سەنبى, 20 قازان 2012 7:51
رەداكتسيامىزعا ءبىر بۋما قاعازىن ارقالاپ, ەلدىڭ قادىرمەندى اقساقالى كەلدى. ايتارى ءوز قامى ەمەس, حالقىمىزدىڭ حاس باتىرى راقىمجان قوشقارباەۆ ەرلىگىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ. سول ارقىلى ەگەمەندى ەلدىڭ بۇگىنگى جانە ءھام ەرتەڭگى بۋىنىنا ءوتانسۇيگىشتىك جايىن اڭگىمەلەپ, سول جولدا قانداي ەرلىككە دە بارۋدىڭ دا قاجەتتىگىن ايتۋ. كوپ جىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتكەن ۆوكزال كارىم ۇلى باتىر جايىندا جيناعان ماتەريالدارىن الدىمىزعا جايىپ سالدى. ءبىر كەزدە باتىردىڭ «حالىق قاھارمانى» اتانۋىندا «ەگەمەن» ەرەن ەڭبەك ءسىڭىرىپ ەدى, الدارىڭىزعا تاعى دا كەلىپ وتىرمىز, بىرلەسىپ ءۇن قوسايىق, «ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن, – دەيدى ۆوكزال اعا.
سەنبى, 20 قازان 2012 7:51
رەداكتسيامىزعا ءبىر بۋما قاعازىن ارقالاپ, ەلدىڭ قادىرمەندى اقساقالى كەلدى. ايتارى ءوز قامى ەمەس, حالقىمىزدىڭ حاس باتىرى راقىمجان قوشقارباەۆ ەرلىگىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ. سول ارقىلى ەگەمەندى ەلدىڭ بۇگىنگى جانە ءھام ەرتەڭگى بۋىنىنا ءوتانسۇيگىشتىك جايىن اڭگىمەلەپ, سول جولدا قانداي ەرلىككە دە بارۋدىڭ دا قاجەتتىگىن ايتۋ. كوپ جىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتكەن ۆوكزال كارىم ۇلى باتىر جايىندا جيناعان ماتەريالدارىن الدىمىزعا جايىپ سالدى. ءبىر كەزدە باتىردىڭ «حالىق قاھارمانى» اتانۋىندا «ەگەمەن» ەرەن ەڭبەك ءسىڭىرىپ ەدى, الدارىڭىزعا تاعى دا كەلىپ وتىرمىز, بىرلەسىپ ءۇن قوسايىق, «ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن, – دەيدى ۆوكزال اعا.
راقىمجان قوشقارباەۆ. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سۇراپىل جىلدارىندا وت كەشىپ, كەۋدەسىن وققا توسەپ بەرلينگە دەيىن جەتكەن, رەيحستاگتىڭ قابىرعاسىنا العاش تۋ تىككەن, بىراق سول ەرلىگى وزگەگە تاڭىلعان ەر تۇلعاعا باتىر اتاعىن بەرۋدە كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىلدى. العاشقى بولىپ, باۋكەڭنىڭ – باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ نۇسقاۋىمەن باتىردىڭ ىزدەۋشىسى-مايدانگەر جازۋشى كاكىمجان قازىباەۆ بولعانى ءمالىم. وسىدان كەيىن نەشە رەت ماقالالار جازىلىپ, ماسكەۋگە نەشە مارتە حات جىبەرىلگەنىمەن, امال نە, باتىر ەرلىگى باعاسىن الا المادى. تەك, ءتاۋەلسىزدىك العان سوڭ 1999 جىلى باتىر اعانىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «حالىق الا الماعان قامال» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن جۋرناليست جانبولات اۋپباەۆتىڭ ماقالاسى قوعامدىق پىكىردىڭ ءدۇمپۋىن جاسادى. سول جىلى جەڭىس كۇنى قارساڭىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ راحىمجان قوشقارباەۆقا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ جايىنداعى جارلىعىنا قول قويدى. حالىق وسىلاي ەڭسەلى باتىر تۇلعاسىنىڭ بيىكتەگەنىن كوردى. قۋاندى. تاسىدى.
ارادا جىلدار ءوتتى. الايدا, كوڭىلىمىزدە بىراعىمىز ءالى بار. ايتپاعىمىز, ەگەمەندىك العاننان كەيىن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ قولداۋىمەن ەل تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان باتىر بابالارعا كوشەلەردىڭ, داڭعىلداردىڭ اتى بەرىلىپ, بيىك-بيىك ەسكەرتكىش ورناتىلىپ جاتقاندا راقىمجان باتىردىڭ تاس تۇعىرداعى بەينەسىنىڭ بولماۋى.
ونىڭ بالالىق شاعى تۋىسقاندارسىز, جاناشىرلىق ءبىلدىرەتىن جاقىن ادامدارسىز ءوتتى. انانىڭ مەيىرىمى مەن الاقانىنىڭ جىلىلىعىن, اكەنىڭ قامقورلىعىن سەزىنە الماعان جاس شىبىق جاستايىنان ينتەرناتتا تۇردى, اسحانادان تاماق ءىشتى, ءبىر ءۇلگىدە تىگىلگەن ارناۋلى كيىممەن ءجۇردى. سونىسىنا قاراماي, راقىمجان 21 جاسىندا ەل ءۇشىن, حالقى ءۇشىن ادام سەنگىسىز ەرلىك جاسادى.
راقىمجان جونىندەگى ەستەلىكتەردە بىلاي دەپ جازىلىپتى: «بەتتەرىمەن جەر سىزىپ, قارا تەرگە مالىنىپ جەتكەن «گيمملەر ۇيىمەن» رەيحستاگ اراسى 500 مەتر. قاتارداعى جاۋىنگەر گريگوري بۋلاتوۆ ەكەۋىنە سەكۋند سايىن ءولىم قاۋپى ءتونىپ تۇردى. ءتۇتىن قالىڭ تۇمانعا اينالعان. باۋىرىن توسەگەن قارا جەر – سىز. ەكەۋى قان ارالاس سۋ اعىپ جاتقان جەردە قولايلى ءساتتى كۇتىپ جاتىر. تاڭدايلارى كەۋىپ شىداماعان سوڭ قاندى سۋ ىشەدى. 1945 جىلدىڭ 30 ءساۋىر كۇنى كەشكى ساعات 18.30-دا رەيحستاگ قابىرعاسىندا العاشقى جەڭىس جالاۋى جەلبىرەدى».
دارەجەسى مەن ماڭىزى جاعىنان تەڭدەسى جوق ەرلىك جاساعان راقىمجان قوشقارباەۆ پەن گريگوري بۋلاتوۆتىڭ ەسىمدەرىن كولەڭكەدە قالدىرۋ – ادىلەتسىزدىك جانە ۇلكەن قاتەلىك. گريگوري بۋلاتوۆ باتىر اعاعا جازعان حاتىندا: «راقىمجان, جەڭىس تويىندا كوپشىلىك الدىندا سويلەپ تۇرعانىڭدا, توپ ىشىنەن ءبىر داۋىستىڭ: «ەي, ەگەر سەن رەيحستاگقا تۋ قاداعان باتىر بولساڭ, نەگە كەۋدەڭدە التىن جۇلدىز جارقىرامايدى؟» – دەگەن ءسوزىن ەستۋ قانداي اۋىر», – دەپ جازادى. ەرلىگى ەلەنبەي, ومىردەن قايعى كەشىپ وتكەن وسى باتىر تۋراسىندا جازىلعان ماقالا, دەرەكتەردى وقىپ وتىرىپ, جانىڭ اۋىرادى, جۇرەگىڭ سىزدايدى.
سول قايران باتىر, تاريحي ءادىلەتتىكتى ورناتامىن دەپ قانشاما جۇگىرەدى. بىراق, ەسەسىنە, «گريشكا-رەيحستاگ» دەگەن مازاق اتتى يەلەنگەنىنە زابىرلەنىپ وڭباي سىنادى. ادىلدىكتىڭ جەڭىسىنەن كۇدەرىن ءبىرجولاتا ءۇزىپ, ومىرمەن قوشتاسادى. ال راقىمجان باتىر بولسا, وزىنە ەمەس, گريگوري بۋلاتوۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ ءۇشىن قانشاما رەت ورتالىق كوميتەتكە حات جازادى. بىراق, تاس قامالدىڭ ەسىگى سول تارس جابىق كۇيىندە قالعان بولاتىن.
راقىمجان باتىر ۇزاق جىلدار ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ, اجالى جەتكەن كۇنى ومىردەن وزدى, حالقى اق جۋىپ, ارۋلاپ جەرلەدى. ارتىندا ول كىسىنىڭ وشپەس ەرلىگى مەن كىسىلىگىن بىلەتىن كوزكورگەندەر مەن ۇرپاعى قالدى.
داڭقتى جەرلەسىمىز راقىمجان قوشقارباەۆتى قازىرگى جاستاردىڭ كوبى بىلە بەرمەيدى. ولار ءۇشىن سوعىس – تاريحتىڭ وتكەن كۇندەرى. سوعىستىڭ ۋلى زاپىرانىن ىشپەگەن, ونىڭ زاردابىن ءوز باستارىنان وتكىزبەگەن ۇرپاقتى ول ءۇشىن كىنالاي دا المايسىڭ. الايدا, ەرلىك ءىس ەل ەسىندە ماڭگىلىككە قالسا, ونى ەسكە تۇسىرەتىن, ءسويتىپ, كەيىنگى بۋىنعا وتاندى ءسۇيۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتەتىن ۇلتتىڭ ۇلاندارى ارداقتالعاندا عانا ەرلىك ءىس ولمەيدى, ول ۇرپاقتان-ۇرپاققا اڭىز بوپ تارالادى, سوعان قاراپ الدەنەشە بۋىن بوي تۇزەيدى.
حالقىمىزدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن پاراسات-پايىمى تەرەڭ, ءور تۇلعالى ۇلدارى مەن قىزدارى از بولماعان. سونىڭ ءبىرى – باتىر باۋكەڭ, تۇڭعىش رەت راقىمجانداي باتىردىڭ ەرلىگىن جارىققا شىعارۋعا مۇرىندىق بولىپتى. «مەن دە سوعىسقا قاتىستىم. ديۆيزياعا دەيىن باسقاردىم. ءتورت جىل بويعى سۇراپىلدىڭ نەبىر سۇمدىقتارى كوز الدىمدا. بىراق, بەرليندى الارداعى, رەيحستاگقا تۋ تىگەردەگى قىرعىن – ول ناعىز اقىرزاماننىڭ ءوزى. جاڭاعى جىگىت سول توزاق وتىنىڭ ىشىندە بولعان. سول الاپاتتان ارۋاق قولداپ, امان شىققان. جەڭىس جالاۋىن تىككەن! تاعدىر ونىڭ تاريحي ادام رەتىندەگى ءومىربايانىن سول ساتتە جازعان!!! سەندەردىڭ مىندەتتەرىڭ ەندى سونى ەلگە ايتىپ, جالپاق جۇرتقا جەتكىزۋ», دەپ اماناتتاپتى قايران باۋكەڭ.
ارينە, وسىنداي جوعارى اتاق راقىمجانعا سوناۋ سوعىس جىلدارى, ەرلىك جاساعان ساتتە-اق بەرىلۋ كەرەك ەدى. بىراق, جەڭىس تۋىن ءبىر گرۋزين مەن ورىس تىكتى دەگەن ساياسات وعان جول بەرمەدى. ەندى كەلەشەك ۇرپاقتاردى, اعالار ەرلىگىنەن ۇلگى الۋعا تاربيەلەۋدە راقىمجان قوشقارباەۆقا ەسكەرتكىش قويۋدىڭ ءجونى كەلىپ-اق تۇر. ول ەسكەرتكىش دالادا ەمەس, ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانادا, ءوزىن جوقتاعان باۋىرجان اعاسىنان الىس ەمەس جەردە, حالىقتىڭ كوپ جۇرەتىن جەرىندە تۇرۋى كەرەك.
– شۇكىر, حالىق ماقتانىشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەرلىگى سانادان كەتپەيدى دە, وشپەيدى. ەسىلدىڭ سول جاعىنداعى باۋكەڭنىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلعان جەر, ارداگەر اعانىڭ اتىنداعى جاڭا, كەڭ دە, ۇزىن كوشەنىڭ بويىندا. سول جەردەگى اسەم ساياباق, ءۇلكەن كوپىر, الىستان ەڭسەلەنىپ كورىنەتىن اقوردا, مينيسترلەر ءۇيى, رەسپۋبليكالىق ءدارەجەدەگى كوپ مەكەمەلەردىڭ عيماراتتارى بارلىعى جاراسىمىن تاۋىپ, كوڭىلدى كوركەيتەدى. وسى تاماشا ورىن جاستاردى پاتريوتتىق سەزىمگە تارتاتىن ەرەكشە ءبىر ورىنعا اينالدى, ال استانادا راقىمجانعا ۇلكەن داڭعىلدىڭ اتىن قويعاندا وسى ماسەلە دە ەسكەرىلگەن شىعار دەپ ويلايمىن,– دەگەن ۆوكزال اعا. – بىراق ۋاقىت زىمىراپ, كۇن ارتىنان كۇن زۋلاپ ءوتىپ بارادى. جىلدان-جىلعا رەسپۋبليكامىز نىعايىپ, جەر جۇزىنە تانىمال بولۋدا. زامانىمىز جاقسارىپ, ەلىمىزگە تىنىشتىق ورنادى. ەكونوميكامىز كۇشەيىپ, بيۋدجەت قورىمىز جىل سايىن ءوسىپ, جەكە كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ دە سانى كوبەيىپ كەلەدى. بارلىعى تاماشا, بىراق وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانادا «حالىق قاھارمانى» راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەسكەرتكىشى جوق. ەسكەرتكىش ورناتىلسا, مەملەكەت باسشىلارىنا حالقىمىز شەكسىز العىسىن ايتار ەدى, – دەيدى تولعانا.
ءبىر كەزدەرى «حالىق الا الماعان قامال» دەپ باتىرىن جوقتاعان, ارتىنان ەلباسى جارلىققا قول قويعاندا سۇيىنشىلەپ, «حالىق العان قامال» دەپ راقىمجان قوشقارباەۆتاي اسىلدىڭ ەسىمىن ارداقتاۋعا ۇلەس قوسقان اعا گازەت بەتىندە قايتادان «حاس باتىرعا ەسكەرتكىش قاجەت» دەپ ۇرانداپ وتىرمىز. ءسىز نە دەيسىز, وقىرمان؟ راقىمجان تۇلعاسى ەسكەرتكىشكە سۇرانىپ-اق تۇر ەمەس پە؟!
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.