قا­­راساي, ارعىن اعىنتاي, تانا جيەمبەت, قاڭلى ساربۇقا, نايمان كوكسەرەك, قىرعىز كوتەن مەن تاباي, دۋلات جاقسىعۇل, ار­عىن قوم­پاي, سۋان ەلتىندى باتىر, تاعى باسقا حاس باتىرلار ۇلەس قوستى.باتىر بابالاردىڭ ارۋاعىناباس يەمىز!قازاقتىڭ ەسكەرتكىشتەرقورعاۋ قوعامى»قاراڭىز, ور قازىپ (وكوپ) 600 جاۋىنگەر ون مىڭ ادامدى جويسا, بۇل تاڭدانارلىق وقيعا. الەمدىك سوعىس تاريحىندا وكوپ قازۋ ءتاسىلىن قازاق ساربازدارى باستاعان سىقىلدى. ەل مەن جەردى قورعاۋدا وربۇلاق شايقاسىنىڭ تاريحي ماڭىزى جوعارى بولعان. باس­قىنشىلىققا قارسى جويقىن كۇش كور­سەتىلگەن. بۇل سوعىستىڭ ءمان-ماعىنا­سىن تاريحشىلار ور­ىستاردىڭ كۋليكوۆو شايقاسى­مەن تەڭەستىرۋى تەگىن ەمەس.عالىم مامىتبەك قالدى­با­ەۆ اقىن قازانعاپ بايبول ۇلى جاز­عان «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم», «تولە ءبيدىڭ تاريحى» تۋرالى ەكى داستانىن نەگىزگە الا وتىرىپ, «تولە بي» كىتابىندا وربۇلاق سوعىسىنا قاتىسقان بىرەر ادامدى اتاسا, سونىڭ ءبىرى جيەمبەت, ول تۋرالى «بورتۇعا­لي ۇلى جيەمبەت, الشىن دەيدى, اڭعارعان», – دەپ جىر ەتەدى قا­زانعاپ. قا­زىبەك تە ونى: «ور­بۇلاق شاي­­قا­سىنا قاتىسقان دا, تاشكەنت سوعىسىنا قاتىسقان دا ءبىر جيەمبەت ەكەنىن, ال ونىڭ ايگىلى جيەمبەت جىراۋ ەكەنىن, تەك بور­تۇعالي ۇلى ەمەس, ءسۇيىن­شا­ليەۆ­شە («قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپ­تاسۋ كەزەڭدەرى», 1967, 95-بەت) بىرتوعاش ۇلى, ماعاۋينشە بوتو­عاش ۇلى اتالىپ جۇرگەن­دى­گىنە كوز جەتكىزەمىز», – دەيدى. م.ماعاۋين «قو­بىز سارىنى» (1968, 50-بەت) كىتابىن­دا: «جيەمبەت – «ەڭسە­گەي بويلى ەر ەسىم» جىرىنىڭ باستى كەيىپ­كەرىنىڭ ءبىرى. دەمەك, جيەمبەت ەسىم حاننىڭ دا, سال­قام ءجاڭ­گىردىڭ دە اسكەرباسى, سەنىمدى باتىرى بولعانىن ىس­پات­تايدى. تولىپ جاتقان تاريحي دەرەكتەر مەن زەرتتەۋشى, تاريحشىلار شو­قان ءۋاليحانوۆتان باس­تاپ سۇيىنشاليەۆ, قازىبەك بەك تا­ۋا­سار ۇلى, ج.قورعاس­بەك­تە­گى جانە باسقالارىنىڭ اۋىز تولتىرىپ اتاپ كورسەتكەنىندەي, ءتىپ­تى العاش­قى حاندىق زامانىن­دا­عى­لارداي ەرەكشە دارىپتەلىپ, ەسىمى عاسىردان عاسىرعا جەتكەن جي­ەم­بەتتىڭ اقىن­دى­عى, سازگەر­لى­گى ءوز الدىنا, ەسىم حاننىڭ ون ەكى ءبيىن جۇمىلدىرىپ, زاڭ شى­عا­رۋعا قاتىسۋشى ەكەنى انىق. ساربازدارىن سوعىس ونەرىنە ءتار­بيەلەۋ, اسىرەسە, جەكپە-جەكتەگى شەبەرلىك­تى ۇيرەتۋدە دە جيەم­بەتتىڭ ۇلگىسى از بولماعان. سو­عىستا جۇرەكسىنۋ نامىسسىزدىق, وندايعا جانىن­داعىلار دا ارلانادى. «اۋلاق ءجۇر قورقاق» دەپ جەرلەيدى, قىلىشتىڭ جۇزىندەي قىلپىپ تۇ­راتىن جاۋجۇرەكتى ەرلەردى دا­يىنداۋ بايتاق دالانى قورعاۋ­دىڭ قاسيەتتى پارىزى. سوندا عانا ارقالى باتىرلار قالىڭ قولدى جەڭىسكە باستايدى. قازاق­تىڭ ءاربىر باتىرى ءبىرىنشى جەرىن قورعاپ, ۇلتىن ساقتاۋدى ماقسات ەتتى. وعان تاعى ءبىر ءدا­لەل, با­تىرلاردىڭ ءبىرازى­نىڭ ەر­لىگىن, وربۇلاق شايقاسىنداعى قازاق­تار­دىڭ سوعىس ەرەكشەلىگىن ءسىبىر ارحيۆىنە تاريحي قۇجاتتاپ جەت­كىزگەن ەلشى گريگوري يل­يننىڭ ورنى بولەك. وندا قازاق-قىر­عىز­داردىڭ ۇلى حانى, ورىستار ەسىم پاتشا دەگەن كورەگەن, ايبارلى حان تاعىندا 47 جىل وتىر­­­­­دى (1598-1645)» دەپ جازادى.ءبىر دەرەكتەردە جيەمبەتتىڭ قازى­عۇرت وڭىرىندە بايبىشەسى ەسەنقىزعا ۇيلەنگەنى كەلتىرىلەدى. جەتكىلىكتى قا­لىڭ مالى بولمادى ما, بۇل ايتەۋىر تاۋەكەل حانعا ۇناماسا كەرەك. حاننىڭ جەل جا­عىنان شىققان جازاسىز قالما­سى انىق. قىرىن كوزقاراسقا جيەمبەت ولەڭمەن جاۋاپ بەرەدى.ءۇش اي بولعان كەزىندە,قوشقار مەنەن بۋرا ماس.قاق كوكتەمنىڭ كەزىندە,ايعىر مەنەن بۇقا ماس.جاس بولجالى جەتكەندە,قىزدار مەنەن جىگىت ماس –سول ماستىقتىڭ جونىمەنالدىڭا كەلگەن مەن ءبىر جاس, – دەۋىنىڭ شىندىعى بار. جيەمبەت ودان كەيىن تاشكەنت حانى تۇرسىننىڭ كوتە­رىلىسىن باسۋدا دا ۇلكەن قىزمەت اتقا­رادى. كىشى جۇزدە ەركىن بيلىك قۇرعان جيەم­بەتتىڭ بەس مىڭ اسكەرى بولۋى دا ونىڭ حاندىق ءداۋىردىڭ بيىك تۇ­ل­عالارىنىڭ ءبىرى بولعانىن ءدا­لەل­دەيدى. باسقاسىن ايتپاعاندا «قا­زاق سسر تاريحىندا» ول – حاننان قورلىق كورىپ, ەسەسى كەتكەن ەلدىڭ جوعىن جوقتاعان ەر ازامات. ەسىم ولتىرگەن قۇلدىڭ قۇنىن داۋ­لاپ, حانعا قارسى شىعاتىن دا, حاندى ءوز قىلمىسىن مويىن­داۋعا ءماجبۇر ەتكەن دە وسى جيەمبەت. «ەشكىم جوق­تاپ, ەشكىم قۇن تالاپ ەتپەيتىن قۇلدى ءول­تىر­گەن… ەسىم جيەمبەتتەن كەشىرىم سۇراۋعا ءماجبۇر بولادى» – دەپ ج­ا­زىلعان «قازاق سسر تاريحىندا». مۇنىڭ ءوزى ايبارلى باتىر­دىڭ, ادىلدىگىنە دالەل ەمەس پە! 1908 جىلى باسىلىپ شىققان «جاقسى ۇگىت» جيناعىندا جيەم­بەتتىڭ حاننىڭ ءجونسىز ىستەرىنە اشىنىپ جازعان تولعاۋىندا:ەسىم, سەنى ەسىرتكەن,ەسىل دە مەنىڭ كەڭەسىم.ەس بىلگەندە, ەسىم حان,قولىڭا بولدىم سۇيەسىن,قولتىعىڭا بولدىم دەمەسىن, – دەۋى ەسىم حانمەن ەر جەتىپ ەسەيگەنشە جاستىق شاعى بىرگە وسكەن دەۋگە نەگىز بار. قالماق­تىڭ حانى ەسىم حانعا سىيعا تارتقان سۇلۋ قىزدى جولىن توسىپ الىپ كەتكەن جولىمبەت با­تىردىڭ ۇستەمشىلىگىن ەسىم كە­شىر­مەي, زىندان­عا سالىپ ءولتىر­مەك­شى بولادى. سونى ەستىگەن جيەمبەت تۋعان ءىنىسىن قۇتقا­رۋعا بارىپ:ءامىرىڭ قاتتى ەسىم حان,ب ۇلىك سالىپ بۇيىردىڭ.باسىن بەر دەپ باتىردىڭ,قانىن ءىشىپ قانباققا,جانىن وتقا سالماققا,اتادان جالعىز مەن ەمەس,حان يە, ءىسىڭ جول ەمەس.جولبارىستاي جولىمبەت,قۇرباندىققا قول ەمەس.جول توسىپ الىپ كەتىپتى,قالماقتان الماق سىيىڭدى.اتاسى باسقا قالماققا,جاقپاق ويىڭ قيىن-دى.قاھارىڭدى باسقالى,قالىڭ ەلىم جيىلدى.باستاپ كەلگەن وزگە ەمەس,جيەمبەت سىندى ءبيىڭ-ءدى.مالىن سالىپ الدىنا,ءار سالادان قۇيىلدى.ون ەكى اتا باي ۇلى,ءبىر تاڭىرگە سىيىندى, – دەپ حاندى سوزگە توقتاتىپ, سىيلى­عىن بەرىپ جو­لىمبەتتى بوساتقا­نىمەن, ودان ءارى الا­كوزدىك جاق­سىلىققا باستامايتىنىن ۇققان جولىمبەت تۋىس-تۋعاندارى, جەك­جات, جۇراعاتتارىمەن حورەزم اي­ما­عىنا كوشىپ كەتەدى. ءبىر ايەلدىڭ قىرسىعىنان ءبىراز باتىر حان ءتوڭى­رە­گىنەن سىتىلىپ شىقسا, جيەمبەت تە حان جارلى­عىمەن يتەلىنە ايدالادى. حانعا قارسى ءسوز ايتۋعا, ونىڭ ابىرويىنا داق كەلتىرۋگە بولمايتىن بي­لەردىڭ دايىنداعان زاڭىنا جيەمبەت­تىڭ مويىنسۇنبايتىن امالى جوق. اڭىزدار مەن جازبالاردا اسكەرباسى, داڭقتى باتىر, جىرشى, سازگەر جيەمبەت يتە­لىن­دە ءجۇرىپ ۇيلەنىپ, ودان تۋعان ۇرپاق يتەل بايمۇرات بولىپ تاراپ كەتكەن. ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, اتىراۋداعى يندەر اۋدانىن جيەمبەت ەسىمىمەن اتاندىرۋ جايلى رەسپۋب­لي­كا­لىق گازەتتەر كوتەرىپ جۇرگەن ماسە­لەگە ءبىز دە قوسىلامىز. قازاقتىڭ ءىرى عالىمدارىنىڭ ءبىرى ح.ءسۇيىن­شا­ليەۆ: «جيەمبەتتىڭ نەگىزگى مەكە­نى بايباراق, بايشورەك دەگەن جەرلەر. قىستاعى جا­يىق جاعا­سىنداعى ەسىم توبەسى. جازدا جيەمبەت اۋىلى جەم-ساعىز بويىن جايلايتىن بولعان», دەگەنىنە سۇيەن­سەك يندەر اۋدانى حالقى­نىڭ سۇرانىسى وتە ورىندى. بۇل ورىندالسا, اتا-بابا الدىنداعى بورىشىمىز وتەلىپ, جوعى­مىز تۇگەندەلگەندەي بولار ەدى.تابىل ق ۇلىياس, جازۋشى, قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى.