سەيسەنبى, 9 قازان 2012 7:12
ەۋرازيا يدەياسىمەن تاريحي سانانى قايتا جاڭعىرتقان ورىس عالىمى ل.ن.گۋميلەۆ تۋرالى ويلار
بيىل اسا كورنەكتى تاريحشى, تۇركىتانۋشى, گەوگراف, ەتنوگراف ل.ن.گۋميلەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى. بۇل مەرەيتويعا بايلانىستى رەسپۋبليكامىزدا, تاياۋ شەتەلدەردە ءتۇرلى شارالار باستالىپ تا كەتتى. مىسالى, 1-2 قازان كۇندەرى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ ايگىلى تاۆريا سارايىندا تمد-نىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان عالىمنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى عىلىمي جيىن ءوتتى. 10-11 قازاندا ەلورداداعى عالىمنىڭ اتىن يەلەنگەن وقۋ ورنىندا حالىقارالىق ەۋرازيا عىلىمي فورۋمى بولادى.
سەيسەنبى, 9 قازان 2012 7:12
ەۋرازيا يدەياسىمەن تاريحي سانانى قايتا جاڭعىرتقان ورىس عالىمى ل.ن.گۋميلەۆ تۋرالى ويلار
بيىل اسا كورنەكتى تاريحشى, تۇركىتانۋشى, گەوگراف, ەتنوگراف ل.ن.گۋميلەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى. بۇل مەرەيتويعا بايلانىستى رەسپۋبليكامىزدا, تاياۋ شەتەلدەردە ءتۇرلى شارالار باستالىپ تا كەتتى. مىسالى, 1-2 قازان كۇندەرى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ ايگىلى تاۆريا سارايىندا تمد-نىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان عالىمنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى عىلىمي جيىن ءوتتى. 10-11 قازاندا ەلورداداعى عالىمنىڭ اتىن يەلەنگەن وقۋ ورنىندا حالىقارالىق ەۋرازيا عىلىمي فورۋمى بولادى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى وسى مەرەيتويعا ارناپ «لەۆ گۋميلەۆ» ەنتسيكلوپەدياسىن (باس رەداكتورى ە.ب.سىدىقوۆ) جانە تۇركىتانۋشىنىڭ مۇراسىن ءار تۇرعىدان سارالاعان 12 كىتاپ جاريالادى. بۇل كۇندەرى اتالعان وقۋ ورنىندا «ل.ن.گۋميلەۆ ونكۇندىگى» ۇلكەن تابىسپەن ءوتىپ جاتىر. مۇنىڭ باعدارلاماسىندا قاراپايىم ەسسە جازۋدان باستاپ, عالىم ءومىرى تۋرالى سپەكتاكل قويۋعا دەيىنگى قىزىقتى ىزدەنىستەر بار.
حالقىمىز: «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ءولمەيدى» دەپ بەكەر ايتپاعانى تاعى دا راستالدى. ستۋدەنت كۇنىمىزدە قولدان-قولعا كوشىپ, توز-توزى شىققان لەۆ گۋميلەۆتىڭ «ەجەلگى تۇركىلەر» («درەۆنيە تيۋركي») اتتى كىتابىن قۇنىعا وقيتىنبىز. كەڭەستىك جىلىمىقتان كەيىن 1967 جىلى جاريالانعان وسى ەڭبەكتىڭ شەكەسىندە «كسرو-دا تۇراتىن تۇركى باۋىرلارىما ارنايمىن» دەگەن اۆتوردىڭ ءسوزى تۇراتىن. سونداي-اق كىتاپتىڭ ءبىر ءسىلتەمەسىندە «لەۆ گۋميلەۆ بۇل ەڭبەكتى 24 جىل جازدى» دەگەن دەرەك تە بولاتىن.بولشەۆيزمنىڭ قاندى شەڭگەلىنە ىلىنگەن اقىن نيكولاي گۋميلەۆ پەن ناعاشىسى التىن وردا جۇراعاتىمەن ۇشتاساتىن اقىن اننا احماتوۆادان تۋعان ل.ن.گۋميلەۆتىڭ اۋىر دا ازاپتى جولى ءبىرىڭعاي عىلىمعا ارنالدى. اتا-اناسى مەن ءوز كوزقاراسى ءۇشىن بىرنەشە مارتە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋ (بىزدەگى قارلاگتا وتىرعانى دا بار), رەسمي عىلىمي مەكەمەلەر تاراپىنان كوزى تىرىسىندە دە (گەوگرافيادان قورعاعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى بەكىتىلمەگەن), ولگەننەن سوڭ دا (رف-دا ءالى كۇنگە وعان قىرىن قارايتىندار جەتىپ ارتىلادى) مويىندالماۋ, دانا اباي ايتقان «ەكى كۇيمەك ءبىر جانعا ادىلەت پە» دەگەننىڭ كەرى بولىپ شىعادى.لەۆ گۋميلەۆ شىن تاريحقا ىنتالى الەم مەن تۇركى جۇرتى ءۇشىن كىم؟ بىرىنشىدەن, ارينە, ول كەڭەستىك يدەولوگيالاندىرىلعان «عىلىم» ءۇشىن «نوقتاعا باسى سىيماعان» عالىم. ونىڭ عىلىمي ءتاجىريبە الاڭى «وداقتىق شەڭبەردەن» اسىپ كەتتى. ەكىنشىدەن, شارتتى اتاۋعا يە تۇركىگە دەيىنگى, تۇركىدەن كەيىنگى تاريح قاتپارلارىن قاي تۇرعىدان زەرتتەۋگە بولاتىنىن ايقىنداپ, ءوزى سول باعىت-تاقىرىپتاردى باتىل قاۋزاعان زەرتتەۋشى. ۇشىنشىدەن, ول دەرەك-ءدايەك جەتەگىندەگى كوپ عالىمنىڭ ءبىرى بولماي, «پاسسيونارلىق تەوريا» (جەكە تۇلعا مەن ۇلتتىڭ ىشكى سەرپىلىسىنەن تۋىندايتىن ساپالى وزگەرىستەرگە بايلانىستى قۇبىلىس) سەكىلدى ادامزات دامۋىنىڭ تامىر ءبۇلكىلىن ادىسنامالىق تۇرعىدان ساراپتاي العان عۇلاما.تاريح دەگەن وتە نازىك جانە شەتىن نارسە عوي. بىرەۋ ءۇشىن قۋانىش بولعان وقيعا – بىرەۋ ءۇشىن قايعى نەمەسە كەرىسىنشە. ادەتتە, ءبىز رەسەي يمپەرياسىنىڭ تۇركى حالىقتارىن وتارلاۋ ۇدەرىسى حV عاسىردان باستالعانىن ايتامىز. سولتۇستىك كورشىمىزدىڭ ادۋىن رەفورماتور پاتشاسى ءى پەترگە ادامزات تاريحى ءتۇرلى باعا بەرەدى. رەسەي فەدەراتسياسى قازان قالاسىنىڭ مىڭ جىلدىعىن تويلايتىن 2005 جىلى قاتتى تىعىرىققا ءتىرەلدى. تاتار زيالىلارى تاريحي قالادا دوستىق راۋىشتەگى سانكت-پەتەربۋرگ كوشەسى بويىنا ورناتىلۋى جوسپارلانعان ءى پەتر ەسكەرتكىشىنە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىقتى. ارينە, قازىر ءحVىىى عاسىر ەمەس, دەموكراتيا زامانى. سوندىقتان بيلىك حالىقپەن ەسەپتەستى. «پاتشا ورنىنا كىمنىڭ ەسكەرتكىشى تۇرعىزىلدى؟» دەيسىز عوي. لەۆ گۋميلەۆتىڭ! ورىس-تاتار قارىم-قاتىناسىنىڭ كۇردەلى تۇسىنا تاريح وسىلاي پاتشانى عالىمعا جەڭگىزىپ, نۇكتە قويعىزدى.ل.ن.گۋميلەۆ قالامىنان تۋعان «ەجەلگى تۇركىلەر», «ەجەلگى رۋس جانە ۇلى دالا», «قيال پاتشالىعىن ىزدەۋ», «كاسپي اينالاسىنداعى مىڭجىلدىق», «عۇن حالقىنىڭ تاريحى», «ەجەلگى تيبەت», «حازاريانى اشۋ», «جەردىڭ ەتنوگەنەزى مەن بيوسفەراسى», «رۋستەن رەسەيگە دەيىن», «قىتايداعى عۇندار», ت.ب. زەرتتەۋلەردەن باستاپ «قىسقى ەرتەگى», «كۇزگى ەرتەگى» كوركەم شىعارمالارىنا دەيىن جوق ىزدەگەن ىزگى نيەتتى ءبىلىمداردىڭ ارمانى, كوڭىل-كۇيى, پاراساتى, تۇجىرىمى اڭعارىلادى.سولاردىڭ ىشىندە, البەتتە, بىزگە جاقىنى – عۇن, تۇركى, دالا تاريحى مەن تاعدىرىنا قاتىستى جازعاندارى. بۇل رەتتە تۇركىتانۋشى ەۋرازيانىڭ شەكسىز دە شەتسىز دالاسىنا باسىلعان موردەي ءىز قالدىرعان كوشپەلى حالىقتاردىڭ ادامزات تاريحىنداعى ورنىنا ءادىل باعا بەرۋگە جۇمىلادى.كوشپەلىلەر وركەنيەتى – وزىندىك قايتالانباس ەرەكشەلىگى بار دەربەس الەم. ول – شىعىس وركەنيەتىنە دە, ەۋروپالىق ءوركەنيەتكە دە ۇقسامايتىن دارا قۇبىلىس. «كوشپەلىلىك» تاريحي قۇبىلىس رەتىندە الەمدىك تاريحتان وزىندىك ورنىن العانى داۋسىز. ادەتتە, بۇل ۇعىم قازاق تاريحىنىڭ ارعى باستاۋلارىمەن استاسىپ, ءارى ماقتانىش, ءارى تولعانىس سەزىمىن تۋدىراتىنى بەلگىلى.تاريحي سانادا « ۇلى دالانى» قايتا جاڭعىرتقان ساناۋلى عالىمداردىڭ ءبىرى – لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. قايتا جاڭعىرتتى دەۋىمىزدىڭ سەبەبى, بۇل تاريحي قۇبىلىس كەڭەستىك ءداۋىردىڭ يدەولوگيالىق تالاپتارىنا سايكەس زەرتتەۋ وربيتاسىنان شىعىپ قالۋىنا بايلانىستى سوڭعى كەزەڭدەرگە دەيىن ءوزىنىڭ وبەكتيۆتى باعاسىن الا الماي كەلدى. زەرتتەۋ نىسانىنا اينالعاننىڭ وزىندە كوشپەلىلىكتىڭ الەمدىك وركەنيەتتەگى ورنى مەن ءرولى بىرجاقتى ءتۇسىندىرىلگەنى بەلگىلى. كەڭەستىك تاپتاۋرىن كەزەڭدەگى يدەولوگيالىق قىسىمعا قاراماستان ل.ن.گۋميلەۆ كوشپەلى حالىقتاردىڭ تاريحى, مەملەكەتتىلىگى, ەتنيكالىق تەگى, مادەنيەتى تۋرالى كەشەندى زەرتتەۋلەرىن عىلىمي-مادەني قاۋىمعا ۇسىندى.راس, « ۇلى دالا» تەرمينى – شارتتى ۇعىم. الايدا ونى لەۆ گۋميلەۆ ءدال ۋاقىتىندا, حالىق ارعى تاريحقا شولىركەگەن ساتتە عىلىمي اينالىمعا قايتا ەنگىزدى. ويتكەنى, تاريحي كوشپەلىلىك پەن « ۇلى دالا» ۇعىمدارى – ءبىر ءبىرىن ءوزارا تولىقتىرىپ, ساباقتاسىپ تۇراتىن ەگىز تۇسىنىكتەر بولاتىن.ۇلان-عايىر اۋماقتى الىپ جاتقان دالالىق بەلدەۋدىڭ ۇلىلىعى نەدە ەدى؟ دالالىق ايماقتى مەكەندەگەن كوشپەلى حالىقتار تاريح پەن وركەنيەتتىڭ كوشىنەن قالىپ قويدى دەپ ەسەپتەگەن ەۋروتسەنتريستىك تۇجىرىم ۇستەم بولىپ تۇرعاندا, بايىرعى عۇن, تۇركى ۇرپاعىنىڭ ءوڭىر مەن الەمدەگى ەلەۋلى مارتەبەسىن لەۆ گۋميلەۆ نەدەن بايقادى؟ايگىلى عالىمنىڭ تۇجىرىمى بويىنشا, كەز كەلگەن حالىقتىڭ تاريحى ونى قورشاعان ورتا تاريحىمەن بىرلىكتە زەرتتەلۋى ءتيىس. ياعني, كوشپەلى حالىقتاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى ولاردىڭ ومىرىنە نەگىز بولعان دالالىق لاندشافت ارقىلى ساقتالىپ قالدى. ادامدار دالانىڭ ءوسىمدىك جانە جانۋارلار الەمىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى رەتىندە بىتە قايناسىپ كەتكەن. «سوندىقتان دا ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن حالىقتاردىڭ وركەنيەتىنە قاتىستى زەرتتەۋلەرمەن سالىستىرعاندا, كوشپەلى حالىقتاردىڭ تاريحىن بايىپتاۋ بارىسىندا ورتالىق ازيانىڭ تابيعي جاعدايىنا كوبىرەك كوڭىل بولۋگە تۋرا كەلەدى», دەپ وي تۇيىندەيدى.ل.ن.گۋميلەۆ ۇشى-قيىرى جوق, جازى ىستىق, قىسى سۋىق قاتاڭ كونتينەنتالدى كليماتتىق ەرەكشەلىگى بار دالانى جاداعاي ءھام دالەلسىز « ۇلى» دەمەيدى, كەرىسىنشە, سالىستىرمالى تۇردە تۇرمىس-تىرشىلىك پەن شارۋاشىلىققا قولايسىزداۋ تابيعي ورتامەن ءۇيلەسىمدى ءومىر سۇرگەن, سول دالامەن جاراسقان, قايتالانباس دالالىق وركەنيەت پەن مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرعان كوشپەلى حالىقتاردىڭ ەلدىك پاراسات-پايىمىن عىلىمي جۇيەدە دالەلدەي الدى.تۇركىتانۋشى-عالىم « ۇلى دالا» قۇندىلىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, «كوشپەلى حالىقتار ءوزىندىك مادەنيەتىن, مەملەكەتتىلىگى مەن تاريحىن قالىپتاستىرا المادى» دەگەن ەۋروتسەنتريستىك تۇجىرىمعا اشىق قارسى شىقتى. بۇل ول كەزدە اشىق كۇندە ويناعان نايزاعايداي قۇبىلىس ەدى. ماسەلەن, لەۆ گۋميلەۆ «قىتايداعى عۇندار» («حۋننۋ ۆ كيتاە») اتتى ەڭبەگىندە: «XIX عاسىر بىزگە دامىعان وركەنيەتتى تەك وتىرىقشى حالىقتار جاسادى, ال ورتالىق ازيانى توقىراۋ نەمەسە تاعىلىق, جابايىلىق جايلاپ جاتتى», دەگەن تۇجىرىمدى مۇرا ەتىپ قالدىردى. بۇل تۇجىرىمنىڭ سوراقىلىعى ونىڭ قاتە ەكەندىگىندە عانا ەمەس, ونى سىناۋعا دا جارامايتىن عىلىمي جەتىستىك رەتىندە ۇسىنىلۋىندا ەدى», دەپ جازادى. بۇل ءپىكىرىن ساباقتاي كەلە, ول تومەندەگىدەي وي تۇيىندەيدى: «ولاردى ويلانۋعا ءماجبۇر ەتۋ ءۇشىن كۇشتى, داۋ تۋدىرمايتىن ءارى كورنەكتى ءۋاج كەرەك ەدى. ونداي ۋاجگە التاي مەن موڭعول قورعاندارىنان تابىلعان قولونەر بۇيىمدارى ۇسىنىلدى. ول بۇيىمداردان قىتاي, يران نەمەسە ەلليندىك ونەردىڭ نۇسقالارىن ىزدەۋ ەشبىر ناتيجە بەرمەدى. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى I مىڭجىلدىقتاعى كوشپەندىلەر مادەنيەتى ءوزىندىك ەرەكشەلىكتەرگە يە بولدى. بۇل مادەنيەت ەۋروپالىق, ۇندىلىك نەمەسە قىتايلىق ءمادەنيەتتەر سەكىلدى ورلەۋ مەن قۇلدىراۋدى باسىنان وتكەردى, ياعني قايسىبىر ەۋروپالىق عالىمداردىڭ بولجاعانىنداي توقىراۋدا ەمەس, دامۋ ۇستىندە بولدى».ورتالىق ازيا كوشپەلىلەرى قىتاي, يران سياقتى ەلدەردىڭ مادەنيەتىنە مۇلدە ۇقسامايتىن, وزىندىك مادەني قۇندىلىقتار قالىپتاستىرعانى جانە عۇن, تۇرىك, موڭعول تايپالارىنىڭ مال شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن تۇراقتى ءومىر سالتىن, تەحنيكاسى مەن رۋحاني مۇراسىن, مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرعانى بەلگىلى. بىراق تا ۇنەمى قىتاي حالقىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعان كوشپەلىلەر ولاردىڭ نە جازۋىن, نە الەۋمەتتىك ينستيتۋتتارىن, نە ادەت-عۇرىپتارى مەن سالت-داستۇرلەرىن قابىلداماي, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاپ قالدى. ل.ن.گۋميلەۆ كوشپەلىلەردىڭ ەتنوگرافيالىق وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ساقتالىپ قالۋى, ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ دالالىق لاندشافتقا بەيىمدەلگەن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ادىسىنە بايلانىستى بولعانىن اتاپ كورسەتەدى. مۇنى ول كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ بەلگىسى رەتىندە نەگىزدەپ ايقىندادى.ل.ن.گۋميلەۆ بارلىق دەرلىك عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەكتەرىندە كوشپەلى حالىقتاردىڭ ءتولتۋما مادەنيەتى مەن مەملەكەتتىلىگى بولدى دەگەن تۇجىرىمدى دالەلدەپ وتىرادى. «كاسپي اينالاسىنداعى مىڭجىلدىق» («تىسياچەلەتيە ۆوكرۋگ كاسپيا») اتتى ەڭبەگىندە اۆتورلىق كوزقاراسىن دالەلدەي كەلە: «ەۋرازيانىڭ دالالىق حالىقتارى – رۋس پەن تۇران رىتسارلىق ەۋروپادان, ويشىل ءۇندىستاننان جانە ءبىلىمدى قىتايدان ەشبىر كەم ءتۇسپەيتىن وزىندىك مادەنيەتكە, ەرلىك پەن سەنىمدىلىك داستۇرىنە يە بولعان ەدى. كوشپەلى تۇركىلەردىڭ «تاعىلىعى», شىعىس سلاۆيانداردىڭ «ارتتا قالعاندىعى» تۋرالى اڭگىمەلەر كرەست جورىعى ءداۋىرىندەگى ديپلوماتتاردىڭ ويدان شىعارعان جانە حح عاسىرعا دەيىن جالعاسىپ كەلگەن جالعان جالاسى», دەپ جازدى.سونىمەن بىرگە, جاڭاشىل عالىم «ەجەلگى تۇركىلەر» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە: «تۇركى حالىقتارى ءوز مادەنيەتىن قىتاي, يران, ۆيزانتيا جانە ءۇندى مادەنيەتىنە قارسى قويا الدى», دەپ عىلىمي ماسەلەنى جاڭا ارناعا بۇردى. وسى ورايدا ول: «وسىناۋ ەرەكشە دالا مادەنيەتىنىڭ تەرەڭ تامىرى مەن ەجەلگى ءداستۇرى بار, الايدا وتىرىقشى ەلدەردىڭ مادەنيەتىنە قاراعاندا ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز قالدى», دەپ رەسمي تاريحتىڭ بىرجاقتىلىعىن تۇزەتۋدى نۇسقادى.ەۋروتسەنتريستىك تەوريانىڭ نەگىزسىزدىگىن عىلىمي تۇرعىدا ءدالەلدەگەن لەۆ گۋميلەۆ وعان قارسى ەۋرازيالىق پوليتسەنتريزم تۇجىرىمداماسىن ۇسىندى.ەۋرازيالىق پوليتسەنتريزم الەم ورتالىقتارىنىڭ كوپ ەكەندىگىن ايقىندايدى. ەۋروپا – الەم ورتالىعى, بىراق پالەستينا دا – الەم ورتالىعى. يبەريا مەن قىتاي دا سول سياقتى ورتالىقتار. ياعني, ونداي ورتالىقتار كوپتەپ سانالادى. عالىم وركەنيەت دامۋىنا ادامزات تۇتاس قاتىسقانىن ءجۇيەلى جەتكىزەدى.سول ل.ن.گۋميلەۆ ايتقان ەۋرازيالىق پوليتسەنتريزم تۇجىرىمداماسىنا تەرەڭىرەك زەر سالاتىن بولساق, ۇلى دالا سونىڭ ناق ورتاسىندا تۇرعانىن ايقىن اڭعارامىز.عالىم عۇن, تۇركى تۇقىمى تابيعاتپەن ۇيلەسىمدىلىكتە مەكەندەگەن دالانىڭ تاريحي ءمارتەبەسىن دالەلدەۋ ءۇشىن كوشپەلى حالىقتار مەملەكەتتىلىگىنىڭ پايدا بولۋى مەن دامۋىنا تەرەڭ تالداۋ جاسادى. ول بۇل رەتتە مەملەكەتتىلىك پەن ەلدىك تۋرالى زەرتتەۋلەرىن كەشەندى تۇردە وركەنيەتتىك ولشەمدەر تەورياسى نەگىزىندە جۇزەگە اسىردى.ارحەولوگيالىق, جازبا, تاريحي-مادەني, ەتنولوگيالىق جانە تاريحي-گەوگرافيالىق دەرەكتەردى جان-جاقتى تالداۋ اياسىندا ل.ن.گۋميلەۆ كوشپەلى حالىقتاردا مەملەكەتتىلىكتىڭ بەرىك نەگىزى بولعاندىعىن ءدالەلدەدى. تۇركىتانۋشى مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى ماسەلەلەرىن نەگىزىنەن عۇندار مەن تۇركىلەردىڭ ەتنوساياسي تاريحى تۇرعىسىنان زەرتتەپ-زەردەلەدى .«عۇن حالقىنىڭ تاريحى» («يستوريا نارودا حۋننۋ») اتتى ەڭبەگىندە عالىم: «ءبىز مىنا ماسەلەنىڭ ءمانىسىن تۇسىنگىمىز كەلەدى: قالايشا سانى از كوشپەلى حالىق تولىق جەڭىلىپ, جويىلعانعا دەيىن ءبىرنەشە عاسىر بويى وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالۋعا ءمۇمكىندىك بەرگەن ەلدىك ۇيىسۋى مەن مادەنيەتىن قالىپتاستىردى؟ بۇل حالىقتىڭ كۇشى نەدە ەدى جانە نەلىكتەن ول سارقىلدى؟ كورشىلەرى ءۇشىن عۇندار كىم ەدى جانە ولار ۇرپاقتارىنا نە قالدىردى؟ ءبىز بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تابا وتىرىپ, ادامزات تاريحىندا عۇنداردىڭ الاتىن ورنىن دۇرىس ايقىنداي الامىز», دەپ ارعى تاريحىمىزدى زەرتتەۋدىڭ ءادىسناماسىن بايىپتادى.كوشپەلىلەر مەملەكەتتىلىگى – ادامزات تاريحىنداعى وزىندىك ەرەكشە دامۋ ۇدەرىسىنە نەگىزدەلگەن قۇبىلىس. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى III عاسىردان باستاپ ءبىزدىڭ زاماننىڭ XIV عاسىرىنا دەيىنگى تاريحي ءداۋىردە ەۋرازيانىڭ دالالىق ايماقتارىندا, ۇلى قىتاي قورعانىنان كاسپي تەڭىزىنە دەيىن سكيف-ساق, عۇن, موڭعول سياقتى كوشپەلى حالىقتار مەن ولاردىڭ ءۇرىم-بۇتاعى نەگىزىن سالعان جيىرمادان استام مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەر ءومىر ءسۇرىپتى. بۇل بىرلەستىكتەردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىلىككە ءتان اتريبۋتتارى بار ساياسي ۇيىم رەتىندە, بەلگىلەنگەن اۋماقتىق شەكاراسىمەن, ەرىكتى نەمەسە تۇراقتى اسكەري كۇشىمەن, ورداسى بەلگىلى شانيۋي, قاعان نەمەسە حان بيلىك ەتكەن ايقىن اسكەري اكىمشىلىك بىرلىگىمەن, كورشىلەس ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستارى قالىپتاسقان ەلدىك جۇيە رەتىندە قالىپتاسىپ دامىدى.ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى بۇل كوشپەلى مەملەكەتتەر الەمدىك تاريحي ۇدەرىستەرگە ىقپال ەتىپ, تەرەڭ ءىز قالدىرعانى تاريحي شىندىق. ماسەلەن, ساق, عۇن, ءتۇركى قاعاناتتارى مەن ورتاعاسىرلىق قىپشاق, شىڭعىسحان يمپەرياسىنىڭ الەمدىك وركەنيەت پەن مەملەكەتتەر تاريحىندا الار ورنى ەرەكشە.تۇركىتانۋشى-عالىم, ەتنوگراف, گەوگراف ل.ن.گۋميلەۆتىڭ تاريحشى ەسەبىندەگى ۇلكەن عىلىمي ميسسياسى وسىنداي ءتۇركىنىڭ ارعى-بەرگى دۇنيەسىندەگى مەملەكەتتىك, ەلدىك قۇرلىمدارى تۋرالى تۇجىرىمدامالى وي-پىكىردى جۇيەلەۋىندە, تالداۋىندا, قورىتىندىلاۋىندا دەر ەدىك.سونداي-اق ارقاشان ىزدەنىس ءۇستىندە جۇرگەن عالىم وڭتۇستىك سىبىردە, موڭعوليادا جانە ورتا ازيادا جۇزەگە اسىرىلعان ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسى جاقىن ۋاقىتتا ەجەلگى تۇركىلەردىڭ ونەرى تۋرالى مول دەرەك بەرەتىنىن دە بولجاپ جازىپ كەتتى. دەگەنمەن, زەرتتەۋشىنى ۇلى دالا تۇرعىندارىنىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىنە قاراعاندا, قوعامدىق بولمىسىنىڭ كۇردەلى فورمالارى مەن الەۋمەتتىك ينستيتۋتتارى, اتاپ ايتقاندا, ايماقتىق-باسقارۋ جۇيەسى, شەندەردىڭ يەرارحياسى, اسكەري ءتارتىبى, ديپلوماتياسى, كورشى ەلدەردىڭ يدەولوگيالىق جۇيەسىنە قارسى قويا الاتىن ايقىن دۇنيەتانىمىنىڭ بولۋى قايران قالدىرعانىن بايقايمىز.ل.ن.گۋميلەۆ كوزى تىرىسىندە بايىرعى تۇركى قاعاناتىنىڭ جالعاسى رەتىندە قازاق ەلىنە, ونىڭ داڭقتى پەرزەنتتەرىنە اسا جاناشىرلىقپەن قاراعانىن بىلەمىز. بۇعان پاسسيونارلىق تۇرعىدان كەنەسارى حان تۋرالى ايتقان پايىمى, قازاقستاننىڭ باياندى بولاشاعى جونىندە ايقىنداعان بولجاۋى دالەل بولا الادى. سونىمەن بىرگە, رەسپۋبليكامىزدان ارنايى بارىپ, كەزدەسىپ تۇرعان الان مەدوەۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, عادىلبەك شالاحمەتوۆ, ت.ب. تۇلعالارعا اقىل-كەڭەس بەرگەنى, 80-جىلدارى الماتىعا ارنايى كەلىپ, جاس ىزدەنۋشى-زەرتتەۋشىلەردىڭ الدىندا ءدارىس وقىعانى – ايتا قالارلىقتاي فاكت.بارىڭىزگە بەلگىلى, ەلوردا اقمولاعا كوشەر الدىندا بولاشاق استانانىڭ عىلىمي-ءمادەني الەۋەتىن قالىپتاستىرىپ, دامىتۋ ءۇشىن ەلباسىمىز ن.ا.نازارباەۆ وسىندا بۇرىنعى پەداگوگيكا ينستيتۋتى مەن قۇرىلىس ينستيتۋتى نەگىزىندە ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋ تۋرالى ارنايى جارلىق شىعارعان-دى. سوندا ۇلت كوشباسشىسى ارقا ءتوسىندەگى ايرىقشا باعىتتاعى وقۋ ورنىنا ل.ن.گۋميلەۆ اتىن ۇسىندى.ۋاقىت بۇل شەشىمنىڭ ساليقالى پاراساتتان تۋىنداعانىن دالەلدەدى. قازىر ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى الەمگە تانىمال وقۋ ورنى بولىپ قالىپتاسىپ, مۇندا تۇركىتانۋشى عالىمنىڭ مۇراجايىنداعى ءتۇپنۇسقا جادىگەرلىكتەر وتانىمىزدىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ رۋحاني يگىلىگىنە اينالدى.سونىمەن: «ءاربىر حالىقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى قايتالانباس مانگە يە, سوندىقتان ۇلتتاردى مادەنيەتتى نەمەسە مادەنيەتسىز, دامىعان نەمەسە ارتتا قالعان دەپ ءبولۋدىڭ ەشبىر نەگىزى جوق», دەگەن ل.ن. گۋميلەۆتىڭ عىلىمي تۇجىرىمى, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا مويىندالماسا دا, تاۋەلسىزدىك تاڭى نۇرىن توككەن شاقتا ءومىرشەڭدىگىن كورسەتتى. ءتىپتى وسىنداي باتىل پىكىرلەر ءتاۋەلسىزدىك تۋرالى تەگەۋرىندى ويلاردىڭ, تۇعىرلى ىستەردىڭ ءتاۋەكەلشىلدىگىن ارتتىردى دەي الامىز. سول ءۇشىن دە ل.ن.گۋميلەۆ تۇلعاسى ۋاقىت وتكەن سايىن بيىكتەي تۇسەدى دەپ ەسەپتەيمىز.ديحان قامزابەك ۇلى,نۇربەك شاياحمەتوۆ,
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭپروفەسسورلارى.