جۇما, 21 جەلتوقسان 2012 7:19
جۇرەكتەگى يمانى جۇزىنەن دە كورىنىپ, ءجۇرىپ وتكەن ءومىرىنىڭ جولىنان دا شىنايى بايقالىپ تۇراتىن ادامدار بولادى. جان تازالىعىن, ار سارالىعىن بويتۇمار ەتكەن وسىنداي سيرەك اعالاردىڭ ءبىرى ۋاقاپ قىدىرحان ۇلى دەپ پايىمدايمىن. ءوزىنىڭ ۇستازى, بارشامىزعا قادىرمەندى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ ۋاقاڭ حاقىندا: «بىرگە ىستەگەن كەزىمدە مەن ودان ەكى ايرىقشا سيپات اڭعاردىم. ءبىرى – ەشقاشان قۇبىلمايتىن جىبەكتەي مايدا مىنەزى.
جۇما, 21 جەلتوقسان 2012 7:19
جۇرەكتەگى يمانى جۇزىنەن دە كورىنىپ, ءجۇرىپ وتكەن ءومىرىنىڭ جولىنان دا شىنايى بايقالىپ تۇراتىن ادامدار بولادى. جان تازالىعىن, ار سارالىعىن بويتۇمار ەتكەن وسىنداي سيرەك اعالاردىڭ ءبىرى ۋاقاپ قىدىرحان ۇلى دەپ پايىمدايمىن. ءوزىنىڭ ۇستازى, بارشامىزعا قادىرمەندى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ ۋاقاڭ حاقىندا: «بىرگە ىستەگەن كەزىمدە مەن ودان ەكى ايرىقشا سيپات اڭعاردىم. ءبىرى – ەشقاشان قۇبىلمايتىن جىبەكتەي مايدا مىنەزى. ەكىنشى – ءسوز شەبەرلىگى», دەگەن ەكەن. وسى رياسىز پىكىر ءبىزدىڭ پايىمدى دا راستايتىنداي ءھام قوشتايتىنداي. ال ەندى باقانداي 20 جىل «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققان ۋاقاڭنىڭ ءسوز شەبەرلىگى, تىلىنەن ماي تامىزار مايدا ماقام-اۋەزەسى ءوز الدىنا ءبىر ادەمى الەم. اۋەلى اقىندىقتان باستاپ, سودان ءتۇن قاتىپ, ءتۇس قاشقان جۋرناليستىك جانتالاستا ءجۇرىپ جازۋشىلىقپەن اينالىسىپ, «شاڭقاي ءتۇس», «تاڭ نۇرى», «تاسقاينات», «التىن اي», «اتتەڭ, التاي-مارقاكول», «ساعىنىش سازدارى», ءالى بوياۋى كەپپەگەن «ءوز ەلىم – وزەگىم» سياقتى پروزالىق كىتاپتار تۋدىرعان قالامگەردىڭ تاعدىرلى تۇلعا ەكەندىگىن اڭدار ەدىڭىز.
جورگەگىندە جاتىپ جەر اۋىپ كەتكەن ونىڭ كەۋدەسىنە اتاجۇرت پەن التايعا دەگەن ماڭگىلىك ساعىنىش ۇيا سالادى. 23 جىلدان كەيىن تۋعان ەل-جەرىمەن قايتا قاۋىشقان ۋاقاپ قىدىرحان ۇلى قازاق باسپاسوزىندە قاداۋ-قاداۋ كورنەكتى ءىز قالدىردى. شەتەلدەردەن قانداستارىمىزعا ارنالعان ەلارالىق «شالقاردى» شارىقتاتىپ شىعارعان دا وسى كىسىڭىز. ءوستىپ جەر ءجۇزى قازاعىنىڭ تاريحي وتانمەن تىلەك تابىستىرۋىنا قىزمەت ەتتى. ال ەندى يسلامتانۋشى رەتىندە تۋعان حالقى الدىنداعى ەڭ ۇلكەن ەڭبەگى, تارتقان ەڭ ۇلكەن كادەلى سىيى قۇران كارىمنىڭ تۇسىندىرمەلى-ماعىنالىق ءتارجىماسىن جاساپ, حاقتىڭ ءسوزىن قازاققا ءوز انا تىلىمىزدە جەتكىزۋى بولاتىن.
ولاي بولسا, ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى سەرگەك اعامىزدىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋ دا ءبىر عانيبەت.
– ۋاقاپ اعا, سىزدىڭ شىعارمالارىڭىزدىڭ وزەگىنە بىر سىرلى ساعىنىشتارتىلعانداي. تۋعان ەل مەن جەرگە, اعايىن-تۋىسقا ساعىنىش, دۇنيەدەگى دۇيىم قازاققا دەگەن باۋىرمالدىق ىستىق سەزىم. وسى اڭساردىڭ قاينارىقايدا جاتىر؟
– ول ۇزاق اڭگىمە عوي. بەرىدەن قايىرسام, ماعان تۋعان جەردىڭ تال-بەسىگىندە تەربەلۋ بۇيىرماپتى. تۋعانىما ءتورت اي تولار-تولماستان شەشەمنىڭ قولتىعىندا ارعى بەتكە اسىپپىن.
ونىڭ ءمانىسى بىلاي. اكەم قىدىرحان زايسانداعى العاشقى وقىعان, ساۋاتتى ادامداردىڭ ءبىرى بولعان. وسىندا 1904 جىلى بەكمۇحاممەد دەگەن ۋكازنوي مولدا اشقان مەكتەپتە مىرجاقىپ دۋلاتوۆتان ءبىلىم العان. ودان كەيىن زايساننىڭ مەدرەسەسىن بىتىرگەن. كەڭەس كەلگەندە جاڭا وكىمەتتى قولدايدى. زايساندا قۇرىلعان العاشقى «كۇنشىعىس» دەگەن ۇجىمدى باسقارىپ جۇرگەندە كامپەسكە كەلەدى, بايلارمەن الىسۋ باستالادى. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز داۋلەتتى بولعان ەكەن دە, اعا-ءىنى, اعايىندارىنىڭ ءبارىن ايداپ-سوتتاپ شات-شالەكەيىن شىعارادى. ءبىر مارتە ءوزىن دە تۇرمەگە جابادى. بۇل ەكى ارادا 32-ءنىڭ اشارشىلىعى كەلىپ, جۇرت بوسىپ, قىتايعا ءوتىپ جاتقان كەز.
مىنە, وسى كەزدە: «سەن ادامداردى ادەيى قاشىرىپ جاتىرسىڭ», دەپ اكەمدى ەكىنشى رەت ۇستايدى. زايسانعا ايداپ اكەتىپ بارا جاتىپ جولشىباي باقاسۋ دەيتىن جەردە تۇنەمەلگە توقتاماي ما. سوندا سوڭىنان اڭدىپ كەلە جاتقان 16 جاستاعى ماقسۇت دەگەن اعام اكەمىزدى اتقوراعا قاماپ قويعان جەرىنەن ۇرلاپ الىپ شىعىپ, سول بەتتەرىندە شەكارادان اسىپ كەتەدى. ول ۋاقىتتا مەن ىشتەگى شارانامىن. ەرى مەن بالاسى قاشىپ كەتكەن سوڭ شەشەمە دە مازا-تىنىشتىق بەرمەيدى. اۋرەلەي بەرگەن سوڭ شەشەم مەنى ۇيدە دە ەمەس, جاسىرىنىپ بارىپ الپار دەيتىن جەردەگى قامىس ىشىندەگى قويشىنىڭ ۇيىندە دۇنيەگە كەلتىرگەن ەكەن. اياق-باۋىرىن جيعاسىن ارعى بەتپەن ۇزىنقۇلاقتان حابار الىسىپ ءجۇرىپ انام دا ءبىر تۇندە بارىپ وتباسىنا قوسىلعان عوي.
– قىتايدا وتكەن 23 جىل ومىرىڭىزدىڭ دە وزىنشە بىر تاعىلىمى بار بولار؟
– نەگە بولماسىن. ەسىم كىرگەن شاقتان بىلەتىنىم, ول ۋاقىتتا مەكتەپ جوق, بەس جاستان باستاپ اكەم قاسىنا وتىرعىزىپ قويىپ ءوزى وقىتتى. قادىمشا دا, جاديدشە دە حات تانىتتى. كەيىن كەلە-كەلە لاتىنشا مەن كيريلليتسانى بىلگىزىپ شىقتى. ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە, 6-7 جاستا بولارمىن, وسى جاقتا شىققان گازەتتەر كەلىپ تۇرادى. سوندا قاراساڭ, ءبىر ماقالاسى اراب ارپىمەن, ەندى ءبىرى لاتىنشا, ءۇشىنشىسى كيريلليتسامەن جۇرەدى. اكەم سونىڭ ءبارىن بىلەدى. ساۋاتىمدى اۋەلى اراب ارپىمەن, قۇران جازۋىمەن اشتى. اكەم قايتقاننان كەيىن ەكى جىل, قۇناپيا دەگەن ءىرى مولدا بولعان, سول كىسىدەن وقىپ, قۇراندى بىرنەشە مارتە اۋدارىپ وقىپ تا شىققان بولاتىنبىز. بىراق, شىنى كەرەك, يمانسىزدىق قامشىسى باسىمىزعا ءۇيىرىلىپ تۇرعان سول زامان يمانعا ۇيۋعا مۇرشا كەلتىرمەدى.
اكە-شەشەم ءولىپ قالعان. جوقشىلىق, تارشىلىقتىڭ دا تاقسىرەتىن تارتتىم. ايتەۋىر, قۇداي بەرگەن تالاپتىڭ ارقاسىندا ۇكىمەت جۇمىسىنا ىلىگىپ كەتتىك. 1947 جىلى قۇلجادا «ءبىلىم جۇرتى» دەگەن شىعىس تۇركىستاننىڭ ەڭ ۇلكەن مەكتەبى اشىلعان. سول گيمنازياعا ءتۇسىپ ءبىتىرىپ العان سوڭ ۇرىمجىدە پارتيا مەكتەبىندە وقىدىم. سودان سوڭ قىزمەتىم باستالدى. اۋەلى مۇعالىم بولدىم. سوسىن «شىڭجاڭ» گازەتىندە ىستەدىم. ۇرىمجىدە شىڭجاڭ راديوسىنان قازاق ءبولىمى اشىلعاندا سول ءىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, العاشقى ديكتورى دا, رەداكتورى دا ءوزىم بولىپ ەدىم. بىراق اڭساۋلى جۇرەك اتتىڭ باسىن اتاجۇرتقا تارتا بەردى.
بۇل جاقتان بارعاننان كەيىن ول جاققا ءبارىبىر كىرمەسىڭ, كىرىپتار كۇي كەشەسىڭ. وسىلايشا وتانى جوقتىڭ وتىنا ەڭ العاش كۇيگەندەردىڭ ءبىرىمىز. سوندا اڭسايتىنىمىز تۋعان ەل, نور زايسان, ءور التاي, ماساتى مارقاكول. التاي ءبىزدىڭ تۋمالاردىڭ تاۋسىلماس ساعىنىشى بولۋىنىڭ سونداي سىرى بار. ەلگە ورالۋدىڭ ەڭ ءبىرىنشى قىلت ەتكەن مۇمكىندىگىن قۇرى جىبەرمەدىم. شاكارىم ايتاتىن ءورشىل 23 جاسىم. بۇكىل 23 جاسىم ارعى بەتتە, انا جاقتا الاساپىراندار مەن ارمانداردىڭ اراسىندا قالدى. ول ۋاقىتتا ەلگە قايتۋ تالابىمىز بەن ىنتامىز, بۇل جاققا دەگەن ساعىنىشىمىز كەرەمەت ەندى.
ەلدە وسكەن ەركە شەتتە جۇرگەن شەرمەندەنىڭ شەرىن ۇعار ما, تۋعان جەردىڭ قادىرىن ءدال سونداي بىلەر مە. سوندا ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ادامدارى قىستا سوعىمدارىن سويىپ الادى دا, كۇندە ءبىر ۇيگە جينالىپ, تاڭ اتقانشا التاي-زايساندى اڭگىمە قىلادى, انانى-مىنانى ايتادى, ەسكى قيسسالاردى جىرلايدى, اڭىزداردى بارلايدى. سونىڭ ءبارى الاۋلاعان اڭسار, دەرتىپ تۇرعان ساعىنىش بولاتىن. ءسويتىپ, ساعىنىپ ءجۇرىپ ەڭ ءبىرىنشى بولىپ التاي ايماعىندا قازاقستان شەكاراسىن اتتاپ وتكەندەردىڭ ءبىرى مەن ەدىم. ءومىرى ۇمىتىلمايتىن 1955 جىلدىڭ 23 مامىرى. 23 جاسىمدا.
– ارعى بەت, قانشا ايتقانمەن, بالا داۋرەنىڭىز قالعان, جاستىق جالىنىڭىزجالاۋلاعان جەر عوي. كەيىن بارعانىڭىزدا قيماستىق سەزىم تۋدى ما, كوزىڭىزگە ىستىق كورىنىستەر كەزىكتى مە؟
– 1999 جىلى بارىپ اكە-شەشەمنىڭ زيراتىنا زيارات ەتتىم. 1940 جىلى كوتەرگەن بيىك دۋالدان تىزەگە جەتەر-جەتپەس تاعان قالىپتى. قىستاۋلاردىڭ جۇرتىندا بولار-بولماس تاڭبالى تاپ بايقالادى. سونداي بەلگىلەردى ىزدەپ جۇرگەندە عاجايىپ ءبىر قۇبىلىسقا تاپ بولدىم. قارا ەرتىستىڭ جاعاسىندا, قارا جاردىڭ ۇستىندە بالا كەزدە ىشىنە ءتۇسىپ, قۋىس-قاتپارلارىندا جاسىرىنباق ويناپ جۇرەتىن ۇرا-جىرالار بولۋشى ەدى. سول ۇزىن-ۇزىن ورلاردىڭ ەداۋىر تەرەڭ سۇلبا-سوراپتارى ءالى جاتىر. ول ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز بەن اعالارىمىزدىڭ ەلدەگى كەڭەستىك قىزىل سۇرگىن سويقانىنان العاش قاشىپ-پىسىپ بارعاندا قازىپ, پانالاعان جەركەپەلەرى ەدى. سول ىندەرگە سۋىرشا سۇڭگىپ, سۇيرەتىلىپ شىعىپ ءجۇرىپ ەل قاتارىنا قوسىلىپ كەتىپتى, ۇرپاعىن جەتكىزىپتى. بۇگىنگى نەمەرەمىزدى وسىنداي ءومىر بولعانىنا ناندىرا الارمىز با. تاڭعالدىم. ءتاڭىردىڭ ماعان ساقتاعان تابيعي مۇراعاتىنداي, ءوزىڭ ايتقان بالا داۋرەندى مەن سوندا قارا جەردىڭ وسى قاتپار-قىرتىسىنان قايتا كورگەندەي سەزىمدە بولعانىمدى نەسىن جاسىرايىن.
– اكەڭىزدى ايداپ اكەتىپ بارا جاتقاندا قۇتقارىپ قالعان ماقسۇت دەگەن اعاڭىز بار ەدى عوي. سونىڭ جايى نە بولدى؟
– قايران ماقسۇت اعام ناعىز داڭعىل كوكىرەك, نۇرلى جۇرەكتىڭ ءوزى ەدى. ءبىزدىڭ اۋلەت تۇگەل ناۋبەتكە ۇشىراپ, اكەمىز ەكىنشى رەت ۇستالعاندا قايرات قىلىپ, ءبارىمىزدى امان-ەسەن قىتايعا اسىرعان جاس جەتكىنشەك سول اعام ەكەن. شەكارادان تىم الىستاماي, ەرتىس جاعاسىنان جەركەپە قازىپ, مەكەن ەتىپتى. ىلگەرى-كەيىن وتكەندەر سول ءتوڭىرەككە جينالا بەرگەن. سودان كۇدىك ۇيالاتتى ما, 1939 جىلى شەكاراشى ورىستار كەلىپ ماقسۇتتى الىپ كەتكەن-ءدى. مۇلدەم حابار-وشار بولماعاسىن ءبىز ونى ولدىگە ساناپ, جىلدا قۇران-حاتىم ءتۇسىرىپ جۇرەتىنبىز. سويتكەن جالعىز اعامدى الماتىدان تاۋىپ الدىم. زايسانداعى اعايىندار ءبىلەدى ەكەن. ولمەپتى! ول بەيباقتى كەڭەس جاعى ءۇش جىلعا سوتتاپ, ءسىبىردىڭ تايگاسىنا ءجىبەرىپتى. مەرزىمى بىتكەندە سوعىس باستالىپ, ۇشى-قيىرسىز سۇرگىنگە قالدىرادى. اقىرى, ماقسۇت بۇل قورلىققا شىداعانشا دەپ, وزەكتى جانعا ءبىر ءولىم, ءوزى تىلەنىپ مايدانعا اتتانادى. ومىراۋى وردەن-مەدالعا تولىپ سوعىسىپ جۇرگەندە وق ءتيىپ جارالانىپ, تۇتقىنعا تۇسەدى. وندا دا كورمەگەن ازابى جوق. «تۇركىستان» لەگيونىندا بولادى. سودان قايتىپ كەلگەن سوڭ دا تىنىش قويماي, تەرگەۋ-تەكسەرىستە جۇرەدى ەكەن. «نايمان شەجىرەسىن» جىرلاعاندا وسى ءحالىن ءوزى بىلاي دەپ ايتۋشى ەدى:
ادامدى تاعدىر قۋسا توقتاسىن با,
قىتايدىڭ كيدىم باسقا نوقتاسىن دا.
ورىستىڭ قايتا ءتۇسىپ قاقپانىنا,
تايگانىڭ تاتتىم سان جىل بوتقاسىن دا.
تىلەنىپ جاۋعا شاپتىم, مايدان باردىم.
(ىسىنە قۇدىرەتتىڭ قايران قالدىم).
تايگادا تۇنشىققانشا سوعىستا ءولۋ –
حاق جولى, ءسۇنناتى عوي پايعامباردىڭ.
جاتادى جۇزدەپ-مىڭداپ جان قيىلىپ,
بەينە ءبىر اتقانداي-اق اڭدى ءيىرىپ,
سۇمدىعىن سۇم سوعىستىڭ ويلاعاندا
كەتەدى كوكىرەككە قان قۇيىلىپ.
قانسوقتا, جارالانىپ جاۋعا ءتۇستىم,
تاعى ءبىر ءتاڭىر قۇرعان اۋعا ءتۇستىم.
تۇتقىندا تارتقان ازاپ از بولعانداي,
عازيز باس ارىلمايتىن داۋعا ءتۇستى…
ماقسۇت اعامنىڭ ءومىرىنىڭ شىندىعى, كەڭەستىك جۇيەدەن كورگەن سۇمدىعى وسى. اكەم مارقۇم قايتىس بولارىندا ولەڭمەن جازعان ءوز وسيەتىن قوسىپ: «كورىسەتىن كۇن بولسا, ماقسۇتقا بەرىڭدەر», دەپ شەشەمە ءبىر بۋدا قاعاز قالدىرعان ەدى. سول بۋمانى قولىنا مەن تاپسىردىم. جارعاقتىڭ تەرىسىن سوندا جىلاپ وتىرىپ سوگىپ, اكە وسيەتىن, ەرتەدە ءوزى كوشىرگەن «باتىر بايان», «ءساتبەك باتىر», «ويان, قازاق», «ساليقا-سامەن» قيسسا-جىرلارىن الىپ كەۋدەسىنە باسىپ ەدى. ماقسۇت وسىلاردى جانە «ءتۇركىستان» لەگيونىندا بولعان ميللەتشىل اقىن ءماجيت ايتباەۆتىڭ «كيىك زارى», «ابىلاي» داستاندارىن اعايىندارعا وقىپ تا بەرىپ, زارلاتىپ جاتقا جىرلاپ تا ايتاتىن. ءماجيت ايتباەۆتىڭ قاسىندا «ميللي ادەبيەت» جۋرنالىن شىعارىسقان پىكىرلەسى, شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس تەرىسىن جامىلعان باتىر» پوەماسىن اۋدارعان اقىن حامزا ابدۋللينمەن كوبىرەك كەزدەسىپ, ءسويلەسىپ وتىراتىن… ارتىندا قالعان ۇرپاعى وسى الماتىدا. ارۋاعى ريزا بولسىن.
– ەندى «سوتسياليستىك قازاقستاندا» ىستەگەن جىلداردى جادىڭىزدا ءبىر جاڭعىرتىپ وتسەڭىز؟
– «سق»-عا دەيىن ءبىراز جۋرناليستىك تاجىريبە جيناقتادىم عوي. اۋەلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ كۇندىزگى بولىمىندە وقي ءجۇرىپ كۇنكورىسكە سەپ بولسىن دەپ كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا كوررەكتور بولىپ ىستەگەم. ودان بەسىنشى كۋرستا «لەنينشىل جاسقا» جۇمىسقا تۇردىم. ورتالىق پارتيا كوميتەتى وسكەمەننىڭ وبلىستىق گازەتىنە ءبىر جارىم جىلداي «دەسانت» ەتىپ تاستاعانى جانە بار. ودان شاقىرۋمەن الماتىعا قايتا كەلىپ قازاق راديوسىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, ادەبي-درامالىق رەداكتسيانىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان كەزىمدە ءالى كۇنگە دەيىن ەفيردەن تۇسپەي كەلە جاتقان «شالقار» ادەبي-مۋزىكالىق راديوجۋرنالىن العاش اشىپ, اتىن قويعان دا ءبىز ەدىك. بۇل كەزگە دەيىن «جىرعا ساپار» جيناعىندا توپتاما ولەڭدەرىم دە شىعىپ, العاشقى اڭگىمە-حيكاياتتارىم دا جاريالانىپ ۇلگەرگەن-ءتىن.
مەن ءۇشىن ناعىز جۋرناليستىك جانە ومىرلىك مەكتەپ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ىستەگەن جىلدارىم بولدى. 1966 جىلى ءا دەگەننەن ازاعاڭنىڭ – ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ قولىنا ءتۇستىم. «پارتيا تۇرمىسى» دەگەن گازەتتىڭ جەتەكشى ءبولىمى. «جاس كوممۋنيستەر تاربيەسى» دەگەن ايدارمەن مەكتەپ اشۋعا تۋرا كەلدى. بەتاشارىندا باۋىرجان مومىش ۇلى مەن ىبىراي جاقاەۆقا ءسوز بەردىك. وسى ايداردى ءبىر جىل بويى جۇرگىزىپ, سوڭىن ءسابيت مۇقانوۆ قورىتتى. وسى ۇلكەن كىسىلەردىڭ ۇشەۋىنەن دە العىس العانىما قاراعاندا, اشقان مەكتەبىمىز جامان جۇمىس ىستەمەگەن سياقتى.
ۇزاق باعاەۆ رەداكتور بولىپ كەلگەسىن مەنى مال شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ قويدى. ون جىل بويى قازاقستانداعى قوي سانىن 50 ميلليونعا جەتكىزۋ ناۋقانىن ناسيحاتتادىق. تالاي وچەرك, ماقالالار, پوەمالار دا جازىلدى. ۇندەۋلەر تاستالدى, ۇراندار دا ايتىلدى. عالىمدارمەن ءماسليحاتتار, كونفەرەنتسيالار ءوتكىزدىك. وزات شوپانداردىڭ اڭگىمەسى مەن ءتاجىريبەسىن اپتا سايىن ايقارما بەتپەن 3-4 مارتە بەرىپ جۇردىك. كەيىن قانشا كۇستانالاساق تا, ىرىس-بەرەكەنى مولايتۋعا, يگىلىككە شاقىرعان سول ۇران جامان ەمەس ەدى. مەن كەيدە سونداي ءۇمىتتى ۇراندى ىزدەيمىن.
سول كەزەڭنەن جۇرەككە جىلى تيەتىن جارقىن ەستەلىك 1973 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ كوشپەلى رەداكتسياسىمەن تەمىرتاۋدا بولۋىمىز. سوندا ءبىز بولاشاق تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بولاشاق تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ نۇرلى ديدارىن العاش كورگەن بولاتىنبىز. تەمىرتاۋ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پاراساتى مەن تاپقىرلىعىنا ءتانتى بولىپ, سوزىنە ءسۇيسىنىپ, ءانىمەن قاناتتانىپ قايتقانبىز. سول جاقسىلىقتاردى جارىم ىرىسقا بالاپ جازعان دا ەدىك. ءۇمىتىمىز ءبىزدى الداماعانىن ءومىر ءوزى كورسەتىپ وتىر.
– قازاق راديوسىنىڭ قۇسنيحاتى سەكىلدى ءبىر «شالقاردى» ومىرگە كەلتىرىپ ەدىڭىز, دۇنيەگە تارىداي شاشىلعان ءدۇيىم قازاقتىڭ اتاجۇرتقا دەگەن ساعىنىش ماۋقىن باسىپ, مۇڭىن مۇڭدايتىن تاعى ءبىر «شالقاردى» كەڭ ايدىنعا شىعارۋ دا ءسىزدىڭ پەشەنەڭىزگە بۇيىرىپتى-اۋ…
– «ءبىزدىڭ وتان» گازەتىنىڭ رەداكتورى مۇسا دىنىشەۆ 70-تەن اسىپ, زەينەتكە شىققان ەكەن, 1986 جىلى ەرىككە قويماستان قولقالاپ ءجۇرىپ شەتەلدەگى قازاقتارمەن مادەني بايلانىس جاسايتىن «قازاقستان» قوعامىنىڭ توراعاسى شاڭگەرەي جانىبەكوۆ سول ورىنعا مەنى اپاردى. قازاقتىڭ قازاقتى ىزدەۋگە شاماسى كەلگەنىنىڭ ءوزى 70-ءشى جىلداردان كەيىن عوي. مىنا گازەت شەتتەگى قازاقتارعا تارايدى. رەداكتور بولىپ بارعان كەزدە گورباچەۆ قايتا قۇرۋ, جاريالىلىق دەگەن نارسەلەردى جەلپىلدەتىپ جاتتى. وسىنى ءوز الىمىزشە جاقسى پايدالاندىق. گازەت ەكى-اق بەت بولىپ شىعاتىن ەدى, فورماتىن وزگەرتتىك, بەتىن كوبەيتتىك. باسقا باسىلىمدار الدە دە بولسا ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ جۇرگەندە ءبىز جاڭاعى «جاريالىلىقتى» جامىلىپ, «اقتاڭداقتاردى» اقتارا باستادىق. تولەدەن توبەتكە دەيىنگى بيلەردى, قابانبايدان حانكەلدىگە دەيىنگى باتىرلاردى, ابىلاي باستاتقان حانداردى ءسۇيىنشىلەپ جازىپ تاستادىق. جۇرت قيىن-قىستاۋ كەزدەردە كوز جازىپ قالعان اعايىن, تۋىستى ءبىزدىڭ گازەت ارقىلى ىزدەپ تاباتىن بولدى. ءتىپتى, سوناۋ 40-شى جىلدارى اقگۆاردياشى ورىس پولكوۆنيگى ىلەستىرىپ الىپ كەتكەن جەتى جاسار جەتىمەكتى قۇلجادان بارعان احمەت ەگەمبەردى دەگەن اقىن ارقىلى تۋ-تۋ اۆستراليا ابوريگەندەرىنىڭ اراسىنان تاۋىپ, تۋىستارىمەن تابىستىردىق. ءسويتىپ, گازەتىمىزدىڭ باعى اشىلدى, بەدەلى ءوستى.
– ايتقانداي, گازەتتىڭ اتىن «شالقار» دەپ نە سەبەپتەن وزگەرتتىڭىزدەر؟
– سەبەبى, گازەت قىتايعا تارامايتىن. ونداعى قازاقتار اندا-ساندا بارىپ قالعان گازەت بولسا, بىرىنەن ءبىرى اتتاي قالاپ, جاسىرىپ وقيتىن. «ءبىزدىڭ وتاننىڭ» ءبىر ءنومىرىن ءبىر سەركەشكە ساتىپ الىپ وقىعان كەزدەرى بولعان. رەسمي قىتاي بىزگە: «ءبىزدىڭ قازاقتار ءوز وتانىندا وتىر. سەندەر نەگە گازەتتەرىڭىزدى «ءبىزدىڭ وتان» دەپ, ولاردى باسقا وتانعا شاقىراسىڭدار؟» دەگەن نارازىلىق ءبىلدىردى. ولارمەن تاجىكەلەسىپ جاتۋدى ارتىق سانادىق تا, شاڭىراعىمىزدى «شالقار» دەپ اتاپ, ىڭعايىنا جىعىلدىق. بۇدان ءبىز ۇتتىق. گازەت قىتايعا ەندى ەركىن تارايتىن بولدى. 32 ەلدەگى تارالىم 44 مىڭعا جەتتى. بەتىن التى بەت ەتىپ مولايتتىق. بۇرىن توتە جازۋمەن عانا شىقساق, ەندى كيريلليتسامەن دە بەرەتىن بولدىق, كەرەك كەزىندە لاتىنشامەن دە جىبەرىپ تۇردىق. «شالقارىمىز» ءسويتىپ شارىقتادى. اقپاراتتىق اۋقىمنان شىعىپ, ۇلتتىق-الەۋمەتتىك, ەلارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ءبىزدىڭ گازەتىمىز ارقىلى اۆستريادان اۆسترالياعا دەيىنگى 32 مەملەكەتتە قازاقتاردىڭ بار ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي بىلىنەتىن. 1990 جىلدان قازاقشاعا اۋدارىپ قۇران كارىمدى بەرە باستادىق.
– قۇرمەتتى ۋاقاپ اعا, ءسىزدىڭ قازاقستان توپىراعىندا تۇڭعىش رەت جانە ءتاۋەلسىزدىكپەن تۇسپا-تۇس قۇران كارىمنىڭ وسىناۋ تۇسىندىرمەلى-ماعىنالىق ءتارجىماسىن جۇرەگىڭىز داۋالاپ جاساۋىڭىز رۋحاني ەرلىكپەن بارابار ساۋاپتى ىسكە بالانۋى زاڭدى. حاق مۇسىلمان قازاعىڭىزعا:
«اللاعا سىيىن, اللاعا سۇيەن!
جارىلقايتىن دا, جازالايتىن دا,
جان دۇنيەڭدى تازالايتىن دا –
ول سەنىڭ يەڭ!» – دەگەن يماني كاليمامەن باستاپ, راببىنىڭ ءسوزىن جەتكىزۋىڭىزدىڭ جاي-جاپسارىن بىلسەك دەپ ەدىك؟
– بۇل يگى ءىسىمدى ەڭ الدىمەن جاراتقاننىڭ جارىلقاۋى دەپ بىلەمىن. كوپ ۋاقىت ءدىنىمىزدى توسىرقاپ كەلدىك قوي. سودان 1988 جىلى تۇركيادان حاليفا التاي اۋدارعان قۇران كەلگەندە كەرەمەت قۋاندىم. سونى وقىعاننان كەيىن ىشتەگى يمان نۇرى ويانىپ, قايتا سەرپىلگەندەي بولدىق. حاليفا اعامەن حات جازىسىپ, ءبىلىسىپ تە ءجۇردىم. ونىڭ اۋدارماسىن رەداكتسيالاپ, تولىقتىرىپ, جاقسارتۋدى دا نيەت قىلعان ەدىم.
ال ەندى قۇران كارىمدى ءوزىم اۋدارىپ شىعۋعا تاۋەكەل ەتۋگە قوزعاۋ سالعان ادام – وزبەكالى جانىبەكوۆ. «حاقتىڭ ءسوزىن ءوزىمىز نەگە اۋدارىپ شىعارمايمىز؟» دەپ اقىرى: «كىم اۋدارادى؟» دەگەندە ماعان توقتاپتى. ول كەزدە جازۋشىلار وداعىندا كوركەم اۋدارما كەڭەسى بار. باستىعى – مۇرات اۋەزوۆ. سولار مەنىمەن كادىمگىدەي شارت جاساسىپ, كەڭەسشىلىككە بولات كومەكوۆ دەگەن عالىمدى تاعايىنداعان. سونىمەن, العاشقى اۋدارما تۇپ-تۋرا ءبىر جىلدا جاسالدى دا, ىلە-شالا تەرىلىپ, بەتتەلىپ جاتتى. سول جىلى «شالقار» گازەتىنە شاعىن العىسوزبەن تۇگەل جاريالاندى. «جازۋشى» باسپاسى 1991 جىلى ءدال تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالار قارساڭىندا 200 مىڭ تارالىممەن شىعاردى. سول كۇندەردە توبەم كوككە جەتىپ, ومىردەگى ەڭ ۇلكەن قۋانىشىما كەنەلدىم. ءسۇيىنشى داناسى ەلباسىمىزعا بەرىلدى. ەكىنشى داناسىن كوپ ۇزاماي تۇركياعا تۇڭعىش ساپارىندا ەل پرەزيدەنتىنە ىلەسىپ بارعاندا حاليفا التايعا تارتۋ ەتتىم. سوندا اسىل اعانىڭ: «ينشاللا! يمان جولىنا جاساعان ۇلى ەڭبەگىڭنىڭ ساۋابى اللادان قايتسىن!» دەپ ماڭدايىمنان سۇيگەنى ۇمىتىلمايدى.
ودان كەيىنگى ون جىل بويى اۋدارمادا كەتكەن اقاۋلاردى اۋىق-اۋىق قاراپ, سالىستىرىپ, سارالاپ, جوندەي بەردىم. ال 2002 جىلى وسى «قۇران كارىمنىڭ» قازاقشا ماعىناسى مەن تۇسىنىگىنىڭ جەتىلدىرىلگەن جاڭا نۇسقاسى مارتەبەلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىققا سىيى رەتىندە قايتا باسىلىپ, تەگىن تاراتىلدى.
مەنىڭ قاناعات سەزىممەن ايتاتىن ءۇش دۇنيەم بار. ءبىرىنشىسى, ەس بىلگەننەن قولىما قالام الىپ, بۇكىل ءومىرىمدى قازاق باسپاسوزىنە ارنادىم. ەكىنشىسى, تاعى دا قالامىممەن جەر ءجۇزى قازاقتارىنا قىزمەت ەتتىم. ءۇشىنشىسى, تاۋەلسىزدىكپەن ءبىر كۇنى, ءبىر تاڭدا حاقتىڭ ءسوزىن قازاعىما اۋدارىپ جەتكىزگەنىمە مىڭ مارتە شۇكىرشىلىك قىلامىن.
اللانىڭ راحىمى, پاتشانىڭ پاراساتى, حالىقتىڭ باقىتى ارتا بەرگەي! ءامين!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».