سەيسەنبى, 16 قازان 2012 7:37
ارداقتى اعا-دوس دۋلات كوكە!
اپپاق ساۋلەلى, اقشاڭقان شۇعىلالى الاتاۋدىڭ اياسىندا, البىرت شاعىمىزدىڭ ارماندارى اقتارىلعان ارۋ الماتىنىڭ ساياسىندا امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتقان بولارسىزدار. حابار-وشار الىسپاقتىڭ, حال-احۋال سۇراسپاقتىڭ سيرەكسىپ-سەلدىرەپ كەتكەنىنە ءىنى-دوسىڭىزدىڭ ىزەت كەمشىندىگى كىنالى ەكەنىن مويىندايمىن.
سەيسەنبى, 16 قازان 2012 7:37
ارداقتى اعا-دوس دۋلات كوكە!
اپپاق ساۋلەلى, اقشاڭقان شۇعىلالى الاتاۋدىڭ اياسىندا, البىرت شاعىمىزدىڭ ارماندارى اقتارىلعان ارۋ الماتىنىڭ ساياسىندا امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتقان بولارسىزدار. حابار-وشار الىسپاقتىڭ, حال-احۋال سۇراسپاقتىڭ سيرەكسىپ-سەلدىرەپ كەتكەنىنە ءىنى-دوسىڭىزدىڭ ىزەت كەمشىندىگى كىنالى ەكەنىن مويىندايمىن.
اندا-ساندا تەلەديداردان ديدارىڭىزدى كورىپ, ءسوزىڭىزدى تىڭداپ, ويلارىڭىز بەن پىكىرلەرىڭىزگە تانتىلەنىپ, وزىڭىزبەن جۇزدەسىپ-كەزدەسكەندەي كۇي كەشەمىز. وقتا-تەكتە وڭتۇستىككە كەلىپ كەتكەنىڭىزدى ەستىپ, كەيبىر كەرەمەت ءىنىلەرىڭىز سەكىلدى كۇيلى-جايلى كۇتە المايتىنىمىزعا كۇرسىنىڭكىرەپ, كىرتيىڭكىرەپ قالاتىنىمىز دا ىپ-راس. جاسىرىپ قايتەمىز.
جاقىندا ءبىر جادىراڭقى, جايدارمان حاباردى قۇلاعىمىز شالىپ, قاتتى قۋانعانبىز. كوپ كەشىكپەي قوس قاناتتى شاقىرۋ قاعازى دا قالىقتاي ۇشىپ كەلىپ, قولىمىزعا قونعان. شات-شادىمان بولدىق. 2012 جىلعى 10-16 قازان كۇندەرى الماتىداعى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا «يسابەكوۆ الەمى» اتتى حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالى وتەدى ەكەن. وعان الىس-جاقىن شەتەلدەردەن اتتاي التى, قازاقستاننىڭ وزىنەن تاعى دا التى تەاتر قاتىساتىنى ماعلۇمدالىپتى. ءبىر عانا اۆتوردىڭ پەسالارى بويىنشا وتكىزىلەتىن مۇنداي بىرەگەي فەستيۆال بايتاعىمىزدا بۇرىن بولماعان, وزگەشە وقيعا عوي. قۇتتىقتايمىز, قىمباتتى دوس-اعا!
وسىدان جەتى-سەگىز جىلداي ۋاقىت بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان ءبىر ماقالاڭىزدا مىنا مەنى «ءىنى-دوسىم» دەگەن ەدىڭىز, دۋلات كوكە. كوركەم ادەبيەتىمىزدىڭ كەمەڭگەرى, الەميەتتىك دەڭگەيدەگى دارا دارىن مۇحتار اۋەزوۆ وسى ءىنى-دوس, اعا-دوس ۇعىمدارى حاقىندا تەرەڭ تەبىرەنە پىكىر پاراساتتاعان-تۇعىن. ءىنى-دوس اتاعانىڭىزعا, سولاي جازعانىڭىزعا جان-جۇرەگىمىزبەن تولقىعان ەك. ەسكە تۇسكەن سايىن جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى جانىماققا جانىعاتىنىمىزدى جاسىرمايمىز.
مىنە, الماتىداعى اكادەميالىق ءايمۇيىز تەاتردا بولماقشى بىرەگەي فەستيۆالعا شاقىرۋ قاعازىن سول قولىما ۇستاپ, وڭ قولىما قالام الدىم. بۇرىنىراقتا ءسىز بەن ءبىز حات جازىسار ەدىك. حۇسنيحات. كەيىنىرەكتە مۇقىم-مۇلدە قويىپ كەتتىك. ۇمىتتىق. جازىسۋدى. حۇسنيحاتتايىن عاجايىپقا حوشسىز قارايتىنعا اينالدىق. باياعىمىزدى ەسكە ءتۇسىرىپ, جادىمىزدى جاڭعىرتىپ, جەتپىس جاسقا تولاتىن, فەستيۆالىڭىز بولاتىن كۇنىڭىزگە ورايلاستىرا حات جازىپ وتىرمىن, كوكە.
اعا-دوس! بۇل – «ەسەمەس» ەمەس. ەمەس-ەمەس-ەمەس. ءسىزدىڭ سۇلەيمەنوۆ اسقاردايىن اعاڭىز شە, «قارعىن» دەيتۇعىن رومانىڭىزداعى جاسىن عوي, سول كىسى «ەمەس-ەمەس-ەمەس» دەگەندى جيىرەك قولداناتىن. مىنا «ەسەمەس» دەگەندى ەستىگەندە شە, شۇرشيىڭكى ەرىندەرىن ءشۇيىرىپ, «ەمەس-ەمەس-ەمەس» دەيتۇعىن سوزاقتان شىققان سۇڭعىلاڭىزدىڭ ەلەستەيتىنى نەلىكتەن ەكەن…
ايتپاقشى, «قارعىن» رومانىنىڭ قايتا باسىلىپ شىققانى قۇتتى بولسىن. كوركەم شىعارما, كوركەم كىتاپ, اسىرەسە, رومان وقىلمايدى دەلىنەتىن مىناداي الماعايىپ زامانىڭىزدىڭ وزىندە «مىڭ وقىرمانعا تاتيتىن ءبىر وقىرمانداردىڭ» تالاي-تالايلارى بىزدەن قايتا-قايتا «قارعىندى» سۇرايتىن. ونىڭ ورتالىق كەيىپكەرى جاسىننىڭ كىم ەكەنىن بىلگىسى كەلەتىندەر كوپتۇعىن. كەلەستىڭ باعيلا دەيتۇعىن ءبىر قىزى قايبىر جىلى الاپات تاسقىن بوپ جاتقاننىڭ وزىندە ءوتىنىشىن بىلدىرگەن. «قارعىن» رومانى جونىندە. جاسىنىڭىز جايىندا. ەكى-ءۇش جىلداي بۇرىن «كوكشەتاۋ – قىزىلوردا» پويىزىنا استانادان مىنگەن كۇلاندا دەيتۇعىن كەلىنشەكتىڭ تارازعا دەيىن «قارعىندى» اڭگىمەلەپ, ۇمىتىپ قالعان تۇستارىمدى تاپتىشتەپ ەسىمە ورالتقانىن وزىڭىزگە «ەسەمەسپەن» جازعانىمدى بىلەسىز.
مەكتەپتەردە, ينستيتۋتتار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىڭىزدە, كوللەدجدەردە جەرگىلىكتى اقىن-جازۋشىلارمەن جۇزدەسۋلەر سيرەك بولسا-داعى ءوتىپ جاتادى. سونداي-سونداي كەزدەسۋلەردە, كىتاپ وقىمايدى دەگەننىڭ وزىندە, ءسىزدىڭ «قارعىنىڭىز» حاقىندا, باعيلاڭىز بەن ماليكەڭىز جونىندە ەڭ كەمى ەكى-ءۇش مۇعالىم كەلىنشەك, جوق دەگەندە ءبىر وقۋشى قىز سۇراق قويادى. جاسىنىڭىزدىڭ ءجونى ءبولەك, جوسىعى ەرەك قوي, ارينە. ماليكەڭىزدەگى ءمان-ءمانىس تە جاسىنىڭىزدان كەم سوقپاس, ءسىرا. وسى كەيىپكەرىڭىزدىڭ كۇردەلىلىگى, حاراكتەر رەتىندەگى رياسىز قاسيەتتەرى وي قوزعايتىن شىعار, ايتەۋىر ايەلدەر جاعى ءماليكەڭىزدى باسىمىراق توڭىرەكتەيدى. مۇنى ءسىز بىلەسىز بە, كەزدەسۋلەر مەن تالقىلاۋلاردا بايقايسىز با, بايقامايسىز با, قايدام. ءبىز قاتتى باقىلايمىز. ءجيى-ءجيى سەزەمىز. قايتا-قايتا كوز جەتكىزە قۋانامىز, اعا. ءسىز «قارعىندايىن» رومان جازعان قالامگەر رەتىندە قانداي باقىتتىسىز, كوكە. وسى ءدۇر-دۇنيەڭىزدەگى باعيلاڭىزدىڭ جەڭگەسى ماليكەڭىز جاسىنىڭىزعا جان-جۇرەگىمەن بەرىلە ءتىل قاتىپ: «سىزگە ريزامىن» دەيدى ەمەس پە؟ ارينە, «سىزگە ريزامىن» دەگەن ءسوز, ءبىر قاراعاندا, ايرىقشا ايتىلىم ەمەس. ەرەكشە ەستىلەتىن لەبىز ەمەس. ەمەس-ەمەس. بىراق, ءبىر عاجابى سول, ءسىزدىڭ «قارعىنىڭىزدا» ماليكەڭىزدىڭ ءدىل-ءدىرىلى ارقىلى الگى لەبىز ايرىقشانىڭ ايرىقشاسىنا اينالادى. «سىزگە ريزامىن» دەگەن, بولەكشە ىقىلاسقا بولەنگەن, وي-سانادان ويمىشتالىپ شىعىپ, وراسان زور ءتۇيسىنىس پەن سۇيسىنىسكە ورانعان وسىناۋ تىركەسىڭىز رۋح تازالىعىنىڭ, تەكتى رۋحتىڭ تۋىنداي بيىكتەپ كەتە بارادى. جاسىننىڭ جان تۋىنداي جەلبىرەيدى. ءماليكەڭىز ءوزىن دە, باعيلانى دا بيىكتەتەدى. ءسىزدىڭ دوس-قۇرداسىڭىز, قاناتتاس, قالامداس قاتارلاسىڭىز بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنىڭ ءبىر كەيىپكەرى ءبۇي دەيدى: «ادامنىڭ ادامشىلىعىن وسىرەتىن – جاقسىنى ساعىنۋ. ءبارىمىزدىڭ, ءسىرا, باقىت دەپ جۇرگەنىمىز – جاقسىعا جولىعۋ. جولىعۋىن جولىققان بولارمىز-اۋ, قۋ تىرشىلىكتىڭ كۇيبەڭىمەن ءجۇرىپ, قانشاسىن جوعالتىپ العانىمىزدى ايتساڭىزشى». «جاقسىلىقتىڭ جانى – ادامدى جاقسى كورۋ», دەيدى دۇنيەجۇزىلىك دانىشپان ليۋك دە ۆوۆەنارگ. ال, ءسىزدىڭ باعيلاڭىز بەن ماليكەڭىز جاسىندايىن جاقسىنى جوعالتقان جوق. باعاسىن ءبىلدى. باعالاي الدى. سول دوس-قۇرداسىڭىز بەكسۇلتان جانە بىلاي جازعان: «دۋلات «قارعىندا» وقيعا شىتىرمانىنان گورى جان ءدۇنيەنىڭ شىتىرمانىن العا شىعارادى. جانە ادام جانىنىڭ ارپالىسىن ءاربىر نۇكتە, ۇتىرىنە دەيىن ءدال باسىپ جازادى. جەكە ءسوز, جەكە سويلەم كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىن قانشالىق ءدال كورسەتە السا, جازۋشىنىڭ شەبەرلىگىن دە سونشالىق ايقىن كورسەتەدى. جاسىننىڭ اۋزىنان شىققان جالعىز ءسوز كەيىپكەردى دە, كەيىپكەردى سومداپ وتىرعان دۋلاتتى دا تانىتادى. بۇل ءار سوزىنە, ءار سويلەمىنە ءمان بەرىپ, استارىنا ءۇڭىلىپ وقۋدى تالاپ ەتەتىن ينتەللەكتۋالدى رومان».
جاسىننىڭ اۋزىنان شىققان ءسوزدىڭ ءجونى بولەك, البەتتە. ول – ءوز الدىنا باسقا اڭگىمە. ءبىز بۇل جولى ماليكە مانىسىمەن-اق شەكتەلەيىكشى. ول «سىزگە ريزامىندى» نەگە, نەلىكتەن ايتتى؟ مۇنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن, سەزىنبەك ماقسات كوزدەگەن وقىرمان «قارعىندى» قايتالاپ وقىسىن. قايتا باسىلىپ شىققان روماندى. جاسىندى جاقسى كورگەن باعيلا دا باسقاشا. جاسىن مەن باعيلاعا تىلەۋقور, سارگەل سەرگەلدەڭىنەن سانسىراپ, ساۋەسىنە جاسىن ساۋلەسىن سىڭىرگەن ماليكە دە وزگەرگەن. وسكەن. ورەلەنگەن. وقىرماندار دا وسەر. ورەلەنەر.
مەنىڭ اعا-دوسىما, دۋلات كوكەمە ماليكە سىندى مىڭداعان كەلىنشەكتەر «سىزگە ريزامىن» دەمەگى ءلازىم-ءدۇر. دەپ تە ءجۇر. قانداي باقىتتى قالامگەرسىز. دەيتىنىمىز وسىنداي-وسىندايدان, اعا.
وڭتۇستىگىڭىزدەگى ادەبيلەۋ ورتالاردا اڭگىمەلەرىڭىز جونىندەگى اڭگىمە ءجۇدا ءجيى, شىلي كوپ, كوكە. «يسابەكوۆتىڭ يرونياسى مەن ساركازم-ساتيراسى سەسپەي قاتىرادى», – دەيدى ءبىرى. «اڭگىمەلەرىنىڭ ءاربىرى تۋرالى تاڭ اتقانشا تالقىلاۋ وتكىزۋگە بولادى», – دەيدى ادەبي كەشكە قاتىسۋشىنىڭ ەكىنشىسى. «يسابەكوۆتىڭ يشاراسىن سەزىنبەگەن ادام – بەيشارا», – دەيدى ءۇشىنشىسى. «دۋلاتتىڭ اڭگىمەلەرىندەگى كۇلكى كىسى ولتىرەدى», – دەيدى ءتورتىنشىسى.
ەسىڭىزدە شىعار, ءامىرحان مەڭدەكە دەيتۇعىن ادەبيەتشى, سىنشى ءىنىڭىز ءبۇي دەپ جازىپ ەدى عوي: «سىنشىلارىمىز «ادەبيەتىمىزدە ۇقساس تاقىرىپ, ۇقساس كەيىپكەر, ۇقساس شەشىم كوبەيىپ كەتتى» دەسىپ ءجۇر. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ جالعىز-اق سەبەبى بار. بالەنىڭ ءبارى – بىركەلكى ويلاۋدان. ەركىن ويلاي الماۋدان. ەركىن ويلاۋدى يگەرگەن سۋرەتكەرلەر قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە قاداۋ-قاداۋ, ۇركەردەي عانا توپ. سونىڭ ءبىرى – دۋلات يسابەكوۆ». ءامىرحان ءىنىڭىز وسىلاي تۇيەدى-داعى, ءسىزدىڭ «سوتسياليزم ءزاۋلىمى» اتتى اڭگىمەڭىزدى تالدايدى. جىلىكتەپ تۇرىپ جىكتەيدى. ءسوتسياليزمنىڭ «جەمىستەرى», ءسىزدىڭ كەيىپكەرلەرىڭىز سەپەنتاي مەن پاشاتتى پارشالايدى. ۇلتتىڭ قاسىرەتىن, قارەكەت-ارەكەتتەگى ازىپ-توزۋشىلىقتى, ازاماتتىق سانا ساپاسىنان اجىراپ قالۋدىڭ قانشالىقتى سورماڭدايلىققا سوقتىراتىنىن سارالايدى. «سوتسياليزم ءزاۋلىمىنىڭ» – زاۋ-زاڭعار ءۇيدىڭ قالايىنشا قيسايا باستاعانىنا ەكپىن تۇسىرە وتىرىپ, ءسىزدىڭ سۋرەتتەۋلەرىڭىزدەگى ارلى, اقيقاتشىل, كىسى ءولتىرەتىن كۇلكىنى ودان سايىن تۇزدىقتاي تۇسەدى. سىنشى ءىنىڭىز. سويتە-سويتە كەلە: «دۋلات يسابەكوۆتىڭ «تالاحان – 186», «ەسكەرتكىش», «بوناپارتتىڭ ۇيلەنۋى» اتتى اڭگىمەلەرىندەگى كۇلكى دە – ءدال وسىنداي ارلى, اقيقاتشىل كۇلكى. كۇلكى شاقىراتىن ءاربىر ەمەۋرىننەن, ءاربىر دەتالدان اۆتوردىڭ ۋايىمى مەن كۇيزەلىسى مەنمۇندالاپ تۇرادى. بۇل قاسيەتتى تەك جازۋشىنىڭ شەبەرلىگىنە جاتقىزا سالۋ ازدىق ەتەدى, مۇنداي قاسيەت, ياكي ارلى كۇلكىنى وياتۋ جانە ونى وقىرماننىڭ جۇرەگىنە جەتكىزە ءبىلۋ – سيرەك دارىننىڭ قولىنان عانا كەلەتىن سيرەك قاسيەت. ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن تاپتىرماس قاسيەت», – دەپ ءتامامدايدى.
ايتپاقشى, اعا, «سوتسياليزم ءزاۋلىمى» اڭگىمەڭىزدىڭ نەگىزىندە جازىلعان «ەندى قايتتىك؟» اتتى كومەدياڭىز دا «يسابەكوۆ الەمى» فەستيۆالىنىڭ تىزىمىندە تۇرىپتى. سول سپەكتاكلدى كورىپ, «سوتسياليزمىڭىزدى» قايتا سەزىنبەككە جازعاي.
اڭگىمەلەرىڭىز تۋرالى اڭگىمەلەگەندەردىڭ نەبىر-نەبىر پىكىرلەرىن ادىپتەپ كەلتىرە بەرسەك, ۇزاڭقىراپ كەتەرمىز. ءبىر عانا «بوناپارتتىڭ ۇيلەنۋى» قانشاما وقىرماندى ويعا سالدى. دەسەڭىزشى. ءبىزدىڭ جىلى جاقتاعى ايتۋلى, اق حالاتتى ابزالدارىمىزدىڭ بىرەگەيى, ماسكەۋدە كوپ جىل وقىعان مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مىڭداعان ادامنىڭ سۇيىكتى دارىگەرى, پارلامەنتىڭىزگە دەپۋتات بولعان يمانالى وسپان ۇلى بايداۋلەتوۆ بىردە بىلاي دەدى: «سەنىڭ اعا-دوسىڭ دۋلات يسابەكوۆتەي جازاتىندار از. «بوناپارتتىڭ ۇيلەنۋى» سياقتى دۇنيە جاراتپاققا دايىن نارسەلەر ءار سالادان دا تابىلادى. ءتىپتى مەديتسينانىڭ ءوزىندە تولىپ جاتىر. قالاي قيسىنداعان؟! قالاي قيىستىرعان؟! بوناپارتتاردى مىنا ءبىز ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. بوناپارتىڭ نە, ونىڭ وتىز-قىرىقتاعى اعالارىن بىلەمىز. وتىزدان, قىرىق جاستان اسىپ كەتكەندەردى ءسۇندەتتەدىك. ونداي سورماڭدايلار دا, سۇندەتتەگەن ءبىز دە ازاپتاندىق… جازعان سوڭ سولاي جازۋ كەرەك قوي…»
دۋلات كوكە, ءسىز دە پالەندەي پارتياشىل ەمەسسىز. «اۋىل» پارتياسىنا قايران قازاقتىڭ اۋىلىن قالتقىسىز ءسۇيىپ, پەرزەنتتىك پەيىلمەن ءجۇدا شىلي جاقسى كورەتىندىكتەن عانا, اتى مەن زاتىنا يلانىپ, يمانداي سەنىپ ءوتتىڭىز. مىنا ءىنى-دوسىڭىز مەنى دە تىم پارتياشىل, تىم ساياساتشىل دەي الماسسىز. ەشقانداي پارتياعا كىرمەي-اق قويايىن دەيتىندەردىڭ ءبىرى ەدىك. ءسىزدىڭ «بوناپارتتىڭ ۇيلەنۋى» اتتى اڭگىمەڭىزدى جاتقا بىلەتىندەي, سوناۋ باتىس قازاقستاندا اكىم بوپ جۇرگەندە وزىڭىزگە ارنايى ايتىپ, سول اڭگىمەڭىزدى پەسا رەتىندە قايتا جازدىرتىپ, ورال تەاترىنىڭ ساحناسىنا شىعارتقان نۇرعالي ءاشىموۆ وڭتۇستىككە اكىم بوپ كەلە قالدى. قوياردا-قويماي «نۇر وتانعا» ءوتۋىمىزدى ءوتىندى. ءسىزدىڭ سول ءاڭگىمەڭىزدى العا تارتا بەرگەنى ءۇشىن دە «العا!» دەپ, وتتىك تە كەتتىك. سولاي, كوكە.
قازاق كوركەمسوزىندەگى اڭگىمەلەر سياقتى پوۆەستەر جونىندە دە مەنىڭ اعا-دوسىمنىڭ اتى-ءجونى الدىڭعىلار قاتارىندا اتالاتىنى, بۇگىنگى پروزا شەبەرلەرىنىڭ, زاماناۋي زاڭعارلاردىڭ ساپىنداعى ساۋساقپەن سانارلىق ساڭلاقتاردىڭ ءبىرى ەكەنى مارقايتادى. مەرەيلەندىرەدى. «بەكەت», «مازاسىز كۇندەر», «پەرى مەن پەرىشتە», «گاۋھار تاس», «سۇيەكشى», «دەرمەنە», «تىرشىلىك». مىنەكيىڭىز, وسى ءتىزىمنىڭ ءوزى وقىرماندارىڭىزدى ويلاندىرادى. تولعاندىرادى. تاڭعالدىرادى.
«بە-ەۋ, سافۋراجان-اي, – دەيتىنمىن, – سەن الاقانىڭدى ويىپ الاسىڭ, ماعان بەر, ماعان تۇك تە ەتپەيدى. سونان سوڭ ول سىڭعىر ەتىپ ءبىر كۇلەتىن دە, اعاشتى ۇستاپ تۇرۋشى ەدى. مەن توپىراق تاستايمىن. ءجۇرشى, مەن ەرىنبەي-اق سول اعاشتى كورسەتەيىنشى ساعان».
قۇلاحمەت ەكەۋمىز الگى اعاشتىڭ قاسىنا بارامىز. ول الما اعاشىن الاقانىمەن سيپالاپ: «سافۋراجان دا كەكسە تارتتى, ول دا وزگەردى», – دەيتىن.
بۇل – ءسىزدىڭ «پەرى مەن پەرىشتە» اتتى اتاقتى پوۆەسىڭىزدەن ءۇزىندى. وقىماعاندارعا وبال-اق. ال, وقىعانداردىڭ تاماعىنا ءالدەبىر ايانىشتى مۇڭ تىعىلىپ, جانارلارى جاساۋرايتىنى, كەۋدەلەرىن كۇرسىن كەرنەيتىنى انىق. سافۋراڭىزدىڭ كۇيزەلىستەرى, كۇيەۋىنەن كەتۋى, قۇلاحمەتتى قيماستان قايتا ورالۋى. وسىلار جايىنداعى قىزعىلىقتى پىكىرتالاستار. ءبارى ەسىمىزدە عوي. اي, اعا-دوسىم-اي, اڭگىمەلەرىڭىزدەگى كۇلكى كىسى ولتىرەردەي, ال پوۆەستەرىڭىزدەگى قالىڭ قاسىرەتتەر قايتا-قايتا جىلاتىپ قينايدى-اۋ, قايران-اي. قاي-قانداي حيكاياتىڭىزدا دا سولاي. ءستيلىڭىز سونداي. ءايدىك ادەبيەتشى, الەمدىك دەڭگەيدە دايەكتەيتىن سىنشى ءاليا بوپەجانوۆا تىڭ دا توسىن تالدامالارىندا «ادامدار تاعدىرىنداعى تراگيزمدى ارمان-مۇرات پەن كەشكەن عۇمىر اراسىنداعى, ادامنىڭ ءوز ەركىنەن تىس شىعىپ جاتار سايكەسسىزدىك» دەپ تۇسىندىرەدى. اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ: ادامنىڭ «جاتىر تۇنەك پەن كور تۇنەك» اراسىندا شىرقىراپ ءجۇرىپ باستان كەشەتىن ازابى – ادەبيەتتىڭ ۇلى سيۋجەتى دەگەنىنە دەن قويدىرادى. بۇل سيۋجەتتى شىعارماشىلىعىنىڭ كوكوزەك يدەياسىنا اينالدىرۋ – جازۋشىنىڭ جازۋشىسىنىڭ عانا قولىنان كەلەر شارۋاسى. دەگەن قورىتىندىنى قاعيدالايدى.
«دەرمەنەدە», اسىرەسە «سۇيەكشى» مەن «تىرشىلىكتە» وي اعىمى ءادىسى سالتانات قۇرادى. شىعارمالارىندا جاقسىلىق, ىزگىلىك اتاۋلى كوبىنە كوركەۋدەلىك, زورلىق-زومبىلىقتان جەڭىلىس تاۋىپ جاتاتىن جازۋشى ءۇشىن قويان-قولتىق ارپالىس, جەكپە-جەكتەگى ناتيجە, تابان استى جەڭىستەن گورى ادام بالاسىنىڭ رۋحاني جەڭىسى قىمبات – ول رۋح مىقتىلىعىن ءدارىپتەيدى», – دەيدى ءالياڭىز.
دۇكە! وسى ءاليا سىنشىنىڭ وي-ويمىشتارىن وقىعاندا شە, كەشەگى تولەگەن توقبەرگەنوۆ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, ساعات ءاشىمباەۆتاردىڭ ءادىپ-ادەپتەرىنەن سۋسىنداعانداي راحاتتانىپ, ساۋەڭە ساۋلە دارىپ, جان دۇنيەڭ نىعايىپ سالا بەرەتىنى نەلىكتەن ەكەن؟!
ءبىلىمپازدىڭ اتى ءبىلىمپاز ەكەن ءدا, دۋلات كوكە. كۇنى كەشە عانا شەرحان مۇرتازانىڭ «اي مەن ايشاسىن» تەڭدەسى جوق ويشىلىمىز, زاڭعارىمىز ءابىش كەكىلباي ۇلى «ەشقانداي اسىرە ءدراماتيزمسىز ز ۇلىمدىق تابيعاتىن اشقان ىزگىلىكتى ەپوپەيا», دەدى. «ەگەمەن قازاقستانداعى» «توپجارعان» اتالعان تولعانىسىندا. ءسىزدىڭ ءىنى-دوسىڭىز وسى «اي مەن ايشا» تۋرالى كوپ ويلاناتىن. ايقىن انىقتاماسىن ايتا الماي اۋرەگە تۇسەتىن. ءابىش اعامىزدىڭ ايقىنداماسىنان كەيىن ساناسى سايراپ قويا بەردى. شىنىندا دا شەراعاڭنىڭ «اي مەن ايشاسى» ەپوپەيا ەكەن عوي! قىسقالىقتىڭ نۇسقاسى. نۇسقالىقتىڭ قىسقاسى. مۇنداي مينياتيۋرالىق ءمولدىر نوۆەللالاردان ناقىشتالعان, مۇڭ-مۇنارلى, شەر-شەمەندى, قازاقى قاينارلاردان قۇرالعان, قۇنارى قالىڭ قازاقى كوركەمدىكتەگى, ۇلتتىق ەپوپەيانى تەك قازاق سۋرەتكەرى عانا جاراتا الماقشى. دۋلات كوكە, ءسىزدىڭ دە تالاي-تالاي تۋىندىلارىڭىز – تەك قازاق قالامگەرى عانا جازاتىن جاۋھارلار. سوندىقتان دا ابايدان باستاپ, ماعجان, قاسىم, جۇمەكەن, مۇقاعاليلار دا, ءابىش, شەرحان, سىزدەر دە تولىققاندى ءتارجىمالانا المايتىن شىعارسىزدار. قايران قازاق ءسوزىنىڭ, قازاق قيالىنىڭ, قازاق ويىنىڭ, ۇلت مۇڭىنىڭ ەشبىر ۇلتقا ۇقساماس قۇنار-قۇپياسى, قايتالانباس, كىلت تاپتىرماس كىلتيپانى دا وسىندا شىعار. كىم ءبىلسىن-اي, كىم ءبىلسىن.
قاي-قانداي حيكاياتىڭىزدى دا وقىرماندارىڭىز, سىنشىلار, ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى جوعارى باعالايدى. ماعان, ءسىزدىڭ ءىنى-دوسىڭىزعا, نەگە ەكەنىن قايدام-اۋ, قايدام, «دەرمەنەڭىز» الابوتەن ۇنايدى. «دەرمەنە» دەيتۇعىن كىتابىڭىز شىققاندا شاتتانعانىمىز ءالى ەسىمىزدە. ءبىر اپتادا بىرنەشە مارتە وقىپ, جاتتاپ الا جازداعانىمىز جادىمىزدا. «قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن شاڭقاي ءتۇس» دەپ باستالادى-اي. وسى «قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن» دەگەن تىركەسىڭىز تۇراقتى ءسوز تىركەسىنە اينالىپ كەتە بارعان.
بۇرىن دا «دەرمەنەنىڭ ءدانى» دەپ ءبىر ەسسە جازعام. وقىدىڭىز با, وقىمادىڭىز با, بىلمەيمىن. «دەرمەنەنى» ويعا السام بولدى, ءسىزدىڭ: «شۇبار جىلاننىڭ باۋىرىن قارىپ, ارقاسىن جيدىتەتىن وسىنداي اپتاپتى دالاعا دا ءبىر كەزدە قىس تۇسەدى دەگەندە يلانعىڭ كەلمەيدى», دەگەن سويلەمىڭىز تىلگە ورالادى, اعا. كادىمگىڭىزشە, جۇمساق قانا جىميىپ, ميىعىڭىزدان ماعىنالى ك ۇلىمسىرەپ قويىپ, ءسال-ءپال ويلانىڭقىراعان كەيپىڭىزدە قارا قارعانىڭ ميىن سۇق ساۋساعىڭىزبەن ءتۇرتىپ كورىپ, ارقاسى اپتاپ ىستىقتان جيدىگەن شۇبار جىلاننىڭ قاۋدىر قابىعىن تىرىدەي-اق ارشىپ الىپ وتىرعانداي ەلەستەيسىز.
ءسىزدىڭ دەرمەنەڭىز – دارىلىك جۋساننىڭ ءدۇر-ءدۇرياسى, جەر ءجۇزىندەگى جۇزدەگەن ءتۇرىنىڭ تورەسى. دەرمەنەلى دالاڭىزدا توقسانباي قارتىڭىز بەن نەمەرەسى ەرگەشباي ناپاقا-نەسىبە تەرمەك ەدى. تەرىپ-اق ەدى دەرمەنەنى. قارتىڭىز جالعىز ۇلىنان, نەمەرەسى سۇيىكتى اكەسىنەن قاپيادا ايىرىلىپ, قاسقا جولدان قايىرىلىپ قالعان. ولارعا وماشتايىن وسپادارسىز ءتيپتى تاپ كەلتىردىڭىز. ادەيى. شال مەن نەمەرەسىن ايامايسىز-اۋ ءتىپتى. قانشاما قانقۇيلى ازاپ, زورلىق پەن زومبىلىق كورسەتكەنىمەن, ايلاسىن اسىرىپ, الاياقتىق-ايارلىق جاساعانىمەن, وزبىر وماشىڭىز اقىرىندا, ءبارىبىر, توقسانباي قارتىڭىزدىڭ رۋح مىقتىلىعىنان, تابيعي تازالىعىنان جەڭىلىس تابادى. دەرمەنەڭىز تەك ءتۇستىگىڭىزدىڭ بەلگىلى ءبىر اتىراپتارى مەن القاپتارىندا عانا وسەدى. «دەرمەنەدەيىن» دۇنيەڭىزدى دۋلاتىڭىزدايىن, مەنىڭ اعا-دوسىمدايىن قازاق سۋرەتكەرى, قازاق قالامگەرى عانا جازا الادى. دەپ قايتالايتىنىمىز بەكەر ەمەس. ەمەس-ەمەس.
مەيلى «جىلانىڭىزدىڭ ارقاسىن جيدىتەر» جازىڭىز بولسىن, مەيلى دەرمەنە جۋسانىڭىز قوڭىرقايلانا, مۇنارتا مۇڭدانىپ, جەلگە تەربەلەر كۇز بولسىن, مەيلى ءداندى باسىن قىلتيتىپ, قاردان قاراۋىتا قارايتىن قىس بولسىن, مەيلى بار-بارشا وسىمدىكتەرىڭىز الەمىنەن ادەمىلەنە ارلەنەر (دەرمەنەڭىز) كوكتەم بولسىن, سول ءسىزدىڭ دالاڭىزبەن كەتىپ بارا جاتىپ, «دەرمەنە» دەگەن عاجايىپ حيكاياتىڭىزدىڭ كەيىپكەرلەرىن كوز الدىمىزعا كەلتىرەمىز, دۋلات كوكە. موينىمىزدى ءالسىن-ءالسىن سوزىپ, «بەتى ومىرىلىپ ىشكە تۇسەردەي يەگى كەمسەڭدەگەن» توقسانباي قارتتى, ەسەك اربانى كوپىردەن ەنتىگە وتكىزىپ جاتقان ەرگەشبايدى, ومان ارىقتا وسقىرىنعان وجار وماشتى كورىپ قالاتىنداي قايتا-قايتا قاراعىشتايمىز.
جەتى جىلداي جازۋشىلار وداعىنىڭ شىمكەنت وبلىسارالىق بولىمشەسىندە شىعارماشىلىق شىراقشىسى بولدىق قوي, كوكە. تالاي دا تالاي اقىن-جازۋشىلاردىڭ جانىنا ەرىپ, ءوڭتۇستىگىڭىزدى ارالاتتىق. وزىڭىزبەن دە بىرگە ساپارلاس بولدىق. الدەنەشە مارتە. ءسىز شىعارماشىلىق جاعىنان عانا ەمەس, اعايىندىق اينالاڭىز, تۋىستىق توڭىرەگىڭىز, قالامگەرلىكتەن تىس دوس-جاران, جورا-جولداستارىڭىز جاعىنان دا باقىتتىسىز عوي, دۋلات اعا.
اڭقىلداپ كەلىپ, ارىسقا باراتىنسىز. سايرامىڭىزعا سوعاتىنسىز. مونتايتاستا قونا جاتاتىن ەك. كەلەسىڭىزدىڭ بەلەستەرىندە جۇرەتىنبىز. جەر ءجانناتى جەتىسايدىڭ كانالدارىنا شومىلاتىنبىز. ءتۇ-ۋ تۇلكىباستىڭ اقسۋ-جاباعىلىسى مەن تاۋپىستەلى اۋىلىنا دەيىن جەتكەنبىز. اسىرەسە, مونتايتاس ماڭايىنداعى اقپەيىل اعالارىڭىز قانداي-دى؟! مونتايدىڭ قياسىنداعى قارا شاڭىراقتاردا تۇراتىن تۋعان اعاڭىز ءنابيالىنىڭ نىساي-نيەتى, مەيىرباندىعى قانداي-دى؟! باسقا دا باۋىرلارىڭىزدىڭ, مەيىربان اپكەلەرىڭىز بەن قارىنداستارىڭىزدىڭ, ىزەتتى ىنىلەرىڭىزدىڭ, جاندارى جىلى, ىقىلاستارى ىستىق جەڭگەلەرىڭىزدىڭ جۇزدەرى اپتاپقا قاقتالعانى, بەينەت شەككەنى بىلىنە تۇرا تاڭعاجايىپ تابيعي ءتۇر-تۇرپاتتارى تاڭعالدىراتىن. قايىرىمدىلىقتارى, قالبالاقتاي قارسى الىپ, ساعىنىسا قاۋىشاتىندارىنا قايران قالاتىنبىز. قانداي باقىتتىسىز, كوكە. دەيتىنبىز. ءبىر عاجابى, سونداي مەيىرىمدىلىكتەرىنە, قايىرىمدىلىقتارىنا, تۇسىنىك-تۇيسىكتەرىنىڭ تازا-تابيعيلىعىنا قوسا, ءبارى دە وقيتىندار عوي! كىتاپ وقيتىندارى, وقىعاندارىن توقيتىندارى, «توبەلەرىنىڭ تەسىكتەرى», سانالارىنىڭ ساۋە-ساۋلەلەرى سەزىلىپ تۇراتىن. قازىرگە دەيىن, بۇگىنگە دەيىن سولاي سياقتى, اعا. بىرازىراق بۇرىن شىمكەنت شاھارىنداعى ءبىر تويدا ءبىرتالاي باۋىرلارىڭىزدى جولىقتىردىق. ارقا-جارقا امانداسىپ, ەكى بىردەي كوكەڭىز بەن جەڭگەلەرىڭىز بىرقانشا جىل وتكەنىنە قاراماستان, قۇشاقتاپ, بەتىمىزدەن ءسۇيىپ جاتىر. مىنا زاماندا, شىنايى ىقىلاسقا شولدەپ جۇرگەندە, ءبىر جاساپ قالادى ەكەنسىز. كوزىڭىزگە جاس كەلەدى ەكەن, كوكە…
جاقىندا جۇسىپبەك قورعاسبەكتەيىن دارىندى قالامگەر باۋىرىڭىز باس رەداكتورلىق جاسايتىن جۋرنالدان ءسىزدىڭ «اق جەلكەن» مەن «ۇلاننىڭ» جاس ءتىلشىلەرىمەن سىرلاسقان سۇحباتىڭىزدى وقىپ, قاتتى قۋاندىق, دۇكە. ءوزىڭىز بىلەسىز, قاي ءوڭىردىڭ قالامگەرلەرىندە دە ۋايىم از ەمەس. سول كوپ ۋايىمداردىڭ بەل ورتاسىندا بولاشاقتىڭ, ونىڭ ىشىندە, ارينە, ادەبيەتتىڭ كەلەشەگى, كەنەركوگى كولكىپ تۇرادى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ءوزىڭىزدىڭ وسكىن-ءوندىر جاۋقازىندارمەن جۇزدەسىپ, جۇرەكجاردى جان ءسوزىڭىزدى ايتىپ, بالعىن قۇراقتارعا ساباق بولارلىقتاي ءدارىس بەرگەنىڭىز كىم-كىمگە دە ونەگە, اعا.
«مىنا باستامالارىڭ بۇلاقتىڭ كوزىن اشقانداي ەكەن. «اق جەلكەن» مەن «ۇلاننىڭ» جاس تىلشىلەرى تالاپتى, تالانتتى بالالار دەپ ۇعامىن. مىسالى, «اق جەلكەندىك» مەيىرجان جىلقىباي – ءوزىم تاپقان تالانت. توعىزىنشى سىنىپتا «اق جەلكەنگە» ءوزىم العاش حيكاياتىن ۇسىنعام. قازىر تۋعان بالامداي بولىپ كەتتى. ونەر اكادەمياسىندا ساباق بەرەمىن. بىردە مەيىرجاننىڭ جازعانىن ستۋدەنتتەرىمە: «مىنە, وسىلاي جازۋ كەرەك» دەپ, جارتىسىنا دەيىن وقىپ بەردىم دە, «قالعانىن كوبەيتىپ, وزدەرىڭ وقىپ الىڭدار» دەدىم. ستۋدەنتتەر سوڭىنا دەيىن سول ساتتە وقىپ بەرۋىمدى ءوتىندى. مەيىرجان بالامنىڭ جازعاندارى مۋلتفيلمگە سۇرانىپ تۇرعان دۇنيە», – دەپسىز.
تاعى ءبىر تۇستا: «جاقىندا تولەن ابدىكتىڭ «پاراسات مايدانىن», «عۇمىر مەن تۇعىرىن» قايتالاپ وقىپ ريزا بولدىم. كەيىپكەرلەرى بيىك. مىنە, قازىرگى جازۋشىلار وسىلاي جازسا دەيمىن. بالالار, سەندەرگە تولەننىڭ وسى اتالعان شىعارمالارىن وقىپ شىعۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم. بارلىق نارسەنى ەۋروپامەن سالىستىرامىز عوي, ەۋروپالىق دەڭگەيدەگى پوەزيا, پروزا, تەاتر دەپ. تولەننىڭ جازعاندارى ەۋروپالىق دەڭگەيدەن اسىپ تۇسپەسە, كەم ەمەس ەكەن. مەن مۇنى ەۋروپا ادەبيەتىمەن جەتە تانىس بولعان سوڭ, وسىلاي دەپ كەسىپ ايتىپ وتىرمىن», – دەپسىز. جاس وسكىنگە, جاس تىلشىلەرگە ساباق دەۋىمىزدەگى گاپ تە وسىنداي-وسىنداي وردالى ويلارىڭىزدان. ءبىز دە وبلىس ورتالىعىنداعى «وقىرماندار وتاۋى» كلۋبىندا ءسىز اتاعاندايىن ايشىقتى شىعارمالاردى العا تارتىپ, تالقىلاپ ءجۇرمىز, اعا.
پەرەلمان دەگەن اتاقتى ماتەماتيكتى مىسالعا كەلتىرىپسىز. جەر-اناعا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتى قاۋزاپسىز. «جازۋشىنىڭ لەكسيكونىندا «بىلمەيمىن» دەگەن ءسوز بولمايدى» دەپسىز. «قازىر نە كوپ, كىتاپ كوپ. ءححى عاسىردىڭ 12-ءشى جىلىندامىز. بىراق جازۋىمىز ءالى سپانديار كوبەەۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ارالىعىندا. باياعى اۋىل, باياعى ءوسىپ-جەتىلمەگەن ورتا دەڭگەيدەگى ادامدار, ۇلكەن پوەزيادان گورى ايتىستى جاقسى كورەتىن حالىق… مىنە, كەيىپكەرلەردىڭ سيقى وسى, وسپەگەن», – دەيسىز ءجانە ءبىر جەردە. اي, اينالايىن اعاتايىم-اي, تىم اششى ايتاسىز-اۋ كەيدە. ارينە, ءسىز وسىلاي ويتولعاق وياتپاساڭىز, كىم وياتار…
ال, ەندى مىنا «يسابەكوۆ الەمى» تەاتر فەستيۆالى الاش ساناسىنىڭ ساپاسىنا ءدۇر ساۋلە دارىتارى ءسوزسىز. دراماداعى دارا دارىنىڭىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيىنە دالەل. سوناۋ سانكت-پەتەربۋرگتە پەساڭىز قويىلسا, بولگاريا مەن كورەيادا كورسەتىلىپ جاتسا, ءتىپتى تۇستىكتەگى تۇركيا مەن يرەك ورنەكتى يزرايل يشارالى-يرونيالى يىرىمدەرىڭىزگە تاڭىرقاپ, تراگيزمگە تولى تۋىندىلارىڭىزدى سۇراپ, تەزىرەك تاپسىرۋىڭىزدى ءوتىنىپ وتىرسا, ودان ارتىق نەندەي مويىنداۋ كەرەك؟! تراگيزم دەگەننەن شىعادى-اۋ, وسىدان ءجۇز جىلداي ۋاقىت بۇرىن امەريكاندىق ءبىلىمپاز قالامگەر, دراماتۋرگ ءارى تەاتر سىنشىسى يۋدجين و, نيل دەگەن كىسى بىلاي دەپتى: «دليا مەنيا تولكو تراگيچەسكوە وبلاداەت توي زناچيموي كراسوتوي, كوتورايا ي ەست پراۆدا. تراگيچەسكوە سوستاۆلياەت سمىسل جيزني ي نادەجدى. ساموە بلاگورودنوە ۆسەگدا بىلو سامىم تراگيچنىم. ۆ ناستوياششەي تراگەدي – يا ۋبەجدەن – بولشە سچاستيا, چەم ۆو ۆسەح پەساح سو سچاستليۆوي رازۆيازكوي, ۆمەستە ۆزياتىح…»
كوردىڭىز بە, يۋدجين و, نيلىڭىزدىڭ ويتولعاعى ءبىزدىڭ ءاليادايىن جاۋھارىمىزدىڭ جازعاندارىمەن ۇيلەسەدى ەمەس پە؟! ءاليا بوپەجانوۆانىڭ الەمدىك دەڭگەيىنە تانتىلىگىمىز وسىنداي-وسىندايلارىنان عوي, اعا.
«يسابەكوۆ الەمى» تەاتر فەستيۆالى ادەمى ءوتسىن, كوكە. جەتپىسكە دە جەتىپ قالدىڭىز. الايدا, ايماعىڭىزداعى اينالايىن قىز-كەلىنشەكتەر اڭ-تاڭ. قالىڭ وقىرماندارىڭىز قايران. سەنبەيدى. «ءسۇيىكتى جازۋشىمىز, دارا دراماتۋرگىمىز ءالى جاپ-جاس سياقتى عوي, تۋ تۋرالى كۋالىگىنىڭ ءتۇپنۇسقاسىن كورۋ كەرەك», – دەسەدى. ءلايىم, جاس جىگىتتەيىن جىپتىك بوپ, ءتىپ-تىك بوپ جۇرە بەرىڭىزشى, دۇكە.
وسىمەن «ەسەمەس» ەمەس حاتىمدى اياقتايىن. ەسىڭىزدە مە, 1995 جىلى تاۋپىستەلى اۋىلىندا شەرحان مۇرتازا, ناسىر فازىل, قالداربەك, مەكەمتاس, احات اعالارىمىز, ءوزىڭىز, ساۋىتبەك ءىنىڭىز, تاعى باسقا تالاي كىسىلەر كوكبۇلاقتىڭ بويىنداعى تەپسەڭ تەكشەدە بولاشاق باۋدىڭ نەگىزىن قالاپ, كوشەت وتىرعىزىپ ەدىڭىزدەر عوي. اكىمقارالار ءۇيدىڭ ورنىن بەلگىلەپ, كۇرەك بويى قازىپ, تاس تىزگەن. مىنا باۋىرىڭىزعا ءبىر-ەكى جىلدا ءۇي سالىپ بەرەمىز دەپ ۋاعدالاسقان. ورىندالمادى. ۋادەلەرى. ناسىر-اكا فازىل اعامىز: «اكىمدەرىڭىز ءۇي سالىپ بەرسە, بىتىرگەن كۇنى ءبىر وزبەكتىڭ قىزىن ىنىمە ۇزاتامىن», – دەگەنىن دە ەستىگەن ەدىڭىزدەر. تاشكەنگە بارعان سايىن سۇرايدى. ءۇي-جايدى. سول كىسىدەن ۇيات بولدى. بيىل ءسىزدىڭ اتىڭىزدى ارناپ قويعان ۇلىمىز دۋلات باستاپ, قالعاندارى قوستاپ, تىربانۋعا كىرىستى. كۇزگى جاۋىنعا ۇرىندىرماي, شاتىرىن جاۋىپ ۇلگەردى-اۋ, ايتەۋىر. حاتىمنىڭ باسىندا كەيبىر كەرەمەت ىنىلەرىڭىز سەكىلدى كۇيلى-جايلى كۇتە المايتىنىمىزعا كۇرسىنىڭكىرەپ, كىرتيىڭكىرەپ قالاتىنىمىزدى جاسىرماي-اق جايىپ سالدىم عوي. اللا جازسا, بىرەر جازدا تاۋپىستەلىدەگى شاعىن عانا شاڭىراقتىڭ قۇرىلىسى دا اياقتالار. سول شاڭىراقتا ەمىن-ەركىن, ەمەن-جارقىن كۇتەرمىز وزدەرىڭىزدى, كوكە.
امان بولىڭىز, اۋىرماڭىز, اعا-دوسىم مەنىڭ!
مارحابات بايعۇت.