بەيسەنبى, 27 جەلتوقسان 2012 7:25
قاي ەلدىڭ بولسىن دامۋى, وركەنيەتتىلىگى, الەم ەلدەرى قاتارىنان ورىن الۋى ونىڭ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە تىكەلەي بايلانىستى. كەلەر ۇرپاق الدىندا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاپ جۇرەتىن ۇستازدار قاۋىمى, ولاردىڭ وزىق ۇيىمداستىرۋشىلارى ءار زاماندا بولعان. سولاردىڭ بىرەگەيى ۇزاق جىلدار قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن باسقارعان قر ۇعا اكادەميگى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ابىلقاس ساعىن ۇلى ساعىنوۆ ەدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
بەيسەنبى, 27 جەلتوقسان 2012 7:25
قاي ەلدىڭ بولسىن دامۋى, وركەنيەتتىلىگى, الەم ەلدەرى قاتارىنان ورىن الۋى ونىڭ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە تىكەلەي بايلانىستى. كەلەر ۇرپاق الدىندا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاپ جۇرەتىن ۇستازدار قاۋىمى, ولاردىڭ وزىق ۇيىمداستىرۋشىلارى ءار زاماندا بولعان. سولاردىڭ بىرەگەيى ۇزاق جىلدار قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن باسقارعان قر ۇعا اكادەميگى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ابىلقاس ساعىن ۇلى ساعىنوۆ ەدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
ول ۇزاق عۇمىرىندا قازاقستان ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىن دامىتۋعا, كومىر ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە زور ۇلەس قوسقان ازامات.ادامنىڭ جاراتىلىس-بولمىسى تۋىپ-وسكەن توپىراعىنا بايلانىستى دەگەن قاعيدانى ابەكەڭدەي ادامداردىڭ ءومىرى تولىق ايعاقتايدى. ول سارىارقانىڭ كيەلى بايانتاۋ باۋرايىندا 1915 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالا كەزىنەن سول ايماقتىڭ تابيعي سۇلۋلىعى مەن تازالىعىن بويىنا ءسىڭىرىپ ءوستى. 1924 جىلى ساعىنوۆتار وتباسى ايماقتىڭ تاعى ءبىر سۇلۋ ولكەسى قارقارالىعا كوشەدى. وسىندا ءبىر ساتىلى مەكتەپتى ءتامامداپ, 1928 جىلدىڭ كۇزىندە پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمنىڭ تومەنگى دايىندىق بولىمىنە وقۋعا تۇسەدى. 1931-32 جىلدارى وندىرىستە ەلەكتر ءجوندەۋشىسىنىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. قوڭىرات رۋدنيگىندە شاحتامەن ءبىرىنشى رەت تانىسىپ, وسپەن كەنىشى شەبەرحاناسىندا موتوريست ماماندىعىن يگەرەدى. وسىدان كەيىن كەلەشەكتە كەن ينجەنەرى بولۋ ماقساتى جۇرەگىنە ورنايدى. ءسويتىپ, 1932 جىلى قاراعاندى كەن تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسەدى. ونى بىتىرگەن سوڭ «قاراعاندىكومىر» ترەسىنىڭ ارنايى شەشىمىمەن دنەپروپەتروۆسك تاۋ-كەن ينستيتۋتىنا جىبەرىلگەن بەس ادامنىڭ قاتارىندا ۋكرايناعا وقۋعا اتتانادى.دنەپروپەتروۆسك تاۋ-كەن ينستيتۋتىن «پايدالى قازبالار كەنورىندارىن قازىپ ءوندىرۋ» ماماندىعى بويىنشا1939 جىلى ۇزدىك ديپلوممەن ءبىتىرىپ شىققاننان كەيىنگى ەڭبەك پەن عىلىمداعى جولىن قاراعاندى كومىر وشاعىن دامىتۋعا, قازاقستاننىڭ باسقا دا تولىپ جاتقان جەر قويناۋى قازىناسىن يگەرىپ, حالىق شارۋاشىلىعى يگىلىگىنە جاراتۋعا ارنايدى.وسى كەزەڭدە جوعارى تەحنيكالىق ءبىلىم العان العاشقى قازاق ينجەنەرلەرىن كۇتىپ تۇرعان ىستەر كوپ ەدى. ولاردىڭ اراسىنان ەرەكشە وزىق شىعىپ, بەلسەنە جۇمىس اتقارىپ, ءىرى ءوندىرىس مەكەمەلەرىن باسقارىپ جۇرگەن ينجەنەرلەر ا.د.شورتانباەۆ, ف.سەرعازين, ع.قوسجانوۆ, س.ا.ءالمەنوۆتەردىڭ قاتارىنا ءا.ساعىنوۆ تا قوسىلادى.العاشقى ەڭبەك جولىن 1939 جىلدىڭ cاۋىرىنەن ءبولىم باستىعى لاۋازىمىنان باستاپ جىل اياعىنا قاراي №3-بيس شاحتاسىنىڭ باس ينجەنەرى بولىپ تاعايىندالادى. جاس مامان وسى كەزدە شاحتادا كومىر قاباتىن قازۋ ءۇشىن ەنگىزىلىپ جاتقان قۋاتتى «ۆەرحنيايا مارياننا» جۇيەسىن سىناقتان وتكىزۋگە بەلسەنە قاتىسادى. جاس ينجەنەردىڭ تەرەڭ ءبىلىمى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن شاحتا باستىعىنان ترەستىڭ باس ينجەنەرىنە دەيىنگى مىندەتتەردى اتقارۋ كەزى بارىنشا اشادى.ونىڭ عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىعى ەرەكشە بولاتىن. سول سەبەپتەن دە ول قازاقستان تاۋ-كەن عىلىمىن دامىتۋعا بار بولمىسىمەن ايانباي اتسالىستى. بۇل سالاداعى ەڭبەكتەرى ۇلكەن ناتيجە بەردى. ول ەكى مارتە عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. ءبىرىنشى رەت 1974 جىلى (اكادەميك ج. ەرجانوۆ جانە پروفەسسور يۋ. ۆەكسلەرمەن بىرگە) «جەر استى قۇرىلىستارىنىڭ بەرىكتىگى مەن ورنىقتىلىعىن ەسەپتەۋ ماقساتىندا تاۋ جىنىستارىنىڭ جىلجۋىن جانە كۇيرەۋىن زەرتتەۋ» اتتى جۇمىسىنا بەرىلدى. ال, ەكىنشى رەت (شاكىرتتەرىمەن بىرگە) 1987 جىلى «قازاق كسر ونەركاسىبىنىڭ كەن ءوندىرۋ جانە قۇرىلىس ءوندىرىسى سالالارىنا ارنالعان گيدراۆليكالىق سوققىلى ماشينەلەرىن جاساۋ جانە تەورياسىن ازىرلەۋ» دەگەن ەڭبەگىنە الدى.ۇزاق مەرزىمدى جۇيەلى جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە ابەكەڭنىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن 11 عىلىم دوكتورى جانە 50 عىلىم كانديداتى دايىندالدى. كەن ورىندارىندا پايدالى قازبالار ءوندىرۋ تەحنولوگياسى مەن كەشەندى مەحانيكالاندىرۋ پروبلەمالارىن تۇبەگەيلى زەرتتەيتىن عىلىمي كادرلاردى قالىپتاستىرىپ, تاۋ-كەن سالاسىنداعى قازاقستاندىق عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالادى.ابىلقاس ساعىن ۇلى 1970 جىلى قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولىپ سايلاندى. 1995 جىلى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى اتاعىن الۋى دا عىلىم سالاسىنداعى ۇزاق جىلعى تاباندى ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسى.اكادەميك ساعىنوۆتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ قورىتىندىسى 20 شاقتى مونوگرافيالارىندا, كوپتەگەن ماقالالارىندا, وقۋلىقتارى مەن وقۋ قۇرالدارىندا, عىلىمي باياندامالارىندا جيناقتالعان. بۇلار شاحتالارداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە باسقا ماسەلەلەرگە ارنالعان.وسىدان 21 جىل بۇرىن ابەكەڭنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ۇيىمداستىرىلعان قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ «جەر قويناۋىن كەشەندى يگەرۋ پروبلەمالارى» ينستيتۋتى ونىڭ عىلىمي يدەيالارىن ىسكە اسىرۋدا بەلسەندى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. سوڭعى كەزدە ينستيتۋت عالىمدارى ورتالىق قازاقستاننىڭ اسىل مەتالدى شيكىزات قورلارىن, مينەرالدارىن جانە ولاردى قايتا وڭدەۋ پروبلەمالارىن كەشەندى گەولوگيالىق-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋمەن اينالىسۋدا.ايتا كەتۋ كەرەك, تاۋ-كەن عىلىمى ەلىمىزدە مىقتى دامىعان سالالاردىڭ بىرىنە جاتادى. كەزىندە اكادەميكتەر ا.ا.سكوچينسكي, ا.د.شەۆياكوۆ, ا.م.تەرپيگوروۆ, ا.س.پوپوۆ, ن.ۆ. مەلنيكوۆتەردى وسى ىسكە تارتا بىلگەن ءابىلقاس ساعىنوۆ شىن مانىندە ونىڭ نەگىزىن قالاعان جان.ابەكەڭنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ جاڭا قىرىنان جارقىراعان اتىن الىسقا ايگىلى ەتكەن قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن باسقارۋ كەزى بولدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن اتالمىش وقۋ ورنى 10-15 جىلدىڭ ىشىندە كەڭەس وداعىنداعى الدىڭعى قاتارداعى ءبىلىم ورداسىنا اينالدى. 1976 جىلى ينجەنەر كادرلارىن دايىنداۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋلەرىندەگى ۇزدىك تابىستارى ءۇشىن ينستيتۋت قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارى ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.اكادەميك ساعىنوۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن 1960 جىلى ينستيتۋت جانىنان تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگ ماماندىقتارى بويىنشا كانديداتتىق (كەيىننەن دوكتورلىق) ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كەڭەس اشىلدى. ابەكەڭ رەكتورلىق قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعان كەزدە وندا 400-دەن استام ادام دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. بۇل ءبىلىم وشاعىنا قاتارىنان 33 جىل جەتەكشىلىك ەتىپ, قازاقستانداعى وتە بەدەلدى, جوعارعى دەڭگەيدەگى تەحنيكالىق وقۋ ورداسىنا اينالدىردى. بۇگىندە 10 مىڭعا تارتا ستۋدەنت وقيتىن تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتە 200-دەن استام ماگيسترانت, دوكتورانتتار عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزەدى, 800-گە جۋىق وقىتۋشىلار مەن 60-تان استام عىلىم دوكتورى ساباق بەرەدى. ابىلقاس ساعىن ۇلىنىڭ باستاماسىمەن اشىلعان جەزقازعان, كوكشەتاۋ, تەمىرتاۋ قالالارىنداعى فيليالدار قازىر ءوز الدىنا ۋنيۆەرسيتەت بولىپ وتاۋ تىگىپ وتىر.اكادەميك ابىلقاس ساعىنوۆ قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى جانە ورتالىق قازاقستان ايماعى رەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە جوعارى وقۋ ءجۇيەسىن جەتىلدىرۋ, جاڭا ادىستەمەلىك ۇدەرىستەردى ەنگىزۋ, وداقتىق جانە دۇنيەجۇزىلىك وزىق تاجىريبەلەردى يگەرۋ ماسەلەلەرىمەن دە تۇبەگەيلى اينالىستى. سول ماقساتپەن ول اۆستريا, كانادا, گەرمانيا, چەحوسلوۆاكيا مەملەكەتتەرىندە بولىپ, رەسەيدىڭ جەتەكشى تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, الەمدىك تاجىريبە مەن قازاقستاندىق تەحنيكالىق وقۋ جۇيەسىن ءبىر دەڭگەيدە ۇستاۋعا بارىنشا اتسالىستى. ونىڭ بۇل ەڭبەگى قازىر ءوز جەمىسىن بەرۋدە. قاراعاندى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ەلىمىزدەگى ەڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنەن سانالادى جانە حالىقارالىق ساراپتاۋ جۇيەسىنىڭ تالاپتارىنا ساي دەپ تانىلدۋا.1980 جىلى ءا.ساعىنوۆ باسقارعان قاراعاندىنىڭ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى كەڭەس وداعىنىڭ 870 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اراسىندا ماسكەۋدىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءبىرىنشى ورىندى ءبولىستى. بىلىكتى ماماندار دايارلاۋداعى ەڭبەگى ءۇشىن 1971 جىلى اكادەميككە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلدى.نار تۇلعا, كەلبەتى كەلىسكەن ابەكەڭ قانداي ادام بولماسىن بىردەن ءتىل تابىسىپ, جىلى شىراي شاشىپ تۇراتىن. وسىنداي قاسيەتىمەن جاستاردى دا وزىنە تەز باۋراپ الاتىن. سوعان كۋاگەر دە بولعان ەدىم. مەن 1956 جىلى مەكتەپتى قازاقشا ءبىتىرىپ, ينجەنەر بولۋ ماقساتىمەن قاراعاندىعا كەلدىم. سول ۋاقىتتا تاۋ-كەن ينستيتۋتىنا تۇسەتىن تالاپكەرلەر ەمتيحاندى ءمىندەتتى تۇردە ورىس تىلىندە تاپسىراتىن. ءبىرىنشى سىناقتان وتپەك بولىپ جاتىر ەدىك, قاسىندا ەرگەن 2-3 ادامى بار بيىك تۇلعالى كىسى جانىمىزعا كەلىپ, جاعدايىمىزدى تازا قازاق تىلىندە سۇراي باستادى. بىزگە ول كىسىنىڭ ءتۇر-سيپاتى مەن جىلى سوزدەرىنىڭ اسەر ەتكەنى سونداي, العاشقىدا نە ايتارىمىزدى بىلمەي, توسىلىپ قالدىق. سوسىن ەمتيحاندى ورىسشا تاپسىرۋدىڭ قيىندىعىن العا تارتتىق. ول كىسى ەمتيحانداردى قازاقشا قابىلدانۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. بۇل ابەكەڭدى ءبىرىنشى رەت كورۋىم ەدى. بىزبەن انا تىلىمىزدە جىلى سويلەسىپ, تالابىمىزدىڭ جانۋىنا تىلەك ءبىلدىردى.ابىلقاس ساعىنوۆتىڭ عۇلاما عالىم, وقۋ ءىسىنىڭ بىلگىر ۇيىمداستىرۋشى تۇرعىسىندا تۇعىرى بيىكتىگى ءبارىمىزدىڭ مەرەيىمىزدى وسىرەتىن. بىردە ماسكەۋ تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ ۇلكەن زالىندا وداقتىڭ بەتكە ۇستار عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءجۇرىپ جاتقاندا ەسىك اشىلعانداي بولدى دا, تىنىشتىق ورناي قالدى. اينالاما قاراسام, كەۋدەسىندە التىن جۇلدىز جارقىراعان قاپساعاي دەنەسىن تىك ۇستاپ, اياعىن نىق باسىپ ابەكەڭ كىرىپ كەلەدى ەكەن. ينستيتۋت رەكتورى, تانىمال اكادەميك ۆ.ۆ. رجەۆسكي باستاعان عالىمدار ورىندارىنان كوتەرىلىپ, دۋ قول شاپالاقتاپ قارسى الدى. ۇستازىمىزعا دەگەن مۇنداي قۇرمەتكە كۋا بولعاندا توبەمىز كوككە ەكى ەلى جەتپەي قالدى.الداعى جىلى اتاقتى اكادەميك اعامىزدىڭ كوزىندەي قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ءوزىنىڭ 60 جىلدىعىن اتاعالى وتىر. ونىڭ داڭقىن اسىرعان شاكىرتتەرى ىشىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, زامانىمىزدىڭ زاڭعار ساياساتكەرى ن.ءا.نازارباەۆ تا بار. ول كىسىنىڭ ينجەنەرلىك ءبىلىمى نەگىزى وسىندا قالانعانىن ەرەكشە ماقتان تۇتامىز.بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 9 ينستيتۋتى مەن 39 كافەدراسىندا باكالاۆرلىق 38 ماماندىق بويىنشا 10 مىڭنان استام ستۋدەنتتەر وقيدى, سونىمەن قاتار, 25 ماماندىق بويىنشا ماگيسترانتتار جانە 4 ماماندىق بويىنشا PhD دوكتورانتتار دايىندالادى. وقىتۋشى پروفەسسورلار قاتارى 700-دەن استام ادامدى قۇرايدى, ولاردىڭ 400 عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارى.2008 جىلدىڭ اقپانىنان كارمتۋ رەكتورلىعىنا قازاقستان ءبىلىمى مەن عىلىم سالاسىنىڭ وزىق ۇيىمداستىرۋشىسى, ۇعا اكادەميگى, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ارىستان ماۋلەن ۇلى عازاليەۆ سايلاندى. وسى ازامات باسقارۋىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىمىز ءوزىنىڭ دامۋى ساتىسىندا جاڭا بەلەستەرگە كوتەرىلىپ كەلەدى.بولاشاق ماماندار بىلىكتىلىگىن زامان تالاپتارىنا سايكەستەندىرۋ ماقساتىندا ءوندىرىس وشاقتارىن قامتي وتىرىپ, ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ كورپوراتيۆتىك ۋنيۆەرسيتەت ۇيىمداستىرىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ, وزبەكستاننىڭ ايتۋلى ەڭ ءىرى 51 ءوندىرىس كاسىپورىندارى مەن زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بار. وسى قۇرىلىمنىڭ ومىرگە كەلۋىنىڭ تيىمدىلىگى عىلىمي جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ 2007 جىلعى 77 ملن.تەڭگەدەن اعىمداعى جىلى 1ملرد.458 ملن. تەڭگەگە جەتۋىنەن دە اڭعارىلادى.كارمتۋ-دا 2008 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى اتىنداعى «ەلەكتروندى تەحنولوگيالارمەن وقىتۋ ورتالىعى» اشىلدى. وندا وسى ۋاقىتتا وقۋ ۇدەرىسىنە 6 مىڭنان استام ەلەكتروندى وقىتۋ رەسۋرستارى دايارلانىپ, ەنگىزىلدى.ۋنيۆەرسيتەت اقش, ۇلىبريتانيا, رەسەي, گەرمانيا, فرانتسيا, قىتاي, ۋكراينا, بەلورۋسسيا, چەحيا جانە باسقا دا ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ماقساتىندا 80-نەن اسا كەلىسىم-شارتتار مەن مەموراندۋمدار جاساستى. سولاردىڭ ەڭ باستىلارىنىڭ قاتارىندا 2010 جىلى فرانتسيانىڭ «توتال» كامپانياسىنىڭ پاريج ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ كارمتۋ نەگىزىندە اشىلعان «ۇلتتىق دانەكەرلەۋ ورتالىعىن» ايتۋعا بولادى. قوسديپلومدى ءبىلىم الۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا ەۋروپا جانە تمد ەلدەرىنىڭ ەڭ ءىرى وقۋ ورىندارى – فرايبەرگ تاۋ-كەن اكادەمياسىمەن, لۋيزيان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, ماسكەۋدىڭ قۇرىش جانە قورىتپالار ينستيتۋتىمەن, تومنىڭ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلدى. كارمتۋ جانە قىتايدىڭ شيحەتسزى ۋنيۆەرسيتەتى اراسىنداعى كەلىسىم-شارت نەگىزىندە ۋنيۆەرسيتەت قۇرامىندا كونفۋتسي ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى.
يبادوللا ارىستان,قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.