سەيسەنبى, 11 قىركۇيەك 2012 7:36
وتكەن قىستىڭ قىتىمىر ايازدىلاۋ بiر كۇنi ەدi. الماتىنىڭ «مامىر-1» دەپ اتالاتىن شاعىن اۋدانىنداعى ءۇي سىرتىندا قولشانا سۇيرەتiپ ويناپ ءجۇرگەن بiر توپ بالانى كوزiم شالدى. الماتىعا قار دەپ ايتۋعا تۇرارلىق قار تۇسە مە, جەردiڭ قارا توپىراعى شىعىپ بۋسانىپ جاتىر. توپىراعى جاسىرىنباعان جەرگە قولشانا قالاي ءجۇرسiن, سىرعاناق تەپپەك بولعان بۇلدiرشiندەر تەرلەپ-تەپشiپ اۋرە-سارساڭعا تۇسكەن. وسى كورiنiس ەرتەدە وقىعان بiر ولەڭ جولدارىن ەسiمە ءتۇسiردi.
سەيسەنبى, 11 قىركۇيەك 2012 7:36
وتكەن قىستىڭ قىتىمىر ايازدىلاۋ بiر كۇنi ەدi. الماتىنىڭ «مامىر-1» دەپ اتالاتىن شاعىن اۋدانىنداعى ءۇي سىرتىندا قولشانا سۇيرەتiپ ويناپ ءجۇرگەن بiر توپ بالانى كوزiم شالدى. الماتىعا قار دەپ ايتۋعا تۇرارلىق قار تۇسە مە, جەردiڭ قارا توپىراعى شىعىپ بۋسانىپ جاتىر. توپىراعى جاسىرىنباعان جەرگە قولشانا قالاي ءجۇرسiن, سىرعاناق تەپپەك بولعان بۇلدiرشiندەر تەرلەپ-تەپشiپ اۋرە-سارساڭعا تۇسكەن. وسى كورiنiس ەرتەدە وقىعان بiر ولەڭ جولدارىن ەسiمە ءتۇسiردi.
شىمىر قىستىڭ ايازدى بiر كەشiندە,سوڭعى تەپكەن سىرعاناعىم ەسiمدە.اۋىلدىڭ ءدال iرگەسiندە توبە بار,ءجۇردiم ويناپ سول توبەنiڭ توسiندە,– دەپ باستاعان اۆتور:كوز الدىمدا قۇيىنداتىپ كەلەمiن,كوڭiلiم تاسىپ, راحاتتانىپ كۇلەمiن…كەنەت شانام اساۋ تاۋداي بۇلت ەتiپ,ءتورت-بەس اۋناپ كەتكەنiمدi بiلەمiن.
سودان بەرi مەن سىرعاناق تەپپەدiم,شانامدى دا iلە قۋىپ جەتپەدiم.بالدان ءتاتتi بالالىقتىڭ بازارىبiلمەي قاپپىن سول شانادا كەتكەنiن.
اقىن وسىلايشا تەبiرەنە سىر شەرتە كەلiپ:دوس ەدiڭ-اۋ قىراڭ جەر مەن ساي-سالا!مەن سىرعاناق تەپپەگەلi قانشاما؟!جالتاقتايمىن جىگىتتىكتىڭ ورىندەتاعى تاستاپ كەتەردەي بiر قولشانا..– دەپ تۇجىرادى ويىن. ادەمi ورiلگەن سۇلۋ كورiنiس, تاپقىرلىقپەن تارازىلانعان تولىمدى ءتۇيiن ەمەس پە؟! بۇل كiمنiڭ ولەڭi, كiمنiڭ ءسوزi ەدi دەگەن وي مازالاي بەرگەن سوڭ جەكە كiتاپحانامدى اقتارا باستاعانىمدا قولىما شكافتىڭ ەڭ كورنەكتi جەرiندە تۇرعان ەكi تومدىق «قازاق سوۆەت پوەزياسىنىڭ انتولوگياسى» iلiكتi. 1966 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان بۇل انتولوگيا كەزiندە جىر سۇيەتiن بۇكiل قازاق قاۋىمىنىڭ قولدان تۇسپەس سۇيiكتi دۇنيەسiنە اينالعان ەدi. وعان اتاقتى عالىم, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى م.قاراتاەۆ «جىر ارناسى» دەگەن تاقىرىپپەن ۇلكەن العىسوز جازىپ, ونىڭ قازاق ادەبيەتi تاريحىندا انا تiلiندە تۇڭعىش شىعىپ وتىرعان انتولوگيا ەكەنiن ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. سوندىقتان وعان اقىننىڭ اقىنى دەپ باعالانعان اۆتوردىڭ عانا ولەڭi كiرگەنi وزiنەن ءوزi تۇسiنiكتi. سونى بiلگەندiكتەن مەن ودان 1951 جىلى تۇڭعىش ولەڭi رەسپۋبليكالىق «لەنينشiل جاس» گازەتiندە جارق ەتە ءتۇسiپ, 1958 جىلى «قارلىعاش» اتتى بiرiنشi جيناعى شىققان, ودان كەيiن 1960 جىلى «كوكشە سۋرەتتەرi», 1961 جىلى «ءومiر ءولمەيدi» دەگەن جىر كiتاپتارى جەدەلدەتە جارىق كورگەن وزiمiزگە تانىس كوكشەلiك اقىن ەركەش (يبراھيم) ەبiكەنوۆتىڭ ەسiمiن ەڭ الدىمەن iزدەگەنiمدi نەسiنە جاسىرايىن. سول ءۇمiت اقتالدى. انتولوگياعا ەركەش يبراھيمنiڭ وننان استام تاڭداۋلى ولەڭدەرi اقىننىڭ سۋرەتiمەن جانە شاعىن اننوتاتسيامەن بەرiلiپتi. ونىڭ «قولشانا» دەپ اتالاتىن قىپ-قىسقا ولەڭi سول ەكi تومدىققا كiرگەن ەكەن. ەركەش ەسiمi سودان باستاپ كوكەيiمە بەرiك ۇيالاپ, ونىڭ ولەڭدەرi اسقاق اۋەن, سۇلۋ جىر رەتiندە كوكiرەگiمە حاتتالعان ەدi.ەركەش اقىن پوەزيا تۇلپارىن ەرتتەپ مiنگەننەن باستاپ قۇلاشتى كەڭگە سiلتەدi, ءوزi سياقتى ءجۇيرiكتەرمەن ۇزەڭگi قاعىستىرا وتىرىپ, ادەبيەت مايدانىنىڭ الدىڭعى لەگiنەن تابىلدى. جوعارىدا اتى اتالعان العىسوزiندە م.قاراتاەۆ «سوڭعى ون جىل iشiندە ادەبيەتiمiزگە ءۇش تولقىن جاس اقىندار ۇرپاعى كەلiپ ورنىعىپتى, – دەي كەلiپ, – سولاردىڭ iشiنەن كوز تارتار تالانتىمەن تانىلعان كورنەكتiلەرiن عانا ايتساق, الدىڭعى تولقىندا Iزتاي مامبەتوۆتى, عافۋ قايىربەكوۆتى, امانجول شامكەنوۆتى, ەركەش يبراھيمدi… اتار ەدiك» – دەپ جازسا, بiزدiڭ كەيiپكەرiمiز سول الدىڭعى توپتىڭ كورنەكتi وكiلى بولىپ تابىلادى.مەن ەركەش (يبراھيم) ەبiكەنوۆپەن 1962 جىلدان باستاپ تانىس بولدىم. سول جىلى مەن وبلىستىق «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتiنiڭ رەداكتسياسىنا قىزمەتكە قابىلدانعان ەدiم. ەركەش سول رەداكتسيادا مادەنيەت ءبولiمiن باسقارادى ەكەن. مەن ەندi عانا قالام ۇستاعان بولاشاق جۋرناليسپiن, ول ءۇش بiردەي ولەڭدەر جيناعىن شىعارىپ ۇلگەرگەن تانىمال اقىن. سونىڭ الدىندا «كوكشەتاۋ پراۆداسىندا» بiرنەشە ولەڭiم شىعىپ, ءوزiمدi اقىندار ساناتىنا قوسىپ, اجەپتاۋiر بولىپ جۇرگەن كەزىم. ەركەش اعام مەنi جاقسى كورiپ, باۋىرىنا تارتتى. جاڭا ولەڭدەرiن الدىمەن ماعان وقىپ, پiكiر تىڭدايدى. شابىتىنىڭ شارىقتاپ, اقىندىعى اق قاناتتى پەرiشتەدەي ايالاپ تۇرعان شاعى عوي, ولەڭدi شاپشاڭ ءارi وندىرتە جازادى. «كەي تۇندەرi 15-17 ولەڭ جازىپ تاستايمىن», دەيتiن ارا-تۇرا سىر ايتقاندا. ەركەش اعامنىڭ شابىت شاقىرىپ ولەڭ جازعانىن, شابىتىنا يە بولا الماي تۇيدەگiمەن تۋىنداتقان ولەڭدەرiن ەرەكشە بiر لەپپەن بۇرقىراتا وقىعانىن كورگەننەن كەيiن جىنىن الدىرعان باقسىداي بولدىم دا قالدىم. ولەڭ جازۋدى مۇلدە قويىپ, گازەت قىزمەتكەرiنiڭ كادiمگi كۇيبەڭ تiرلiگiنە كوشتiم. ال اقىن ەركەشتiڭ جىر ءدۇلدiلi ەكپiنiنە ەكپiن قوسىپ, ونىڭ اتى رەسپۋبليكا كولەمiندە اسقاق ەستiلiپ, جاڭا ولەڭدەرi بiرiنەن سوڭ بiرi ءار جۇرەكتi جاۋلاپ بارا جاتتى. بiز, سول تۇستا جيىرمادان ەندi عانا اسقان بوزبالا جiگiتتەر, ونىڭ ءباسپاسوز بەتتەرiنەن جيi كورiنiپ تۇراتىن جاڭا ولەڭدەرiن قىزىعا وقىپ, كوپ جولدارىن جاتتاپ تا الاتىنبىز. كەزدەسە قالعان, كوزiمiزگە كەلبەتiمەن كورiنگەن سۇلۋ قىزداردى اڭتارىلا تاماشالاپ:جىلدان جىلعا سۇلۋ قىزدار بارا ما الدە كوبەيiپ,سۇلۋلىقتىڭ گۇل باقشاسى بارا ما الدە كەڭەيiپ, – دەپ ەركەش بولىپ وزەۋرەيتiنبiز. اسپاندا جوڭكiپ كوشiپ جۇرگەن بۇلتتارعا ىنتىعا قاراپ تۇرىپ:كوشەدi بۇلتتار, اۋنايدى بۇلتتار,جانادى بۇلتتار, لاۋلايدى بۇلتتار.بيلەيدi بۇلتتار, وينايدى بۇلتتار,قازانداي بەينە قاينايدى بۇلتتار, – دەپ تاقپاقتاپ, وسىناۋ سۋرەتi كوزگە ەلەستەپ تۇرعان سۇلۋ سوزدەردەن سىر iزدەيتiنبiز.سوعىس سۇراپىلىنان كەيiنگi قيىن جىلداردان سوڭ ءسال ەڭسە كوتەرiپ, وزiمiزشە بوي تۇزەي باستاعان جاس كەزiمiز عوي, ءتاۋiر كيiنiپ, ءتاۋiر جۇرمەك بولامىز. قولىمىزعا ءجونi بۇتiندەۋ شالبار تۇسسە, وعان شاڭ جولاتپاۋعا, كiر تۇسiرمەۋگە تىرىسامىز. شالبارىمىزدى ۇتiكتەپ الۋعا شاما قايدا, كەشكiسiن توسەككە جاتاردا وزiمiزشە ايلا تاۋىپ, الگi بiر كيەر كيiمiمiزدi سۋ ءبۇركiپ جامباسقا باسامىز. سول تۇستا ەركەش اعامىزدىڭ «شالباردىڭ قىرى قاتىپ تۇر» دەگەن ولەڭi شىعا كەلدi. ءدال بiزگە ارنالعان ولەڭ, تاپ بiزگە ايتىلعان ءسوز. تالاسا-تارماسا وقىپ, جاتتاپ الدىق. اسiرەسە, سوڭعى ەكi جولى قالاي كۇشتi ايتىلعان دەسەڭiزشi!شالبارىڭ قىرى قاتىپ تۇر,ءوزiڭنiڭ قىرىڭ بولماسا…قىز اتىنان ايتىلعان وسىناۋ ەكi جول تالاي جiگiتتiڭ مىسىن باسىپ, «مەن» دەپ كەۋدە سوققان تالاي جiگiتتi ويعا قالدىرعانىنا كiم تالاسار؟!ارقالى اقىن ەركەش اعامىزدىڭ قالامىنان تالاي تاماشا ولەڭ تۋىنداپ, كولەمi ۇلكەن, تاتىمى جوعارى پوەما, داستان سياقتى كەسەك دۇنيەلەر دە قالىڭ وقىرمانعا جول تارتىپ جاتاتىن. ەڭ اۋەلi «گاككۋلەتiپ», اندەتiپ «گاككۋ» داستانى كەلدi ومiرگە. «گاككۋ» دەپ اتالعان وسى داستاننان باستالعان اقىننىڭ ەپيكالىق كەسەك تۋىندىلارى «بiر كەلiنشەك», «جاس قازاق», «ءومiر ولمەيدi», «قىزىل گەنەرالدار» اتتى پوەمالار بولىپ ساپ تۇزەدi.ۇلكەن اقىندىعىمەن قوسا ەركەش يبراھيم قارىمدى قالام يەسi ۇلكەن جۋرناليست ەدi. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جۋرناليستiك جولىن «كوكشەتاۋ پراۆداسىندا» ءبولiم مەڭگەرۋشiسi بولىپ باستاعان ەركەش اعامىز ودان كەيiن «تىڭ ولكەسi» گازەتiنiڭ مەنشiكتi تiلشiسi بولدى. ءوزiنiڭ جۋرناليستiك قالام قۋاتىن تانىتا كەلە ول رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستiك قازاقستان» گازەتiنە اۋىستى. وسى اعا گازەتتiڭ اۋەلi كوكشەتاۋ وبلىسىنداعى, كەيiن قاراعاندىداعى مەنشiكتى تiلشiسi بولدى. ول كوكشەتاۋدا بولعان كەزدە مەن سول وبلىستىڭ تىڭ كوتەرگەن ەڭ ۇلكەن اۋدانى قىزىلتۋدا ەدiم. ەركەش اعام جۇمىس بابىمەن بiزدiڭ اۋدانعا جيi كەلiپ تۇرادى. بiزدiڭ قىزىلتۋعا كەلگەندە ەركەش اعام مەيمانحاناعا تۇسپەي بiزدiڭ ۇيدە جاتادى. اعامىزدىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى ەركەبۇلان ەكەن. سونى ەسكەرiپ 1965 جىلى تۋعان بiر بالامىزدىڭ اتىن ەركەبۇلان (ەركەش) قويدىق. اعامىزدىڭ سوعان ريزا بولىپ, باتاسىن بەرگەنi ءالi ەسiمدە.ەركەش اعامنىڭ بiزدiڭ اۋدانعا كەلگەندە تۇپتەي اينالىساتىنى «سوتسياليستiك قازاقستان» گازەتiن تاراتۋ ماسەلەسi بولۋشى ەدi. سوۆحوز پارتيا كوميتەتتەرiنiڭ حاتشىلارىمەن كەزدەسiپ, اڭگiمە وتكiزەتiن. قىزىلتۋ ول كەزدە بiر شەتiنەن بiر شەتiنە جەتiپ بولمايتىن اسا ۇلكەن اۋدان ەدi. تەلەفون بايلانىسى دا ناشار. سوندىقتان ەركەش اعام ءوزi جەتە الاتىن جەرگە ءوزi بارىپ, ءوزi جەتە الماسا رەسمي تۇردە حات جولداپ, سالەمiن جەتكiزە بiلەتiن. اۋداندا ول جىلدارى وننان استام سوۆحوز بولدى. نەگiزiنەن تىڭ جەرلەردە جاڭادان اشىلعان جان-جاقتى iرi شارۋاشىلىقتار. بiر جولى ءباسپاسوز تاراتۋ ماسەلەسiمەن كەلگەندە بوران سوعىپ كەتiپ, ءوزi بارىپ كورەمiن دەگەن «ەلتاي» اتتى سوۆحوزعا جەتە الماي كەتتi. «ەلتاي» ەكونوميكاسى مىقتى دامىعان الدىڭعى قاتارلى شارۋاشىلىقتاردىڭ بiرi ەدi. پارتيا كوميتەتiن سەيiلحان يسقاقوۆ دەگەن كوممۋنيست باسقاراتىن. بiلiمدi دە, بiلiكتiلiگi جوعارى, ۇجىم الدىندا بەدەلدi جiگiت ەدi. ءوزi جەتە المايتىن بولعان سوڭ ەركەش اعامىز وتىرا قالىپ سەيiلحانعا سالەم حات جازدى. بلوكنوتىنىڭ بiر بەتiن جىرتىپ الىپ جازعان ەكi شۋماق ولەڭiن ماعان ۇستاتتى دا: «ءسوز تۇسiنەتiن جiگiت قوي, بiر تiلەگiمدi اياقسىز قالدىرماس, وسىنى وزiنە تابىس ەت», دەدi. ەركەش اعامىزدىڭ سونداعى سالەم حاتى مىناۋ ەدi:جەر مويىنى جىراق بولىپ تۇرمىن سiزگە جەتە الماي,«سوتسياليستiك قازاقستان» جاتىر ءسويتiپ وتە الماي.كەي جاعدايدا ساناتتا دا, ساندا دا جوق بولىپ تۇر,باسقا گازەت اتالعاندا بiزدiڭ گازەت اتالماي.
ايتىپ قالاي جەتكiزەرمiن جانىمنىڭ بۇل نالاسىن,تەك ءوزiڭiز سەنiپ تۇرعان كوڭiلiمدەي دارا شىڭ.دۇعاي سالەم سول گازەتتiڭ تiلشiسiنەن ايتارىم:اۋىلىڭىزعا الدىرىڭىز 40 شاقتى داناسىن.
قىسىلعاننان وزiڭiزگە سالەم جازدىم ولەڭمەن,بiر تiلەگiم ورىندالار دەپ, سەيiلحان, سەنەم مەن.تiلەكتەسپiن ەل ىرىسىن توكپەي جيناپ الۋعا,باقىت تiلەپ, ەڭبەگiڭiزگە جەمiس تiلەپ, سالەممەنەركەش يبراھيم.
«قۇرمەتتi سەكە!» دەپ باستالعان بۇل سالەم حات وسىلاي اياقتالعان ەدi. ولەڭدi مەن سول ءساتiندە كوشiرiپ الىپ, سالەم حاتتىڭ ءوزiن ارنالعان ادامىنا كەشiكتiرمەي تابىس ەتتiم.ول ۋاقىتتا قازاق ءباسپاسوزiن ەشكiم كوپ ەلەپ ەسكەرە قويمايدى. پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ قازاق ۇلتىنىڭ وكiلi iستەيتiن جەردە عانا قازاق گازەتتەرiن تاراتۋعا كوڭiل بولiنگەن بولادى. ەرەكەڭنiڭ وزiنە ارناعان حاتىن العان سوڭ سەيiلحان بiر قىزارىپ, بiر بوزاردى. ەركەش اعامىزدىڭ اتاعىنا سىرتتاي قانىق ەكەن. «اپىرماي, ۇيالىپ قالماساق جارار ەدi. نە iستەۋ كەرەك؟» – دەپ قاتتى قىسىلدى. بiراق ەركەش اعاسىنىڭ ءسوزiن اياقسىز قالدىرعان جوق. قازاعى بار اۋىلداردى ءوزi ارالاپ, iسكە قىزۋ كiرiستi. باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقانىنىڭ اياقتالۋعا جاقىنداپ قالعانىنا قاراماي سول جىلى «سوتسياليستiك قازاقستاننىڭ» «ەلتاي» سوۆحوزى بويىنشا تارالىمى ەركەش اعامىز ايتقان دەڭگەيدەن كەم بولماعانىن «سويۋزپەچاتتىڭ» مالiمەتiنەن كورiپ بiر سۇيسiنگەن ەدiك.ەركەش يبراھيم اعامىز ءوزi مەنشiكتi تiلشiسi بولىپ iستەگەن «سوتسياليستiك قازاقستان» گازەتiن ەرەكشە سىيلاپ, قۇرمەتپەن اتايتىن. بۇل گازەتكە دەگەن ونىڭ ىقىلاسىنىڭ سوناۋ 1955-1960 جىلدارى «كوكشەتاۋ پراۆداسىندا» ءبولiم باسقارعان كەزدiڭ وزiندە جوعارى بولعانىن جاقسى بiلەمiن. كەيiن «تىڭ ولكەسi» گازەتiنiڭ مەنشiكتi تiلشiسi بولىپ جۇرگەندە دە «سوتسياليستiك قازاقستاندى» قولدان تۇسiرمەيتiن. ەل گازەتi, ەلدiڭ ءسوزi دەپ اتاپ ءوزiنiڭ وسىناۋ سۇيiكتi باسىلىمىنىڭ اتىن اسپانداتىپ وتىراتىن. ال ەلiمiزدiڭ باس گازەتiنiڭ كوكشەتاۋ وبلىسىنداعى, كەيiن قاراعاندىداعى مەنشiكتi تiلشiسi بولعانىن ارقاشان ماقتانا ايتىپ جۇرەتiن. مەنiڭ «سوتسياليستiك قازاقستانىم» دەپ مەنشiكتەي سويلەيتiن. ەركەش اعامىز سياقتى اقىن جۇرەگiن باۋراپ, اقىن جانىنا قانات بايلاعان سول «سوتسياليستiك قازاقستاننىڭ» بۇگiنگi جالعاسى, زاڭدى مۇراگەرi «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» كەشە ۋىعىن قاداسىپ, iرگەسiن بەكiتۋشiلەردiڭ قاتارىندا اقىن, جۋرناليست ەركەش يبراھيم اعامىزدىڭ دا بولعانى بارiمiزگە ءمالiم.ەسمۇحامبەت ايتماعامبەتوۆ.الماتى.