سەنبى, 29 قىركۇيەك 2012 8:18
جاقسى كورگەن كىتابىڭدى قايتالاي وقيتىنىڭ بولادى. اسىرەسە, جاستاۋ كەزىڭدە. كەيىنىرەك ازايا بەرەدى قايتالاي وقۋ. اسىرەسە, اقپارات اعىنداپ, تەلەديدار توقتاماي, ينتەرنەت ءيتىنىپ تۇرعان قازىرگىدەي زاماندا. سوندا دا وتە-موتە ۇناتقان كىتابىڭنىڭ ءوزىن ەكى رەتتەن ارتىق وقۋ سيرەك بولسا كەرەك. ال ءبىزدىڭ وسى بەرتىنگى كەزدە ءبىر كىتاپتى ءۇش رەت وقىعانىمىز بار. ونىڭ جايى بىلاي.
سەنبى, 29 قىركۇيەك 2012 8:18
جاقسى كورگەن كىتابىڭدى قايتالاي وقيتىنىڭ بولادى. اسىرەسە, جاستاۋ كەزىڭدە. كەيىنىرەك ازايا بەرەدى قايتالاي وقۋ. اسىرەسە, اقپارات اعىنداپ, تەلەديدار توقتاماي, ينتەرنەت ءيتىنىپ تۇرعان قازىرگىدەي زاماندا. سوندا دا وتە-موتە ۇناتقان كىتابىڭنىڭ ءوزىن ەكى رەتتەن ارتىق وقۋ سيرەك بولسا كەرەك. ال ءبىزدىڭ وسى بەرتىنگى كەزدە ءبىر كىتاپتى ءۇش رەت وقىعانىمىز بار. ونىڭ جايى بىلاي.
توقسان جەتىنشى جىلدىڭ كۇزىندە استانانىڭ اقمولاعا اۋىسۋى باستالدى. كوش باسىندا ءبىز كەتتىك. «قازاقستان تەلەديدارى مەن راديوسى» رەسپۋبليكالىق كورپوراتسياسىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى كەزىمىز. ءبىزدىڭ الدىمىزعا قويىلعان مىندەت – اقمولاعا بيلىك قۇرىلىمدارى اۋىساتىن كەزگە دەيىن اقپاراتتىق «اقشام» باعدارلاماسىن بولاشاق جاڭا استانادان تاراتۋدى قامتاماسىز ەتۋ. جولعا شىعاردا سونىڭ الدىندا باستاپ, اياقتالماي قالعان ءبىر كىتاپتى قولعا الدىم دا پويىزدا ءبىتىرىپ تاستادىم. كەلە جۇمىسقا باس قويدىق. ءبىراز كۇننەن كەيىن جاڭا جەرگە دە كوندىككەندەي بولدىق. ۇيرەنگەن ادەت بويىنشا كىتاپ دۇكەندەرىن ىزدەۋگە كىرىستىم. قايران قالدىم. سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە سول – 1997 جىلدىڭ كۇزىندە اقمولا قالاسىندا بىردە-ءبىر كىتاپ دۇكەنى قالماعان ەكەن! كىتاپحاناعا بارا قوياتىنداي جاعداي جوق. ۋاقىتشا تۇسكەن تۋىسقانىمنىڭ ۇيىنەن ەمگە ءبىر كوركەم ادەبيەت كىتابى تابىلسايشى! قازاقشا تۇرماق, ورىسشاسى دا. تەك بالالارىنىڭ وقۋلىقتارى عانا. سودان الماتىدان الا كەلگەن جاڭاعى جالعىز كىتاپتى قولعا قايتا المايمىن با. اۋەلدە مۇنىڭ الدىندا وقىپ شىققان دۇنيەنى باسقا كىتاپ بولماعان سوڭ عانا قايتا باستاعانىم راس ەدى. سويتسەم وزىنە تاعى تارتىپ بارادى, تارتىپ بارادى. باياعىدا, بالا كۇنىمىزدە بەردىبەك اعانىڭ «بالالىق شاققا ساياحاتىن» وقىعانىمىزدا وسىنداي كۇي كەشەتىنىمىز ەستە. ول كىتاپ ءسىزدى سوناۋ قىتاي شەكاراسىنىڭ تاپ ىرگەسىندەگى نارىنقول جەرىنە, تەكەس بويىنا ىلەستىرە ءجونەلسە, بۇل كىتاپ ءسىزدى سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ سوڭعى تۇسىنا, سوناۋ جۋالى جەرىندەگى مىڭبۇلاق اتتى اۋىلعا الىپ كەتەدى. الىپ كەتەدى دە, سول مىڭبۇلاققا ماتاپ-بايلاپ تاستايدى. كىتاپتىڭ سوڭىنا جەتكەنشە اۆتوردىڭ جانىندا جۇرەسىز دە قوياسىز. ول قايدا بارسا ءسىز دە سوندا باراسىز, ول قۋانسا قۋاناسىز, ول قايعىرسا قايعىراسىز. بۇكىل رومان ءمولتەك اڭگىمەلەردەن تۇزىلگەن. بىرەۋىن وقيسىز دا ءسال توقتاپ قالاسىز. وقىعانىڭىزدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەمەس, ءتۇيسىنۋ ءۇشىن, تۇشىنۋ ءۇشىن. تاڭدايىڭىزعا ءدامىن الۋ ءۇشىن. بوياۋىنا كوز قانىقتىرۋ ءۇشىن. ءبىرى ءتاتتى, ءبىرى كەرمەك, ءبىرى نۇرلى, ءبىرى مۇڭدى, ءبىرى سىرلى, ءبىرى جىرلى. بىرىنەن ءبىرى وتەدى. ءتىل قانداي, ستيل قانداي. تىپ-تىنىش تۇندە تۇياقتىڭ تاسقا تيگەنىندەي تاق-تاق ەتىپ تۇرعان قاراپايىم دا قۇنارلى سوزدەر شىپ-شىمىر, جۇپ-جۇمىر سويلەمدەرمەن ءورىلىپ كەتە بەرەدى, كەتە بەرەدى. باس الا المايسىز. ءبىزدىڭ ەكى قايتارا وقىپ جۇرگەنىمىز رومان-ديلوگيانىڭ ءبىرىنشى كىتابى بولاتىن. ديلوگيانىڭ ەكىنشى كىتابى دا لايىقتى جالعاسىن تاپتى. ونى دا قۇشتارلانا وقىدىق.ارينە, ءار كىتاپ اركىمگە ارقيلى اسەر ەتەدى. تالعام تۋرالى تالاسپايدى. وقىرمان رەتىندە بۇل كىتاپقا الابوتەن قۇلاپ ءتۇسۋىمنىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. مەنىڭ دە تاعدىرىمنىڭ كىتاپ كەيىپكەرىنىڭ تاعدىرىنا ۇقساستىعى كوپ ەدى. مەن دە اكەدەن جاستاي قالىپ ەدىم. مەنىڭ انام دا التى بالانى قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي جەتكىزىپ ەدى. ونىڭ ۇستىنە ول كىسى وسى كىتاپتاعى وقيعالار ءوتىپ جاتقان ورتادا وسكەن. جۋالىنىڭ قىزى. شاڭلاقتا تۇرعان. بۇل كادىمگى كۇنى كەشەگى كانتەميروۆكا. سول جاقتاعى مىڭبۇلاق, كەڭبۇلاق, تالدىبۇلاق دەگەندەي ەلدى مەكەندەردىڭ ءبارى كەزىندە كوشىپ كەلگەندەردىڭ اتىمەن انتونوۆكا, ەۆگەنەۆكا, سامسونوۆكا, ميحايلوۆكا دەپ اتالا بەرگەن ەدى عوي. سودان دا بۇل كىتاپ ماعان ءبىر جاعىنان ناعاشىلار جەرىنىڭ كوركەم كەلبەتىندەي, جان انامنىڭ بالالىق شاعىنىڭ سىرلى سۋرەتىندەي ىستىق. بۇل كىتاپ ماعان جالپى انالار ەرلىگىنە سوزبەن سوعىلعان ەسكەرتكىشتەي كورىنەدى دە تۇرادى. ەڭ قىزىعى – سول كىتاپتى جاقىندا قولعا قايتا الىپ, اۋەلدە ءار جەر-ءار جەرىن قارارمىن, ەسىمە تۇسىرەرمىن دەپ باستاسام دا وقىعاننان وقىپ وتىرىپ, اياعىنا ءبىر-اق شىققانىم… ال ءۇش رەت وقۋعا جاراعان كىتاپتىڭ ءتىپتى دە تەگىن ەمەستىگىنە كۇمان بولماسقا كەرەك.ول كىتاپ – «اي مەن ايشا» رومانى. بۇل رومان جەسىرلىكتىڭ جىرى, جەتىمدىكتىڭ جىرى, قايعىنى قاقىراتقان قايسارلىقتىڭ جەڭىس جىرى بولىپ شىقتى. «اي مەن ايشا» ەندىگى جەردە كەشەگى توتاليتارلىق قوعامنىڭ حالىقتار تاعدىرىنا جاساعان ەلىرمە ەكسپەريمەنتىنىڭ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قازاق دالاسىندا, قازاق بالاسىندا, قازاق ساناسىندا قالدىرعان قاسىرەت تاڭباسىنىڭ سىرلى دا سۇراپىل سۋرەتى, كوركەم سوزبەن ىزىلعان كەلىستى كەستەسى كۇيىندە قالا بەرمەك.«اي مەن ايشا» بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە الاشتىڭ ارداقتى اقساقالى رەتىندە شىعىپ وتىرعان ء(بىزدىڭ گازەتتە مۇنان ەكى كۇن بۇرىن جاريالانعان «توپجارعان» اتتى كولەمدى ماقالاسىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىلباەۆ شەراعاڭدى وسىلاي اتاپ ەدى) حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ارداقتى اعامىز شەرحان مۇرتازا شىعارماشىلىعىنىڭ كوركەمدىك تۇرعىداعى زاڭعار بيىگى عانا ەمەس, قالامگەردىڭ تالانت تابيعاتىن باسقا تۋىندىلارىنان گورى تەرەڭىرەك تانىتاتىن دارا دۇنيەسى.«اي مەن ايشانى» وقي وتىرىپ, قازاقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىن جۇتىپ جىبەرگەن جايىنداي وتىز ەكىنشى جىلدىڭ اجال اپانىنان امان قالعان ازىناۋلاق بالالاردىڭ ءبىرى بولىپ ءىلدالدالاپ ىلىككەن شاقالاق شەرحاننىڭ, ەلىنىڭ ءسوزىن سويلەمەككە ۇمتىلعاننىڭ ءبارىن وبىرداي وپقان وتىز جەتىنىڭ ويرانىندا اكەسىنەن تىرىدەي ايىرىلعان نارەستە شەرحاننىڭ, جاسى ونعا دا تولماعان تۇستا ەلى ەكى قوعامدىق جۇيەنىڭ, ەكى يدەولوگيانىڭ ەگەسىنەن قانقاساپقا ۇرىنىپ, قارا قاعاز وقۋمەن ساۋاتى اشىلعانداردى كورىپ وسكەن بالا شەرحاننىڭ, اۋىلداعى اعايىنداردان شەككەن قورلىعىنان اناسى ايشامەن بىرگە ەلدەن ۇدەرە كوشۋىنە تۋرا كەلگەن, ينتەرنات نانىمەن جۇرەك جالعاعان ءجاسوسپىرىم شەرحاننىڭ كەيىننەن جازۋدىڭ سوڭىنا تۇسپەۋگە, بالا كۇنىندە جۇرەگىندە جاتتالعان جايلاردى, ساناسىندا ساقتالعان سەزىمدەردى قاعاز بەتىندە ارلەمەۋگە ءاددى دە جوق ەدى.«ەگدە تارتقاندا بۇگىن كورگەنىڭ ەرتەڭ ەستەن شىعادى.ال ەندى بالا كەزدە كورگەنىم, ەستىگەنىم بۇگىنگىدەي ءالى ەسىمدە.ەندەشە, تەككە كۇشەنە بەرمەي, سونى نەگە جازبايمىن؟«اتا-بابامنىڭ, ايشانىڭ ارۋاعى جار بولا كور!» – دەپ قولىما قالام الدىم», دەيدى اۆتور كىتاپتىڭ جولاشارىندا.جازۋشى بولامىن دەگەن ادامعا كوپ نارسە كەرەك. قۇداي بەرگەن تالانت كەرەك, ساۋساعىڭ مۇيىزدەلگەنشە قاعاز قاجاعاندا قاجىمايتىن-تالمايتىن قۋات كەرەك, ەرىنبەيتىن-جالىقپايتىن ەڭبەكقورلىق كەرەك, ءتىل بايلىعى كەرەك, سەزىمتالدىق كەرەك. سول كوپ كەرەكتىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە – ءومىربايان بايلىعى. ول جاعى ويداعىداي بولماعاندا قانشا جەردەن تالانتى كەرىپ بارا جاتسا دا ءبىراز جىلدان كەيىن ساۋساعىن سورۋدى باستايدى كەيبىر سۋرەتكەرلەرىڭىز.شەرحان مۇرتازا – تاعدىرلى تالانت. ونىڭ بۇكىل ءومىرى تابيعات-انا بەرگەن قابىلەت-قارىمىن ايقارا اشا تۇسۋگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن ورىلگەندەي اسەر قالدىرادى. ونىڭ بۇكىل تاعدىرى قاراما-قايشىلىقتاردىڭ قيىلىسىنان, قۇيىلىسىنان ادەيى تۇزىلگەندەي بولادى دا تۇرادى. «ولەڭ دەگەن تۋمايدى جايشىلىقتا, ولەڭ دەگەن تۋلايدى قايشىلىقتا». ءبىر اقىنىمىزدىڭ وسى ءسوزى تالانت تابيعاتىن تاماشا تانىتادى, شىعارماشىلىق كىلتىن قولعا ادەمى ۇستاتادى. ويلاپ وتىرساڭىز شەرحان مۇرتازانىڭ تىرشىلىكتەگى جولى وت پەن سۋداي شارپىسقان كەرەعارلىقتاردىڭ جيىنتىعى سياقتى. شەراعاڭ فەنومەنىنىڭ سىرىن ءسوتسياليزمنىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسى قاتار ورىلگەن كۇردەلى بىتىمىمەن, توتاليتاريزم تابيعاتى مەن قازاقى كەڭدىكتىڭ باسى پىسپەس دراماسىمەن دە تۇسىندىرە سالۋ قيىن. ونىڭ ەسىمىنىڭ وزىندەگى «شەر» ءسوزىنىڭ دە ەكى ماعىناسى بار ەمەس پە؟ بىرەۋى – مۇڭ-زار, ۋايىم. بىرەۋى – جولبارىس. ءجالاڭتوس بابامىز سامارقاندا سالدىراتىن ارىستان قاقپالى مەدرەسەنىڭ «شيردور» اتالاتىنى سودان. «اي مەن ايشاداعى» باس كەيىپكەردىڭ ەسىمى بارىسحان دەپ الىناتىنى دا سودان. و باستا اتا-اناسى جولبارىستاي جۇرەكتى بولسىن دەپ قويعان عوي بۇل ەسىمدى. سول ۇل راسىندا دا جولبارىستاي جۇرەكتى بولىپ وسكەن. قايتەرسىڭ, جولبارىستاي جۇرەكتى ۇل ءدايىم جولىن كەس-كەستەگەن قايعى-قاسىرەتپەن, الدى-ارتىن تورلاعان ۋايىممەن, مۇڭمەن جاعالاسا ءجۇرۋگە, جانتالاسا ءومىر سۇرۋگە, جانىن جەگەن جاماندىقتاردى جانىشتاپ, جويىپ وتىرۋعا ءماجبۇر ەتىلگەن. قاراڭىزشى, راسىندا دا, بالا كۇنىندە ءبىر قىرعىننان كەيىن ءبىر قىرعىن كەزەكتەسىپ كەلگەن دە تۇرعان عوي. ماڭ دالاسىندا مالى مىڭعىرىپ جۇرەتىن قازاققا اياق استىنان اشتىق ءتونىپ, حالىقتىڭ جارتىسىندايىن جەر جۇتىپ جاتقان وتىز ەكىنشى جىلى تۋادى دا, ورتا ەسەپپەن ون بالانىڭ توعىزى ءتىرى تۇرا الماعان سول زۇلماتتان امان قالادى; نە جازىعى بارى بەلگىسىز كۇيدە اكەسى ايدالاعا ايدالىپ كەتە بارادى, سول جاقتا ءجۇرىپ ءسىبىردىڭ قاپتاعان قاراعايىنىڭ ءبىرىنىڭ تۇبىندە ماڭگىلىك تىنىشتىق تابادى; سوعىس جىلدارىندا تىگەرگە تۇياقسىز وتباسىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسىپ, ەندى ءۇمىتى ۇزىلەدى دەپ تۇرعان جەرىنەن ءبىر كەزدەگى اجەپتاۋىر داۋلەتتى اۋلەتتى اشتىق ارانىنا ايداپ تىققان, ودان كەيىن اكەدەن ايىرعان سول وكىمەت جاڭاعى جەتىمگە كومەك قولىن سوزادى, الدىمەن ينتەرناتقا ورنالاستىرادى, ودان كەيىن مەكتەپ بىتىرگەن تۇسىندا قايتادان جارىلقاپ, سوناۋ ماسكەۋدە, ونىڭ دا تالايلاردىڭ تۇسىنە كىرەتىن ەڭ باستى ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋىنا جاعداي جاسايدى, و باستا باسپا رەداكتورى فاكۋلتەتىنىڭ ورنىنا پوليگرافيا ماشينالارىنىڭ وقۋى دەگەن تەحنولوگيالىق فاكۋلتەتكە وتىرعىزىپ قويادى دا, كوپ ۇزاتپاي جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنەن ءبىر-اق شىعارتادى. سويتسە, مۇنى اكەسىنەن ايىرتاتىن ستالين ءوزى قايتىس بولارىنىڭ الدىندا پوليگرافيا ينستيتۋتىنىڭ باسپا رەداكتورى فاكۋلتەتىن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە قوسۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويىپ كەتكەن ەكەن. ودان كەيىن دە شەرحان مۇرتازا سول قوعامنىڭ يگىلىگىن ءبىر ادامداي-اق كوردى: ۋنيۆەرسيتەت بىتىرىسىمەن الماتىعا كەلىپ, قازاقتىڭ جاقسىسى مەن جايساڭىنىڭ ورتاسىنا ءتۇستى, گازەتتىڭ جۇمىسىمەن ءجۇرىپ ەل كوردى, جەر كوردى, جاقسى مەن جاماندى تانىدى, ىسىلىپ, تاجىريبە جيناقتاعان شاعىندا, وردا بۇزار وتىزىندا رەسپۋبليكالىق جاستار باسىلىمىنىڭ تىزگىنىن ۇستادى, سودان كابينەتتەن كابينەت, كولىكتەن كولىك, حاتشى قىزدان حاتشى قىز اۋىستىردى دا وتىردى, ءبىر گازەتتەن كەيىن ءبىر گازەتتى, ءبىر جۋرنالدان كەيىن ءبىر جۋرنالدى باسقارىپ, جازۋشىلار وداعى سىندى كيەلى شاڭىراقتا ەكىنشى حاتشى بولدى, رەسپۋبليكالىق تەلەراديو كورپوراتسياسىنا دا توراعالىق جاسادى, قىسقاسى, اتتاي قىرىق بەس جىل بويى اتتان ءتۇسكەن جوق, قاتارىنان بىرنەشە رەت ەل پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ تا سايلاندى. ءسويتىپ, بالاۋسا بالعىن كۇنىندە كوز جاسىن توككىزىپ, ءومىرىن وكسىتكەن, ويدا ويىن ورىپ, قىردا قيالىن قىرىپ كەتە جازداعان كەڭەس وكىمەتى كەيىننەن سول قياناتىنا قىسىلعانداي بولىپ, وسىنىڭ ءبارىنىڭ بوداۋىنا ءبىراز جاقسىلىق جاساپ-اق باققانداي. ءيا, بىلايشا قاراعاندا شەراعاڭنىڭ كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭگە دەگەن نارازىلىعى مەن رازىلىعى تەڭ تۇسۋگە ءتيىس تە سياقتى ەدى. سولاي بولىپ تا كەلدى. كوپكە دەيىن. سۋرەتكەرلىك شالىمدىلىعى ارتقان سايىن, ازاماتتىق ۇستانىمى ورنىعا تۇسكەن سايىن, توتاليتاريزم تابيعاتىن تانىپ-بىلە بەرگەن سايىن, بوستان سانا بەلەڭ العان سايىن قالامگەردىڭ ول قوعامعا, ول كەزەڭگە رازىلىعىن نارازىلىعى باسا بەردى, بۇل ارقىلى قالامگەردىڭ ويشىلدىعى تەرەڭدەپ, تالداۋ قۋاتى كۇشەيدى, اينالىپ كەلگەندە مۇنىڭ ءوزى ونىڭ جازۋشىلىق شىعارماشىلىعىن دا, جۋرناليستىك قالام قارىمىن دا جاڭا بەلەستەرگە باستادى.1958 جىلى جارىق كورگەن «قۇرىلىسشى داكۋ» دەگەن وچەركتەر جيناعىندا دا, «تابىلعان تەڭىز», «بۇلتسىز كۇنگى نايزاعاي», «بەلگىسىز سولداتتىڭ بالاسى» اتتى پوۆەستەردىڭ بارىندە دە, كەيىنىرەكتەگى «41-جىلعى كەلىنشەك», «ينتەرنات نانى» اتتى اڭگىمەلەر جيناقتارىندا دا نەگىزىنەن ۋاقىتتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى شىعارما ارقاۋى ەتىلىپ, زامانداستارىمىزدىڭ سان قيلى بەينەلەرى كەستەلەندى. ال 1978 جىلى قازاق سسر مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلگەن «قارا مارجان» رومانىندا ناعىز قانى تامىپ تۇرعان بۇگىنگى كۇن تاقىرىبى قوزعالىپ, وندىرىستىك قاقتىعىستار ارقىلى ادامگەرشىلىك ماسەلەلەرى وتكىر كوتەرىلدى. بۇل رومان بويىنشا كەزىندە فيلم تۇسىرىلگەنى, سپەكتاكل قويىلعانى, شىعارمانىڭ بىرنەشە تىلدەرگە اۋدارىلعانى تۋىندىنىڭ تولىمدىلىعىن تانىتىپ تۇر.ايتسە دە ول جىلداردا شەرحان مۇرتازا تالانتىنىڭ تەگەۋرىنى ەڭ الدىمەن اياققا قۇيعان استاي شاپ-شاعىن, اۆتوردىڭ ءوز تۇرپاتىنداي شىپ-شىمىر, ءتىلى توگىلىپ, ورنەگى ءورىلىپ كەلەتىن اسەرلى اڭگىمەلەرىنەن كورىندى. اسىرەسە, جازۋشىنىڭ «ءبىر نازىك ساۋلە», «41-جىلعى كەلىنشەك», «شەكشەك شىرىلدايدى», «سول ءبىر كۇز», «جاڭبىرلى توي», «شاقالاق» سياقتى تۋىندىلارىن قازاق ادەبيەتىندەگى اڭگىمە جانرىنىڭ ەڭ ادەمى ۇلگىلەرىنىڭ قاتارىنا سەنىممەن قوسۋعا بولادى. كوركەم ءسوزدىڭ زەرگەرى, اسا تالعامپاز تالانت تاحاۋي احتانوۆتىڭ جاڭاعى اتالعان اڭگىمەلەردىڭ اراسىنان «ءبىر نازىك ساۋلەنى» «ءبىزدى قاتتى سۇيسىندىرگەن, ءىشىمىزدى جىلىتقان» دەپ اتاعانى كوپ جايدى اڭعارتادى. باعا دەگەننىڭ ءوزى دە سالىستىرمالى نارسە عوي بىلگەنگە. باعانىڭ باعاسى باعانى بەرۋشىنىڭ باعاسىنا بايلانىستى. بىرەۋدىڭ «كەرەمەت» دەگەنىنەن بىرەۋدىڭ «جامان ەمەس» دەگەنى سالماقتىراق شىعاتىن كەزدەر بار. وسى تۇرعىدان قاراعاندا اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى قايران عابەڭنىڭ – عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ «قىزىل جەبە» رومانى جايىندا ايتقان: «جۇلدىز كوپىردەن» مەن تۇرار رىسقۇلوۆ بەينەسىن تاني الدىم دەۋىمە بولار ەدى», «شەرحان كەشەگى تۇراردى كوپ ىزدەنۋلەر ارقىلى تاپتى دەۋگە تۋرا كەلەدى» دەگەندەي قاراپايىم سويلەمدەرمەن بەرگەن باعاسىن باسقالاردىڭ اۋىز اشىپ, كوز جۇما, تاڭدانا, تامسانا ءسوز ەتكەنىنەن دە قىمبات كورەتىنىمىز راس.«قىزىل جەبە» – شەرحان مۇرتازا دەگەن ونسىز دا ابىرويلى اتتى ودان سايىن ارۋاقتاندىرىپ جىبەرگەن, اۆتوردى قازاق ادەبيەتىنىڭ داۋسىز دارىندارى, شىن شەبەرلەرى, سىرلى سۋرەتكەرلەرى قاتارىنا ءبىرجولاتا قوسىپ بەرگەن ءبىتىمى بولەك تۋىندى. «قىزىل جەبە» – شەرحان مۇرتازانىڭ باستى كىتابى. روماندى جازۋ بارىسىندا قالامگەردىڭ ءوزىنىڭ دە ادام, تۇلعا, ازامات رەتىندە وسكەنىنە, ءوزىنىڭ دە كۇرەسكەر رەتىندە شىڭدالا تۇسكەنىنە شاك بولماسا كەرەك. اۆتوردىڭ ونىڭ الدىنداعى جيىرماشاقتى جىلدا جيناعان جازۋشىلىق تاجىريبەسى دە, سيۋجەت قۇرۋ, كەيىپكەر دارالاۋ, ءسوز سارالاۋ ۇستالىعى دا, جۋرناليستىك ىزدەنگىشتىگى دە, پۋبليتسيستىك پايىمى دا, تاريحشىلدىق تولعامى دا, ازاماتتىق ۇستانىمى دا… ءبارى-ءبارى ءبىر-بىرىنە قوسىلا كەلىپ, ءبىزدىڭ الدىمىزعا تۇرار تۋرالى بەس كىتاپتىق رومان-حامسانى توستى. وسى جولعا جيىرما جىلعى ءومىرىن, مازاسىز كۇندەرى مەن ۇيقىسىز تۇندەرىن جۇمساعان, جابىلعان جالا مەن جاعىلعان كۇيەگە جانىن جابىرقاتىپ, جۇيكەسىن جۇقارتقان شەرحان مۇرتازا ءتۇپتىڭ تۇبىندە جازۋشىلىق جەڭىسىنە جەتتى – اسىل ازاماتىمىزدىڭ حالىق ءۇشىن جاساعان ۇلى ەرلىگىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ايقارا اشاتىن تۋىندىنى دۇنيەگە اكەلدى. ونىڭ سىرتىندا قالامگەر تۇراردىڭ تۇركى ءدۇنيەسىنىڭ تۇتاستىعى جولىنداعى جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ءمان-ماعىناسىن دا تولىمدى تانىتتى.بەس كىتاپتىڭ ءار سويلەمى ءمىنسىز قالانىپ, قاشالىپ, ءار بەتى سونشاما قىرلانىپ-سىرلانىپ, جۇتىنىپ تۇرماعان دا شىعار. ءبازبىر تۇستاردا سۋرەتتەۋدى بايانداۋ باسىڭقىراپ كەتەتىن دە شىعار. ءبارى مۇمكىن. وراسان شارۋا ولقىلىقسىز بولمايدى. ول راس. بىراق سونىڭ ءبارىن بۇل شىعارمانىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن, العاشقى سويلەمىنەن سوڭعى سويلەمىنە دەيىن كەرنەپ تۇرعان ۇلى رۋح – قازاقتىڭ ازاتشىل رۋحى, تۇراردىڭ «تاۋەلدىلىكپەن كۇرەسى» (عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءسوزى), اۆتوردىڭ حالىق ءىسى جولىندا شەيىت بولعان ۇلى تۇلعاعا دەگەن ۇلى ماحابباتى جويىپ, شايىپ جىبەرەتىنى تاعى راس. روماندى وقي وتىرىپ ءبىز ءوز ناسىلىمىزدەن وسىنداي ادام شىققانىنا قۋانامىز, ونىڭ ستاليندەي قاندىقول ديكتاتورمەن دالەلدى داۋلاسقانىنا, تيرانمەن تەگەۋرىندى تىرەسكەنىنە ماقتانامىز, بۇگىن تاڭدا كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىرعان ورتاازيالىق ىقپالداستىق سياقتى تاعدىرشەشتى, كوكەيكەستى ماسەلەلەردى سوناۋ جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىندا كوتەرىپ, كوتەرىپ قانا قويماي, سول جولدا ناقتى جۇمىس جۇرگىزگەنىنە قايران قالامىز, مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىمىزدى ۇشتايدى, ۇل-قىزىمىزدى ۇلى مۇراتتارعا ۇمتىلدىرادى. وسى قاسيەتىمەن شەرحان مۇرتازا رومانى ادەبيەتتىڭ دە, مادەنيەتتىڭ دە شەڭبەرىنەن شىعىپ, رۋحانياتتىڭ ارناسىنان اسىپ, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ساياسي سيپاتقا دا يە بولادى. «قىزىل جەبە» قازاققا سونىسىمەن دە قاستەرلى, سونىسىمەن دە قىمبات.بۇل ارا, ارينە, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تاۋ تۇرپاتتى تۇلعاسى تۋرالى تولعاپ تۇرىپ الار جەر ەمەس. ءبىز تەك رومان كەيىپكەرى جايىنداعى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ 1994 جىلعى تاريحي زەردە كەشىندە سويلەگەن سوزىنەن ءۇزىندى كەلتىرۋمەن شەكتەلەيىك. پرەزيدەنت سوندا بىلاي دەگەن ەدى:«تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ اسىل ارۋاعىنا تاعزىم ەتىپ, اتىن ارداقتاعاندا ءبىزدىڭ ويىمىزعا ونىڭ ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭ ەرەسەن, ەڭ ءىرى, ەڭ قاسيەتتى ەڭبەگى الدىمەن ورالادى. قازاق دالاسىنا ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا, قازان ۇرماي, قار جاۋماي-اق كەلگەن ناعىز ناۋبەت – الاپات اشارشىلىق تۇسىندا رىسقۇلوۆ تۇلعاسىنىڭ شىن مانىندە ۇلى ەكەنى ايقىن كورىندى. اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس بولىپ تۇرعان, قىرىنا العاننىڭ قابىرعاسىن قاقىراتىپ, كولدەنەڭ تۇرعاننىڭ ءبارىن كوردە ءشىرىتىپ جاتقان ستاليندەي تيرانعا قارسى شابۋ, قازاق دالاسىنداعى قولدان جاسالعان قىرعىندى توقتاتتىرۋدى تالاپ ەتۋ ولىمگە باس تىگىپ, اجال اۋزىنا ءوزى بارۋمەن بىردەي ەرلىك بولاتىن. كەيىننەن رىسقۇلوۆتىڭ ءۇش حاتى بويىنشا رەسپۋبليكاداعى جاعداي تەكسەرىلگەنى, گولوششەكين باسقا قىزمەتكە اۋىستىرىلىپ, ورنىنا حالىق «مىرزاجان» اتاپ كەتكەن ميرزويان كەلگەنى, ءسويتىپ اينالاسى ەكى جىلدىڭ ىشىندە تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىن جۋساتىپ سالعان حح عاسىردىڭ سۇمدىق تراگەدياسى توقتاتىلعانى بارىڭىزگە بەلگىلى. ال وسى ىسكە قوزعاۋ سالىپ بەرگەن تۇرار رىسقۇلوۆ ەدى. وسى ۇلى ەڭبەگى ءۇشىن قازاق ەلى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ اتىن ماڭگى-باقي ارداقتاپ وتەتىن بولادى!».وعان دەيىن قازاق بالاسى اتقارىپ كورمەگەن اسا لاۋازىمدى قىزمەتتە –رسفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە ون ءبىر جىل بويى وتىرسا دا, الدەقاشان رەسمي تۇرعىدا اقتالسا دا ءبىر كەزدەگى «نەوپانتۇرىكشى» اتاعى قالماي-اق قويعان تۇرار رىسقۇلوۆتى حالىق ساناسىندا قايتا ءتىرىلتىپ بەرگەن, ونىڭ قانداي جايدى دا ارعىدان ويلايتىن بيىك پاراسات يەسى, حالقىنىڭ مۇددەسى جولىندا شىبىن جانىن قيىپ كەتۋگە بار ۇلى جۇرەك يەسى, سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەيتىن, ايتقانىنان قايتپايتىن تاۋەكەلشىل, تۇتاس تۇلعا بولعانىن كەمەل كوركەمدىكپەن كەستەلەپ بەرگەن شەرحان مۇرتازانىڭ اتىن دا حالقىمىز ارقاشان ارداقتايتىنى انىق دەپ سەنەمىز!تۇرار تۇلعاسىنا قاتىستى شەراعاڭنىڭ حالىق الدىندا تاعى ءبىر ەلەۋلى ەڭبەگى بار. وعان كۋاگەر عانا ەمەس, تىكەلەي قاتىستى ادام رەتىندە مەن بۇل جايىندا وسى توي تۇسىندا ايتۋدى پارىزىم دەپ سانايمىن.انا جىلى ءبىز «ەگەمەن قازاقستاندا» پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى جاريالانعان ماقالا, سۇحباتتاردان «ەلباسى» اتتى كولەمدى جيناق قۇراستىردىق. سوندا شەراعاڭنىڭ ەلباسىدان العان 1992 جىلعى سۇحباتى باسىلدى. اڭگىمەنىڭ اياق جاعىندا «ۋاقىت تىعىز. وسى سىزدەردە بوس ۋاقىت بولا ما ءوزى؟ انا ءبىر جىلى جاستار تەاترىنا كولبيندى زورلاعانداي ەتىپ ەرتىپ بارعانىڭىز ەسىمدە. سوڭعى رەت تەاترعا قاشان باردىڭىز؟» دەگەن سۇراق قويىلادى. ءبىزدىڭ ايتقالى وتىرعانىمىز دا وسى – كولبيندى تەاترعا زورلاعانداي ەتىپ ەرتىپ بارۋدىڭ جايى.جەر ورتاسىنان اسىپ, جاسى ەلۋدەن ەڭكەيگەن شاعىندا شەراعاڭ جاڭا جانردىڭ جالىنا جارماستى: بىرىنەن كەيىن ءبىرىن جالعاستىرىپ, «ستالينگە حات», «بەسەۋدىڭ حاتى» دەگەن ەكى دراما جازدى. ەكەۋى دە جاستار تەاترىندا قويىلدى. ول درامالارىنىڭ اسەرى بۇرىن ءوزى سۋرەتتەيتىن بۇلتسىز كۇنگى نايزاعايداي بولدى. حالىق اعىلاتىن دا جاتاتىن. انشلاگتان انشلاگ. ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا بولىمىندە مادەنيەت سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كەزىم. ءبولىم مەڭگەرۋشىسى – مىرزاتاي جولداسبەكوۆ. مىرزەكەڭ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا كىرىپ, «ستالينگە حاتتىڭ» حالىققا اسەرىن ايتىپ, تەاترعا شاقىردى. «كەلىستى, كەلەتىن بولدى», دەپ ايتتى بىزگە. تەاترعا, اۆتورعا ايتىپ, ولاردى دا قۋانتىپ, دايىندالىپ جاتىرمىز. سپەكتاكل قويىلارعا ەكى كۇن قالعاندا باسقا ءبىر حابار جەتتى: سوۆمين ءتوراعاسى تەاترعا ءبىرىنشى حاتشىمەن بىرگە كەلەتىن بولىپتى. ەندى قۋانار-قۋانباسىمىزدى بىلمەي قالدىق. ءبىر جاعىنان جاقسى, ارينە. رەسپۋبليكا جەتەكشىسىنىڭ ۇلتتىق ونەرىمىزدەگى ەلەۋلى قۇبىلىس دەلىنىپ وتىرعان قويىلىمدى كورگەنى. ەكىنشى جاعىنان… قانشا جەردەن ينتەرناتسيوناليست بولعانىڭمەن, قانشا جەردەن كوممۋنيست بولعانىڭمەن, قانشا جەردەن ورتالىق كوميتەتتە وتىرعانىڭمەن بۇيرەگىڭنىڭ ءبىر بۇرىشىندا كولبيننىڭ ۇلتى دا, سىرتتان كەلگەنى دە تۇرادى… «ۇكىمەت باسشىسىن بەكەر شاقىرعان جوق پا ەكەنبىز ءوزى؟» دەگەندەي ويلار دا كەلگەنىن نەسىنە جاسىرايىق. سول كۇندەرى ءتىپتى تاۋدان-تاستان قايتپايتىن شەراعاڭنىڭ ءوزى دە مازاسىزدانعان-اق شىعار. ونى رايىمبەك سەيىتمەتوۆ تۋرالى جازعان «نايزاعاي بۇلتتى كۇندەرى عانا جارقىلدايدى» اتتى ماقالاسىنداعى: «ال ەندى سول سپەكتاكلگە كولبيننىڭ ءوزى كەلدى. مىنە, قاھارلى شاق. قورقىنىشتى ما, جوق پا؟» دەگەن جولدارعا قاراپ ايتىپ وتىرمىن. ءبىرىنشى باسشىنىڭ اتى ءبىرىنشى باسشى. قالاي قارايدى, قانداي باعا بەرەدى؟ نە ويلايدى؟ نەندەي شەشىم جاسالادى؟ سونىمەن, نازارباەۆ سپەكتاكلگە كولبيندى الىپ كەلەتىن بولدى. ولارعا ىلەسىپ بۇكىل بيۋرو كوشىپ كەلەتىن بولدى. قازاق تەاترىنىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەيتىن مينيسترلەر «ۆەرتۋشكامەن» تەلەفونداپ, شاقىرۋ بيلەت سۇراۋدى شىعاردى. قويىلىم كۇنى دە كەلدى. سپەكتاكل باستالدى. كورسەتىلىمگە جاۋاپتى ادام رەتىندە (مادەنيەت سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىم) ءبىرىنشى قاتاردىڭ ەڭ شەتىنەن وزىمە ورىن قالدىرىپ قويعانمىن. ءبىر كوزىم ساحنادا, ءبىر كوزىم كولبيندە. قىرىنان كوز سالامىن. بىرنەشە رەت كورگەن سپەكتاكلىم عوي, ءبىرازدان كەيىن ساحنادان گورى كولبينگە كوبىرەك قاراي باستادىم. جانىنداعىلار, ارتىنداعىلار ونىڭ جۇزىنە ولاي زەر سالا المايدى. ءاي, دەگەنمەن سونشا ساڭىلاۋسىز ەمەس ەكەن. كوپ وتپەي-اق ءبارىن ءتۇسىندى. ساحنادا ستالين مەن گولوششەكين جۇرگەنىمەن سانادا گورباچەۆ پەن كولبين تۇرعانىن دا, ءوزىن بۇل سپەكتاكلگە نازارباەۆتىڭ نەگە الىپ كەلگەنىن دە ءتۇسىندى. ەموتسياسىن جاسىرا المايتىن كىسى ەدى. سپەكتاكل سوڭىنان قول سوققان دا جوق, رەجيسسەرگە دە, دراماتۋرگقا دا ەشتەڭە ايتپادى. ءۇن-ءتۇنسىز كەتتى دە قالدى. ال ەندى نەگىزگى ءتۇيىندى شەراعاڭنىڭ وزىنەن تىڭدايىق. جاڭاعى ماقالادا اۆتور ءارى قاراي بىلاي دەيدى: «كولبيننىڭ ءوزى كەلدى, ونىڭ نوكەرلەرى كەلدى, كوردى. حالىق دەگەن كوپ. كولبيننىڭ قاباعى سالبىراي ءتۇستى, تىستەندى بىلەم, كىم بىلەدى, ءتىسىن شىقىرلاتقان دا شىعار, بىراق ءلام دەمەدى, نە بولسا دا ىشىندە كەتتى. مىنە, مۇمكىن سول ساتتە ويعا قالعان شىعار, مىنا حالىقپەن ويناۋعا بولمايتىنىن ويلاعان شىعار. كىم بىلەدى, تاعدىر ما, جازۋ ما, الدە حالىقتىڭ قارعىسى ما, قازاقستاننان كەتتى, كوپ ۇزاماي دۇنيەدەن قايتتى. ايتپەسە سونشالىقتى باسى جەرگە ءتيىپ تۇرعان جان ەمەس ەدى».شەرحان مۇرتازا حالقىنا وسىلاي دا كومەك كورسەتكەن.شەراعاڭنىڭ حالقىنا كومەك كورسەتكەن كەزى كوپ.«لەنينشىل جاس» گازەتىن باسقارىپ, ءسوز شىدەرى شەشىلمەگەن, وي تۇساۋى اعىتىلماعان سول زاماننىڭ وزىندە جاستارىمىزدىڭ جىگەرىن جانيتىن, نامىسىن قامشىلايتىن ماقالالاردى جاڭبىر-جاڭبىردىڭ ارا-اراسىمەن ءوتكىزىپ قويىپ وتىرعاندا دا, ءتىل, مەكتەپ, ءداستۇر سياقتى شەتىن ماسەلەلەردى شەتىنەن قوزعاپ, كىشى تسك ۇلكەن تسك-دان ەكى كۇننىڭ بىرىندە ەسكەرتپە الىپ, ءوزى ءسوز ەستىپ جاتسا دا باعىتىنان تايماي, ءبىرمويىنداپ, ىستەيتىنىن ىستەي بەرگەن كەزىندە دە, كومسومول باسىلىمىنا قازاق دالاسىنىڭ قيىر-قيىرىنان سەن تۇر, مەن اتايىن دەيتىن سايدىڭ تاسىنداي تالانتتاردى جيناپ الىپ, ولاردى ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرىپ, باۋلىپ-قاعىپ, شەكپەنىنەن شىعارىپ, ادەبيەتتىڭ ايدىنىنا ءجۇزدىرىپ, جۋرناليستيكانىڭ جايلاۋىنا جۇيتكىتە جىبەرىپ وتىرعاندا دا سويتكەن.«جالىن» الماناعىن باسقارىپ, جاس تالانتتاردىڭ تۇمىلدىرىعىن اعىتىپ, «ءتۋرابيدىڭ تريبۋناسى» دەگەن اتىشۋلى ايدارمەن ادەبيەتتەگى سۇرەڭسىزدىككە, حالتۋراعا اشىق مايدان اشقاندا دا سويتكەن.«جۇلدىز» جۋرنالىن باسقارىپ, شىعارما اتاۋلىنىڭ بارىنە ادىلەتتى قاراعاندىقتان, شىن تالانتتى, شىن تاڭداۋلى تۋىندىلار عانا باسىلعاندىقتان جۋرنالدى ءار قويشىنىڭ ەتىگىنىڭ قونىشىندا جۇرەتىندەي ەتكىزگەندە, باسىلىمىنىڭ تارالىمىن قازىر ادام ايتقىسىز دەڭگەيگە – ەكى ءجۇز مىڭعا جەتكىزگەندە دە سويتكەن.«قازاق ادەبيەتى» گازەتىن باسقارىپ, باسىلىم بەتىندە ۇلتىمىزدىڭ ەڭ ءبىر دىلگىر ماسەلەلەرىن بىرىنەن كەيىن ءبىرىن كوتەرتىپ, تاريحتىڭ نەبىر اقتاڭداقتارىن اشقىزىپ, قازاقتىڭ ۇل-قىزدارىن ەركىن ويلاۋعا, ەركىن سويلەۋگە, ەركىن جازۋعا شاقىرعاندا دا, ون التى بەتتىڭ ءبىر بەتىن دە قالدىرماي وقيتىنداي جاعدايعا اپارعاندا دا سويتكەن.«ەگەمەن قازاقستاندى» باسقارىپ, كەشەگى سىقىرلاعان تسك-نىڭ سىقيعان «سق»-سىن ەركىن ەلدىڭ «ەگەمەنىنە», تاۋەلسىزدىك تريبۋناسىنا, مەملەكەتتىلىكتىڭ مىنبەرىنە اينالدىرىپ بەرگەندە دە سويتكەن.قازاق تەلەۆيزياسىن باسقارىپ, تالاي جىل بويى كوگىلدىر ەكراندا وگەي بالانىڭ كۇنىن كەشكەن قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتكەندە, انا تىلىمىزدەگى باعدارلامالاردىڭ سانىن كوبەيتىپ, ساپاسىن ارتتىرعاندا, سونداعى سىرەسكەن سەڭدى بۇزىپ, اقپاراتتىڭ بۇل سالاسىنا دا قازاقى قان قۇيۋعا بولاتىنىن دالەلدەگەندە دە سويتكەن.پارلامەنت دەپۋتاتى كەزىندە ۇلت نامىسى ءۇشىن, ءتىلىمىزدىڭ, ەلدىگىمىزدىڭ ەسەسى كەتپەۋى ءۇشىن نەبىر ايتىس-تارتىستارعا ءتۇسىپ, قوس ءتىلدى دە مەملەكەتتىك ءتىل ەتىپ كونستيتۋتسياعا جازايىق دەپ جانىعا قالعاندارعا قاراتىپ: «جىلاندا عانا ايىر ءتىل بولادى, ال ادامدا ءتىل بىرەۋ!» دەپ اقىرىپ شىققاندا دا, رۋحاني سالانى شومىشتەن قىسۋعا بەيىم تۇراتىن ۇكىمەتتى وڭەشتەن قىسۋعا دەيىن بارىپ شىرىلداپ شىققاندا دا سويتكەن.وسىلاي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.شەراعاڭنىڭ ومىرىندەگى قىسقا دا بولسا اسا ناتيجەلى بەلەستەردىڭ ءبىرى, ءسوز جوق, «ەگەمەن قازاقستاندى» باسقارعان جىلدارى. شەرحان مۇرتازا گازەتتىڭ جەتەكشىلىگىنە اسا ءبىر تالماۋ تۇستا كەلدى. ول كىسى باسىلىم تىزگىنىن قولعا العاندا گازەتتىڭ باس گازەت دەگەن باياعى اتى عانا قالعان ەدى. پارتيانىڭ باسىنان باعى تايىڭقىراي باستاعان «قايتا قۇرۋ» جىلدارىندا بۇرىن نەگىزىنەن ورتالىق كوميتەتتىڭ ورگانى دەگەن اتىمەن ءدۇرديىپ جۇرگەن باسىلىمنىڭ دا بەدەلى باسەڭدەپ كەتكەن بولاتىن. زامانىندا سماعۇل, جۇسىپبەك, بەيىمبەت, ساكەن, تۇرار سىندى تۇلعالار باسقارعان گازەتتىڭ كۇيى كەتىڭكىرەپ جۇرگەنىنە ىشتەي قينالاتىنبىز. اقىرى ورتالىق كوميتەتتە ويلانا-ويلانا كەلە ءبىر ويعا توقتادىق. گازەت باسشىلىعىن كۇشەيتۋ كەرەك. سوندا ونى كىم جاڭاشا باسقارا الادى؟ ونداي ادام, بىزدىڭشە, بىرەۋ-اق – شەرحان مۇرتازاەۆ. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىن جۇتىندىرىپ شىعارىپ وتىر. بۇرىن باسقارعان باسىلىمدارىنىڭ ءبارىنىڭ باعىن اشقان. وسى ويىمىزدى پرەزيدەنتكە جەتكىزەيىك, كەلىسىمىن الايىق دەسەك, ورتا تۇستان اقىل قوسا قالعان بىرەۋلەردىڭ شىعا كەلگەنى. «شەراعاڭ اپتاسىنا ءبىر شىعاتىن گازەتتەن كۇن سايىن شىعاتىن گازەتكە بارۋعا كەلىسە قويماس, ول كىسى كۇندەلىكتى گازەتتىڭ ازابىن ءبىر كىسىدەي بىلەدى, الدىمەن وزىمەن سويلەسپەسە كەيىن جەمە-جەمگە كەلگەندە باس تارتىپ, ىڭعايسىز بولۋى مۇمكىن» دەيدى الگىلەر. ويپىرماي, ءا؟ جۋرناليست تە باس گازەتتى باسقارۋدان باس تارتا ما ەكەن؟ اقىرى وسى ماسەلەنىڭ باسىن اشۋ ماعان تاپسىرىلدى. «بەسەۋدىڭ حاتى» قويىلاتىن كۇنگە شەراعاڭدى تەاترعا شاقىردىم. تەلەفونمەن ءسويلەسكەندە ۇنىنەن ءسال تاڭدانۋ بىلىنسە دە كەلدى. سپەكتاكل بىتكەن سوڭ تيۋز-دان شىعىپ, شەراعاڭنىڭ ۇيىنە دەيىن جاياۋلاپ جۇردىك. «الاتاۋ» كينوتەاترىنىڭ جانىندا تۇرادى ەكەن. الىستان اينالا شاۋىپ, اقىرى نەگىزگى ماسەلەگە اۋىسا باستادىم. جوق, سونشالىقتى شورشىعان ەشتەڭەسى بايقالمايدى. بىردەن قۇلاپ تۇسپەگەنمەن, سەنىم كورسەتىلىپ جاتسا ويلانۋعا بولار دەگەندەي سىڭايدا بىرەر اۋىز ءسوز ايتتى. ءسويتىپ, اينالاسى ءبىر-ەكى كۇننىڭ ىشىندە شەراعاڭ «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورى بولىپ شىعا كەلگەن. بۇل شەشىمنىڭ قانشالىقتى ورىندىلىعىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. گازەت العاشقى ايلاردىڭ ءوزىندە تۇلەپ سالا بەردى. جاسىنداي جارقىلداعان ماقالالار ءجيى-ءجيى جارق-جۇرق ەتىپ جاتاتىن. شەراعاڭنىڭ ءوز ادەتىمەن ءار جەر-ءار جەردە جۇرگەن قالامى جۇيرىك جۋرناليستەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى رەداكتسياعا شاقىرىلا باستادى. ەلدى مەكەندەرگە, قالالارعا تاريحي اتاۋلارىن قايتارۋ, ءوز بايلىعىمىزدى وزىمىزگە بۇيىرتۋ, ۇلت كادرلارىن قياناتپەن قۋدالاۋدى توقتاتۋ, جەلتوقساندا جازىقسىز جاپا شەككەندەرى اقتاۋ, قازاق جەرىن بولشەكتەۋگە شاقىراتىن سەپاراتيستەردى اۋىزدىقتاۋ سياقتى تاقىرىپتار تۇشىمدى تىلمەن, تارتىمدى پىشىنمەن بەرىلىپ, وقىرماندار نازارىن اۋدارا ءتۇستى. گازەت بەتىندە سىنالعان تالاي لاۋازىم يەلەرىنىڭ ورنىنان الىنىپ, جايلى ورىنتاعىمەن, جىلى كابينەتتەرىمەن قوشتاسۋى باسىلىم بەدەلىن ءتىپتى بيىكتەتىپ جىبەردى. شەراعاڭ اتىن وزگەرتكەن «ەگەمەن» شىن مانىندە ەل گازەتىنە اينالدى. ءسويتىپ جۇرگەندە…بىر جاعىن ايتقان سوڭ ەكىنشى جاعىن دا ايتۋ كەرەك. ءيا, ءسويتىپ جۇرگەندە بيلىك تاراپىنان ءبىر قاتەلىك جىبەرىلدى. مەن ءوز باسىم سول شەشىم قاتەلىك بولدى دەپ سانايمىن دا, سوعان سەبەپشى ادام رەتىندە ونى مويىندايمىن دا.سول تۇستا قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ جۇمىسى ماندىماي كەتتى. جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلى تولمايدى. حابارلارى تارتىمسىز. حالىقتىڭ كوڭىلىندەگى ءسوز ايتىلمايدى. اقىرى ورتالىق كوميتەتتەگىلەر ويلانا-ويلانا كەلە ءبىر ويعا توقتادى. تەلەۆيزيا باسشىلىعىن كۇشەيتۋ كەرەك. سوندا ونى كىم جاڭاشا باسقارا الادى؟ ونداي ادام بىرەۋ-اق – شەرحان مۇرتازا. «ەگەمەندى قازاقستان» گازەتىن جۇتىندىرىپ شىعارىپ وتىر. بۇرىن باسقارعان باسىلىمدارىنىڭ ءبارىنىڭ باعىن اشقان. تەلەۆيزيانىڭ دا باعىن اشادى. سولاي شەشتىك. بۇل جولى دا ماسەلەنى الدىن-الا پىسىقتاۋ يدەيا اۆتورىنا تاپسىرىلدى.كابينەتتە شەراعاڭ شارت كەتسىن. «جۇمىس جاڭا-جاڭا جولعا ءتۇسىپ جاتىر عوي, باعىت دۇرىس كەلە جاتىر عوي, ونداي شەشىمنىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار؟ تەلەۆيدەنيە دەگەن, راديو دەگەن جولاپ كورگەن جەرىم ەمەس, مەن ول جەردە نە ىستەيمىن؟». ولاي ايتامىز – كونبەيدى. بىلاي ايتامىز – كونبەيدى. كەمى جارتى ساعاتتاي ىرعاسۋعا تۋرا كەلدى. اقىرى ءسوزدىڭ ءبىر ورايىندا: «شەراعا, كەشەگى سوعىستا ستالين قاي مايداندا جاعداي ناشارلاسا جۋكوۆتى سول مايدانعا جىبەرەدى ەكەن. پرەزيدەنت تە ءسىزدى قاي جەردە جۇمىس ناشارلاسا تەك سول كىسى عانا جاقسارتا الادى دەپ سول جەرگە سالعالى وتىرعان جوق پا؟» دەپ قالدىم. شەراعاڭ زورلانا جىميدى… پرەزيدەنت ۇيعارىمى دەگەنگە توقتادى ما, باعانادان بەرگى تالاستان شارشادى ما, جاڭاعى ۋاجگە ىشتەي كەلىستى مە, بىلمەدىم, ايتەۋىر ەندى ازداپ ءجىبي باستادى. بىراق, تەلەۆيزيانى باسقارۋعا ق ۇلىقسىز بارعانى انىق.وكىنىشكە قاراي, تەلەديداردىڭ ستيحياسى گازەتتەن, جۋرنالدان باسقاشا, ۇجىمىنىڭ تابيعاتى, كادرلارىنىڭ ءبىتىمى بولەكشە ەكەنىن ونشا ەسكەرمەپپىز. ارينە, شەراعاڭ ول قىزمەتتە دە قىرۋار يگى ءىس اتقاردى, جارتى عاسىردان بەرگى تۇتاسقان سەڭدى سوگىپ بەرىپ كەتتى. ايتسە دە, گازەت ءۇشىن, حالىق ءۇشىن شەراعاڭنىڭ ءدال سول جىلداردا «ەگەمەندە» وتىرعانى كوبىرەك پايدالى بولاتىن ەدى. جاقسى نيەتىمىزدىڭ ناتيجەسى ويداعىداي شىقپاعانى وكىنىشتى. بۇل جايىندا گازەتىمىزدىڭ 90 جىلدىعىنا شىعارىلعان «ەگەمەنقازاقستاندىقتار» اتتى جيناق ءۇشىن جازىپ بەرگەن شاعىن ەستەلىگىندە شەرحان اعامىز: «ويدا تالاي ماقسات, مۇراتتار بار ەدى. ەندى-ەندى قىزىپ كەلە جاتقاندا جوعارىدان ءپارمەن كەلدى دە مەن باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ, لاپىلداعان وتتىڭ ورتاسىنا كۇمپ ەتە ءتۇستىم. كۇيىپ كەتپەي ءتىرى شىققانىما شۇكىرشىلىك» دەپ جازعان… سولاي. بىلايشا ايتقاندا, اپپاراتتا جۇرگەنىمىزدە شەراعاڭا ءبىر تۇستا سەپتىگىمىز تيسە, تاعى ءبىر تۇستا زيانىمىز تيگەندەي اعا الدىندا قىسىلىڭقىراپ تۇراتىنىمىز بار. ءبىر كەم دۇنيە…وزى ءومىر بويى اينالىسقان ەكى سالانىڭ ەكەۋىندە دە شەراعاڭ بىرقاتار عاجايىپ دۇنيەلەر تۋىنداتتى. اڭگىمە-حيكاياتتارىندا سانادا ساقتالىپ, ءجۇرەكتە جاتتالىپ قالار سوقتالى بەينەلەر سومداسا, «قىزىل جەبەدە» تۇرارداي تۇلعانى ورتامىزعا ورالتىپ, رۋحاني ەرلىك جاساسا, «اي مەن ايشا» رومانى ارقىلى انا اتتى ۇعىمنىڭ ۇلىلىعىن, انا جۇرەگىنىڭ شەكسىز دارقاندىعىن, قازاقتىڭ عاجايىپ پاراساتتىلىق قاسيەتتەرى زاماننىڭ نەبىر سىن ساعاتتارىندا دا ساقتالعاندىعىن اشىپ كورسەتتى, ءبىزدى كەشە دە, بۇگىن دە, ەرتەڭ دە جۇرت رەتىندە, ۇلت رەتىندە, حالىق رەتىندە امان الىپ قالاتىن سول قاسيەتتەر ەكەنىن, ءوزىمىزدى ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ باسىنا دەيىن وسىندايلىق تازالىقپەن الىپ كەلگەن قازاقى قالپىمىزدان ايىرىلساق, بارىنەن ايىرىلاتىنىمىزدى كوركەمدىك قۋاتپەن, جان-جۇرەگىمىزگە جەتكىزە, سانا-سەزىمىمىزگە وتكىزە ايتا الدى. جۋرناليستيكادا ءوزى باسشىلىق جاساعان باسىلىمداردىڭ ءبارىنىڭ باعىن جاندىراتىن, قاي جەردە دە تالانتتى شاكىرتتەر شوعىرىن قالىپتاستىراتىن شىن مانىندەگى ۇلى رەداكتور رەتىندە تانىلدى. مۇنىڭ ءبارى بۇگىندە بارشا جۇرت مويىنداعان اقيقات, شىعار كۇندەي شىندىق.شەراعاڭنىڭ سەكسەن جاسقا تولۋى – ادەبيەتىمىزدىڭ دە, جۋرناليستيكامىزدىڭ دا تاماشا تويى دەيمىز. بۇل دا ازدىق ەتەدى. ەسىمى حالىقتىق ۇعىمعا اينالعان, بەرى قويعاندا سوڭعى شيرەك عاسىردا تالاي-تالاي نارەستەگە اتى ىرىمداپ بەرىلگەن مۇنداي تۇلعالاردىڭ مەرەيتويى ەلدىكتى ەڭسەلەنتەتىن بەلەستەردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانعانىنىڭ ەش ارتىقتىعى جوق.ءبىزدىڭ قازاق ءباھادۇر دەپ وسىنداي ادامداردى ايتادى.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.