سەيسەنبى, 28 تامىز 2012 7:20
XX عاسىرداجاساعانداردىڭماڭدايىنىڭباعىدا, سورىدابەسەلى. ۋاقىتاعىمىندۇرىسۇققاندارتولقىننىڭجالىنادەركەزىندەجارماستىداەلدىڭويىمەنسوزىنسويلەپ, جارقىراپكورىندى. ولازكۇندىكپە, الدەماڭگىلىكپە, ونداشارۋالارىبولمادى. ويتكەنى, تىرشىلىكتولقىنىتولاستاۋدىبىلمەيدى, ماڭىناجاقىنداعانداردىوزىنىڭيىرىمىنەتارتابەرەدى, جۇتابەرەدى. داۋىلكۇشتىبولسا, ايعىرجالدىتولقىندارجەر-كوكتىجۇتىپقوياردايبۇلقىنىپ, وراسانزوركۇش-قۋاتپەنجەر-دۇنيەنىدۇرلىكتىرەدى. زاماناەكپىنىادامداردىقاڭباققااينالدىرىپ, وزىنىڭدەگەنىنەكوندىرەدى, جولىنداعىنىڭبارىنوزىنەقوسىپالاتىنتاسقىنعااينالىپ, وزىنەجولسالادى. تۋلاپ-دوڭبەكشىپبارىپباسىلاتىنداكورىنەدى.
سەيسەنبى, 28 تامىز 2012 7:20
XX عاسىرداجاساعانداردىڭماڭدايىنىڭباعىدا, سورىدابەسەلى. ۋاقىتاعىمىندۇرىسۇققاندارتولقىننىڭجالىنادەركەزىندەجارماستىداەلدىڭويىمەنسوزىنسويلەپ, جارقىراپكورىندى. ولازكۇندىكپە, الدەماڭگىلىكپە, ونداشارۋالارىبولمادى. ويتكەنى, تىرشىلىكتولقىنىتولاستاۋدىبىلمەيدى, ماڭىناجاقىنداعانداردىوزىنىڭيىرىمىنەتارتابەرەدى, جۇتابەرەدى. داۋىلكۇشتىبولسا, ايعىرجالدىتولقىندارجەر-كوكتىجۇتىپقوياردايبۇلقىنىپ, وراسانزوركۇش-قۋاتپەنجەر-دۇنيەنىدۇرلىكتىرەدى. زاماناەكپىنىادامداردىقاڭباققااينالدىرىپ, وزىنىڭدەگەنىنەكوندىرەدى, جولىنداعىنىڭبارىنوزىنەقوسىپالاتىنتاسقىنعااينالىپ, وزىنەجولسالادى. تۋلاپ-دوڭبەكشىپبارىپباسىلاتىنداكورىنەدى.
XX عاسىردا جاساعانداردىڭ ءىس-ارەكەتى, وي-ساناسى دا وسىعان ىڭعايلاس بولعاندىقتان پەشەنەلەرىنە باقتى دا, سوردى دا باتپانداپ سىيلاعانىن كوزىمىزبەن كوردىك, ول از بولسا تاريح بەتىن پاراقتاپ بىلدىك. قۋانىش پەن شاتتىق سياقتى وكىنىش پەن وپىق تا قاتار جۇرەتىن كورىنەدى.
بۇل ويلار عابيت مۇسىرەپوۆ سىندى ءداۋىر پەرزەنتىن ەسكە العاندا وزىنەن ءوزى ورالاتىن سياقتى. ويتكەنى, عابيت عۇمىرى وسى XX عاسىردىڭ تىرلىگىن كوزگە كورسەتۋگە ابدەن لايىق تولقىندى تەڭىزدە جۇزگەن پەندەنىڭ قالپىن اڭعارتقانداي. العاشقى ءماندى شىعارماسىنىڭ «تۋلاعان تولقىندا» اتالۋى تەگىن ەمەس. بىردە ءومىردىڭ جارقىن دا اجارلى بەتىن سۇيسە, بىردە تۇڭعيىعىنا باتىپ, قاسىرەت شەكسە دە ءومىر تاۋقىمەتىنە ءيىلمەي, ءوز داعدىسىنان جاڭىلماي وتۋگە نيەتتەنۋىنىڭ ءوزى ونىڭ ادامي كەلبەتىن, پەندەلىك سيپاتىن اجارلاندىرا تۇسكەنىن بايقايمىز. ءومىردەن ابىرويلى اتتانعانداردىڭ ءبىرى بولۋىنىڭ سىرى ءوز بولمىسىن زاماناعا ىڭعايلاي بەرمەگەندىگىندە مە دەپ تە قالامىن.
سونىڭ ناقتى دەرەگىن ءبىز كوبىنە-كوپ سابىرلى دا سالماقتى ويدىڭ يەسى, كوركەم ءسوزدىڭ زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ايرىقشا اجارلى شىعارمالارىنان, سىنشىلىق پىكىرى مەن كوزقاراسىنان تابامىز. داۋىلدى زاماندا ايتىلعان-جازىلعانداردى ۋاقىتىنان ءبولىپ الىپ قاراپ, بۇگىنگى تۇسىنىكپەن باعا بەرۋ كەشەگى اسىرە تاپشىلدىقتان قالعان جامان ادەت, وتكەننىڭ ءبارىن داتتاۋعا ىڭعايلانىپ تۇراتىنىمىز دۇرىستىققا باستاي بەرمەيدى.
سوندىقتان سابىرلى مىنەزىمەن سالماقتى دا قوماقتى وي ايتۋعا تالاپتانعان, نە جازسا دا كوزگە ەلەستەتكەن جانە كورىنگەن جەردە جەلپىلدەپ, كوزگە تۇسەيىن دەگەن پيعىلدان اۋلاق بولعان, نەمەسە ءجانتاتتىلىك جاساپ, بۇرالىپ-ءيىلمەگەن, يمانىن ساتپاعان دارىننىڭ تاكتيكالىق بۇرىلىستارىن ەمەس, ستراتەگيالىق ماقساتىن كوز جانارىمىزدا ۇستاساق قانا, ورىنسىز داڭعازادان, اجارسىز قيمىلدان امان بولامىز. ايتپەسە, اۋىر ويىن ادەمى دە سۇلۋ جازىپ بەرە بىلگەن ۇلى قالامگەردىڭ جەتەگىنە ەرىپ كەتىپ, قايدان شىعارىمىزدى بىلمەي قالۋ قاۋپى دە جوق ەمەس.
قازىر جۇرتتىڭ قۇلاعىندا عانا ەمەس, اۋزىندا جۇرگەن بەسەۋدىڭ حاتى, بەيىمبەت جاۋ بولسا مەن دە جاۋمىن دەگەن باتىرلىق سوزدەرى, ونان كەيىن قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعىن ساقتاۋعا ۇندەۋى سياقتى ۇتقىر دا ورەلى ويلارىن تەرىپ تىزگەننەن عابەڭنىڭ بار قاسيەتى ايقىندالا قويماس. ونىڭ جان دۇنيەسىن ەل-جۇرتقا جايىپ قويعان كوركەم شىعارمالارىنان, اسىرەسە, وي-تولعانىستارىنان ىزدەگەن ابزال. ول ءۇشىن تەر توگۋ, تەرەڭگە سۇڭگۋ قاجەت.
جاقسى ايتتى ما, جەتكىزىپ ايتتى ما, الدە قىساستىقپەن ايتتى ما, ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ عابەڭ جانازاسىندا ايتقان ءسوزى ءالى قۇلاعىمنان كەتكەن جوق. «ءبىز الىپتار توبىنىڭ ەڭ سوڭعى تۇياعىمەن قوشتاسىپ تۇرمىز» دەگەن-ءدى. ارينە, ءومىر توقتامايدى, قازاق مادەنيەتى سۋالىپ, تارتىلمايدى, بىراق داۋىلدى زاماندا ارپالىسىپ وتكەن الىپ توپتىڭ ەڭ ءبىر زەرگەرىنەن ايىرىلعانىمىز راس. قازىرگى بۇلىڭعىر, اۋمالى-توكپەلى, وتپەلى زاماندا «ءاي, قويساڭدارشى!» دەپ توقتام ايتار اقساقالعا زار بولىپ وتىرعانىمىز وتىرىك ەمەس قوي.
الىپتار توبى نەسىمەن قىمبات ەدى قازاق ەلىنە؟ ەڭ الدىمەن, كول-كوسىر دانالىعىمەن قىمبات ەدى. بۇل ءۇشىن جوعارى ءبىلىم, كانديدات-دوكتور, پروفەسسور-اكادەميك بولۋ شارت ەمەس. بۇدان ولاردىڭ قايسىبىرى قۇر الاقان دا ەمەس, الايدا قۇداي بەرگەن تۇسىنىك-ءتۇيسىكتەرى كۇشتى, اقىل-پاراساتقا كەمەل ەدى. توڭكەرىستەر زامانىندا الاشتاپ ات قويعانداردىڭ تابيعي تالانتى حالىقتىق نەگىزدەن باستاۋ العاندىقتان ءارى زامزامدەي قاسيەتتى, تاسبۇلاقتىڭ سۋىنداي ءنارلى, ءارى جارالى جۇرەككە ءدارۋ, ەر كوڭىلگە قاجىر-قايرات, شابىت دارىتقانى داۋسىز. سوندىقتان ءاليحان, احمەت, ءمىرجاقىپ, ءشاكارىم, ماعجان, جۇسىپبەك ەسىمدەرىن ساعىنىش سازىنا بولەپ قامىعا ايتاتىنىمىز, ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتى زور وكىنىشپەن ەسكە الاتىنىمىز, مۇحتار, ءسابيت, عابيدەن, عابيتتەردى مەدەت تۇتا سويلەيتىنىمىز, تىندىرعاندارىنا قۋانا پىكىر بىلدىرەتىنىمىز قازىر ۋاقىت تارازىسىندا. ولاردان دالا كەمەڭگەرلىگىن تارتىپ الا المايمىز, سوندىقتان ولار قازاق دەيتىن باعى قايتادان جانا باستاعان حالىقتىڭ رۋحاني كوسەمدەرى بولعانىن اشىق ايتۋعا ءتيىسپىز. ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز زامانىنا لايىق بولا ءبىلدى. ۋاقىت پەندەسى ەكەندىكتەرىن ەش ۇمىتقان جوق. XX عاسىردا بىلەكتىڭ كۇشى, نايزانىڭ ۇشى ەمەس, اقىل-سانانىڭ قۋاتى مىقتى ەكەنىن ولار الدىمەن ءتۇسىندى دە, قايراتكەرلىك جاسادى.
اۋمالى-توكپەلى زاماندا ەل ءىسىنە ارالاسقان تۇرار رىسقۇلوۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, ءالىمحان ەرمەكوۆ, ابىلقايىر دوسوۆ, ءنازىر تورەقۇلوۆ, ابدوللا اسىلبەكوۆ, سەيتقالي مەڭدەشەۆ, جانايدار ءسادۋاقاسوۆ, ىدىرىس مۇستامباەۆ, عابباس توعجانوۆ, قانىش ساتباەۆ, ءنازيپا قۇلجانوۆا, سارا ەسوۆا, حالەل دوسمۇحامەدوۆ سىندى تولىپ جاتقان ەر-ازاماتتاردىڭ ايبىندى تولقىندارىن ەسكە العاندا, ولاردىڭ قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە ەتەنە جاقىن بولعاندىعىنا قۋانايىق.
بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن قازاق تاريحى, مادەنيەتى, ادەبيەتى دەگەندە ىشكەن استارىن جەرگە قويىپ, ءوز ويىن تارتىنباي, قينالماي ايتىپ, جازعان كەمەڭگەرلەر ەدى. تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن ساياسات ساۋىپ وتىرماي, قولىنا دومبىرا الىپ كۇي شەرتكەن, ولەڭ ايتقان, جىر شىعارعان, سىن جازعان, عىلىممەن اينالىسقان. اۋزىنان ءسوزى, قوينىنان ءبوزى تۇسەتىن, دىم سىزا بىلمەيتىن, ءتوردەگى ورىندىعىن عانا باعىپ, كىم-كورىنگەنگە جالتاقتاپ كۇن كەشكەن كەيىنگىلەر بۇل دانالارىمىزدى مادەنيەتىمىزدىڭ تومەن كەزىندەگى «ۋنيۆەرسالدار» دەپ كەكەتە ءسويلەپ, ولاردىڭ مۇراسىن تومەندەتپەك بولعانى وتىرىك ەمەس.
«ۋنيۆەرساليزمنىڭ» سوڭعى تۇياعى عابەڭ ەدى دەمەگەنمەن, اقىل-پاراساتى ارقاشان اۋزىن اشقاننان-اق اڭعارىلاتىنداردىڭ ەڭ ءىرىسى بولعاندىعىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. سوندىقتان عابەڭنىڭ كوركەم شىعارمالارى ءوزىنىڭ اجارىمەن, سۇلۋلىعىمەن, ادەبيەت جايىنداعى ويىنىڭ شۇرايلىلىعىمەن مادەنيەت تەڭىزىنە قۇيىپ, قازاق تاريحىنا ۇلاسىپ جاتقانىمەن قادىرلى.
ءتۇبى كورىنەر تايازداردىڭ شىعارماسى جايىڭدا تاق-تۇق سويلەپ, تەز اياقتاۋعا اسىقساق, عابەڭدەي حاس شەبەرگە كەزىككەندە نە ءىستەرىڭدى بىلمەي, ءپالساپا سوعىپ, ايدىنعا ءتۇسىپ كەتۋگە جۇرەكسىنەتىن ءسات تە از كەزدەسپەيدى. ويتكەنى, زەرگەر سوققان ءدۇنيەنىڭ قىر-سىرىن بىلە قويۋ وڭاي ەمەس, سۇلۋلىققا سۇقتانعان ۋاقىتتا ونىڭ باسقادان وزگەشەلىگى مىناۋ دەپ ءدوپ باسىپ كورسەتە قويۋ, ءوز كوڭىلىڭمەن سەزگەنىڭدى وزگەنىڭ كوزىنە ەلەستەتە قويۋدان قيىن نارسە جوق.
قازاق ادەبيەتىنىڭ كەنجەلەي دامىعان دراماتۋرگيا سالاسىنا ءومىرى قارتايمايتىن, ءارى تايمايتىن «قىز جىبەك», «قوزى كورپەش پەن بايان سۇلۋ», زامانا تاقسىرەتىن ونەرپازدار ارقىلى كورسەتكەن «اقان سەرى – اقتوقتى» قازاق ساحناسىنان تۇسپەيتىن كلاسسيكالىق تۋىندىلار. ءارى-بەرىدەن سوڭ, ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىندا عابيتتىڭ ورنىن جارقىراتىپ كورسەتەتىن ۇلى شىعارمالار. ونى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى مويىنداعان جانە اعىنان جارىلىپ بىلاي دەگەن: «عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ايرىقشا اتاپ وتەتىن ءىرى پەسالارى: «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جانە اقان سەرى تۋرالى جازىلعان «اقان تراگەدياسى» اتتى پەسالارى. ءبىزدىڭ جۇرتشىلىق انىق جوعارى باعالايتىن ءمۇسىرەپوۆتىڭ بۇل درامالىق شىعارمالارى ادامنىڭ سەزىمىن, كوڭىل, مىنەز قۇبىلىسىن, اڭساۋ-ارمانىن اقىندىلىقپەن سىيپاتتايدى. قازاق دراماتۋرگياسى مۇسىرەپوۆتىڭ سول تراگەديالارىنىڭ تابىستارى ارقىلى جالپى دراماتۋرگيالىق مادەنيەتتىڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى». شىنايى ويدا جەلبۋاز كوپىرمە ءسوز بولمايتىنىن وسىدان-اق اڭعارامىز. الەمدىك دراماتۋرگيانىڭ بيىگىنەن كورىنۋ قالامگەر ءۇشىن از ولجا ەمەس.
الدىڭعى اعالاردىڭ «ۋنيۆەرساليزمى» جونىندەگى ويدىڭ ەكپىنىمەن عابەڭنىڭ پروزا سالاسىندا تىندىرعاندارىن تىزە بەرمەي, ءوزى ءۇشىن دە, قازاق پروزاسىنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋى ءۇشىن دە ۇلكەن اسەرى بولعان «قازاق سولداتى», «ويانعان ولكە» روماندارىن, قاراسوزبەن جازعان «كەزدەسپەي كەتكەن ءبىر بەينە» پوەماسىن, «ۇلپان» پوۆەسىن اتاۋدىڭ ءوزى-اق ۇلى قالامگەرلىكتى تانىتسا كەرەك.
ال ءوزى زەرگەر سۋرەتكەر بولعان سوڭ وزگەلەردىڭ جازعاندارىنا ءوز بيىگىنەن, ورەلى تانىم-بىلىكپەن باعا بەرگەنى بەلگىلى. اقىن-جازۋشىلاردىڭ ىشىنەن قياستىعى مەن قىتىمىرلىعى قاسىنان ءجۇرگىزبەيتىن سىن سالاسىنا جۇرەگىنىڭ تۇگى بارلار, وزگەگە ايتار اقىل-پاراساتى بارلار عانا جاقىندايدى. ول زاماندا دا, بۇل زاماندا دا ايتارى بارلار عانا, وزىنەن وزگەگە ءبولىپ بەرەرى بارلار عانا ەسكەكسىز قايىقپەن كوركەمدىك تەڭىزىنە تۇسەدى. سولاردىڭ ىشىڭدە ەڭ تالعامپازى عابيت مۇسىرەپوۆ بولعانى امبەگە ايان.
جالپى ادەبيەتكە, ونىڭ ءىشىندە جاۋىنگەر جانردا تۇڭعىش تارتقان قالامى 1924 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جاريالانعان «قيسىق سىنعا ءادىل تورە» دەگەن ماقالاسى ەدى. اتىنىڭ ءوزى عابيت قالامگەرلىگىنىڭ قانشالىقتى ايشىقتى دا سۇلۋ بولارىن اڭعارتقانداي.
ونان كەيىنگى سانسىز ماقالالارى, سويلەگەن سوزدەرى, جاساعان باياندامالارى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, عابەڭ مۇراسىنىڭ شىن جاناشىرى ءابدىحاميت نارىمبەتوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن «سۋرەتكەر پارىزى» (1970), «ۋاقىت ىزدەرى» (1977), «زامان جانە ادەبيەت» (1982) اتتى جيناقتارىنا ەنىپ, عابەڭنەن قالعان سىني ويدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ تۇر.
ءومىر بويى بىرگە ءوسىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ءسابيت مۇقانوۆتىڭ عابەڭ جونىندە اتاپ-اتاپ كورسەتكەن ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارماي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. «عابيتتىڭ جازۋشىلىعىن تۇتاس العاندا وزىنە ءتان بىرنەشە وزگەشەلىكتەرى بار: ءبىرىنشى – بويىنا سىڭبەگەن تاقىرىپقا جارماسپايدى, ەكىنشى – بويىنا ءسىڭىرگەن تاقىرىبىن تەز جازىپ تاستاۋعا اسىقپايدى, ءۇشىنشى – جازاتىن شىعارماسىنا كۇي تاڭدايدى, كۇيى جەتپەسە يگەرگەن تاقىرىبىن دا جازا قويمايدى, ءتورتىنشى – شىعارماسىنا وتە ۇقىپتى, سوندىقتان حال-حادارى جەتكەنشە ولپى-سولپىسىز شىعارادى, بەسىنشى – تىلگە ۇنەمشىل, سيپاتتاپ وتىرعان وقيعاسىنا ءجاردەمى جوق ءسوزدى قولدانبايدى, التىنشى – جارقىلداق سوزدەردى كوبىرەك قولدانىپ, شەشەن سويلەۋگە تىرىسادى, جەتىنشى – ادام پورترەتىن جاساۋعا قازاق جازۋشىلارىنىڭ ەڭ شەبەرىنىڭ ءبىرى» دەپ اعىنان جارىلىپ, ءبىلىمدارلىقپەن ايتقانىن ەستەن شىعارمايىق.
بۇل ءتۇيىندى ويلاردى تارامداتىپ جاتپاي-اق, زەرگەرلىكتىڭ قاينار كوزى – كوركەمدىك شەبەرلىكتىڭ سىرىنا از-كەم ۇڭىلەيىك. جانە وزگەدەن ەمەس عابەڭنىڭ ءوز اۋزىنان ەستيىك. 1974 جىلى 25 شىلدەدە عابەڭمەن ءۇش جارىم ساعات ماگنيتوفون ارقىلى سويلەسكەندە جازۋشىنىڭ جان سارايىنا, شەبەرلىك زەرتحاناسىنا كىرەرلىكتەي سۇراقتار قويىپ ەم. وعان عابەڭ ءىركىلمەي جاۋاپ بەرگەن-ءدى. شەبەرلىك سىرىنىڭ ىشىنە كىرىپ, جۇرت كوزىنە كورسەتكەن جايلارى بار ەكەن, سوعان نازار اۋدارىڭىزدار.
«عابيت مۇسىرەپوۆ. اركىمنىڭ تۆورچەستۆولىق قولتاڭباسى دەگەن نارسەلەر ءاربىر فرازادا, ءاربىر پودتەكستە جاتادى. ادەبيەت دەگەننىڭ يدەياسى اناۋ, ادامدارى مىناۋ دەيمىز عوي. مۇنىڭ نەگىزى ىشىندە جاتادى. مىنە, زەرتتەۋشىلەر سوعان زەر سالۋلارى كەرەك.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. مانادان بەرگى اڭگىمە ساكەن جونىندە عانا ەمەس, ءسىزدىڭ تۆورچەستۆوڭىز ءتوڭىرەگىڭدە دە بولىپ وتىر. بىرىمەن ءبىرى بايلانىسىپ جاتقان دۇنيە.
عابيت مۇسىرەپوۆ. مەنىڭ جازايىن دەگەنىم «ويانعان ولكەنىڭ» ەكىنشى كىتابى ەدى. مىناۋ «ۇلپان» سونىڭ ءبىرىنشى تاراۋى سياقتى. شاعىن كولەمدە ءبىر پوۆەست جازىپ, ارناعا تۇسسەم بە دەپ ەدىم, كوپتەن بەرى ءۇزىلىس جاساپ العانىم بار عوي مەنىڭ. وچەرككە, اڭگىمەگە اۋىسقان كەزىم بار. سونسىن, ءبىر بۇيىردە دراماتۋرگيا جۇرەدى. كينو جۇرەدى ءبىر جاعىندا. مەنىڭ ءوزىم ءۇشىن جانرعا جانر ارالاسىپ كەتسە, قيىن بولىپ قالادى.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. الدىمەن ءبىر سالانى ءبىتىرىپ الىپ بارىپ, سودان كەيىن ەكىنشى سالاعا كوشەدى ەكەنسىز عوي.
عابيت مۇسىرەپوۆ. ءيا, مىسالى, «قوزى كورپەش» پەن «اقان سەرىنى» جازعان كەزدە مەن ءبىر دە اڭگىمە جازا الماس ەدىم. ءبىر جانردان ءبىر جانرعا اۋىسۋدىڭ پسيحولوگيالىق جاي-كۇيى اركىمدە ءار ءتۇرلى بولادى. شىعارما جازعاندا كىسى ستيليستيكالىق ءبىر باعىتتا بولۋى كەرەك. «ويانعان ولكەنىڭ» باياعى ءبىرىنشى كىتابىنىڭ ءستيلىن تابۋ ءۇشىن, ياعني سول ستيلىمە ورالۋ ءۇشىن «ۇلپاننىڭ» ماعان كوپ پايداسى بولايىن دەپ تۇر. «ۇلپان» 10-15 كۇندە بىتەدى, ەكى ءبولىمى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 6-7 ساندارىنا شىعادى دا, سوڭعى ءبولىمى 10-15 كۇننىڭ ءمولشەرىندە بىتكەلى تۇر. سودان سوڭ الگى كينوستسەناريدى بىتىرەمىن.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. «ۇلپانىڭىز» ادەمى دۇنيە. مەن باسىنان اياعىنا دەيىن ءبىر-اق كۇندە وقىپ شىقتىم. «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى ءابىلماجىن جۇماباەۆ: «وسى كۇنگە دەيىن شابىسىنان تانباعان مۇنداي كەرەمەت شىعارمالاردى قادىرلەۋىمىز كەرەك قوي», – دەدى.
ايتپاقشى, عابباستى دا كەزدەستىردىم, ورىسشا جولما-جول اۋدارما جاساپ جاتىرمىن دەدى. قازىردىڭ وزىندە جاريالانعان جارتى ءدۇنيەنىڭ ءوزى قالىڭ وقىرمان جۇرتشىلىعىنىڭ اراسىندا ۇلكەن اڭگىمە تۋعىزىپ جاتىر.
عابە, ءسىزدىڭ شىعارماڭىزدى وقىپ وتىرعانىمىزدا ءبىر ارتىق ءسوز كەزدەستىرمەيمىز, سول سويلەمنەن ءبىر بۋناقتى الىپ تاستاساق, كەمىپ قالاتىن سياقتى بولىپ كورىنىپ تۇرادى. وسىنداي ستيلدىك دارەجەگە جەتكەندە, ءسىز كوپ تۇزەتەسىز بە, جوق بولماسا بىردەن جازاسىز با؟
عابيت مۇسىرەپوۆ. مەن ەگەر ءبىر بەتتى جازىپ شىققان بولسام, ونى ەندى قايتىپ تۇزەتپەيمىن. بىراق وسى بەتتى جازىپ شىعۋ ءۇشىن 3-4 بەتتى بۇلدىرەمىن. مەنىڭ ءبىر بەتىم وزىمە وڭايعا تۇسپەيدى, ەڭ كەمى 3-4 بەت جازىلىپ بارىپ, سودان ءبىر بەت شىعادى.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. سوندا ونى قايتادان تۇزەتىپ, تازارتىپ جازىپ وتىراسىز با؟
عابيت مۇسىرەپوۆ. قايتا جازامىن.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. ال العاشقى قولجازبالارىڭىز ساقتالا ما؟
عابيت مۇسىرەپوۆ. قالادى جىرتىلىپ-جىرتىلىپ.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. راسىمەن جىرتىپ تاستايسىز با؟
عابيت مۇسىرەپوۆ. جىرتىپ تاستايمىن.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. اپىر-اي, كوپ بايلىق قوي ول. ونىڭ ىشىندە تالاي دۇنيەلەر كەتەدى عوي.
عابيت مۇسىرەپوۆ. سونى جينايىن دەپ تالاپ ەتىپ ەدىم. جيناۋعا رەتى كەلمەي قويدى. ايتەۋىر مەن ءبىر بەتتى ومىردە تازا جازىپ شىعا المايمىن. ەكىنشى رەت تازا بەت شىقسا, ۇلكەن تابىس. مەن ءۇستىنەن تۇزەتۋدى بىلمەيمىن. ءبىر-ەكى جولى سىيىسپاي تۇرسا, قايتادان كوشىرىپ جازامىن.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. ويباي-اۋ, ونىمەن ۋاقىتىڭىزدىڭ ءبارى كەتەدى عوي؟
عابيت مۇسىرەپوۆ. ونىڭ پايداسى كوپ. ۇستىنەن تۇزەتسەڭ بولمايدى. ءبىزدىڭ جىگىتتەردە ءبىر ءتۇسىنبەستىك بار, اماندىق بولسا, جازايىن دەپ ءجۇرمىن.
ءار ءتىلدىڭ ءوزىنىڭ زاڭى بار. ءبىزدىڭ قازاق ءتىلى ماعان قوڭىر داۋىستى ادامنىڭ ءۇنى سياقتى ەستىلەدى. قازاق ءتىلىنىڭ كادۋىلگى داۋىستى دىبىستارى بار عوي, سوعان وبال جاساماۋ كەرەك. «بوپ», «كەپ» دەگەندەر, «بوپ قالدى», «كەپ قالدى» دەگەندەر, ءتىلىمىزگە كەلتىرىپ وتىرعان زياندىق دەسەڭ دە بولادى.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. تازا ادەبي ءتىلدى قولدانعاندى ۇناتاسىز عوي.
عابيت مۇسىرەپوۆ. ءيا, «رايكومتۇعىن», «سوسىن» دەيتىن سياقتى ءسوزدەردى ەستىگەندە, توبە شاشىم تىك تۇرادى.
ءتىلدى اۋىلعا بولمەۋ كەرەك, ءتىلدى جۇزگە بولمەۋ كەرەك. قازاقتىڭ ءتىلى ورتاق ءتىل, ورتاق بايلىعىمىز. قاي جەردە قاڭداي جاقسى ماعىنادا پايدالانىلادى, سول ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ءتىلى بولۋى كەرەك.
پروزادا دا ريتميكا بار, ءبىر ءسوزدى ورنىنان الىپ, بىلاي قويساڭ, سول ادەمى قۇرىلعان فرازاڭنىڭ ءوزى بۇزىلىپ كەتەدى. سول ءسوزدەردىڭ ءوزىنەن قۇرالعان سويلەمنىڭ ءيىن كەلتىرۋ كەرەك. بۇل ەشكىمنىڭ مەن ابدەن شەشتىم دەگەن ماسەلەسى ەمەس. مەن ءسوز قاراستىرعاندا نەنى جاقسى كورەتىنىمدى عانا ايتىپ وتىرمىن.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. سونسىن تاعى ءبىر ماسەلە. ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىزدىڭ ءبارى دە ادەمى, سۇلۋ بولىپ كەلەدى دە, ال ورىسشا اۋدارعان ۋاقىتىندا اجارى سولعىنداپ كەتەدى…
عابيت مۇسىرەپوۆ. ە, سولاي بولادى. پۋشكيندى اباي اۋدارعاندا قانداي, بولماسا باسقالار اۋدارعاندا قانداي.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. ولاي بولعاندا ورىستىڭ ءبىر ۇلكەن جازۋشىلارىمەن دوستاس, پىكىرلەس بولىپ كورمەيسىز بە؟
عابيت مۇسىرەپوۆ. شىعارمالارىمنىڭ كوبىن مەن ءوزىم اۋدارتپايمىن, جۋرنالدار اۋدارتادى. وزدەرى اۋدارماشى تاۋىپ, مەنەن تەك رۇقسات سۇرايدى. ال «ويانعان ولكەنى» دۋدينتسەۆ قايتا اۋدارىپ, قايتا جازىپ شىعىپ ەدى بىلتىر. ونىكى بۇرىنعىلاردان اناعۇرلىم تولىق, اناعۇرلىم جاقىن. بىراق ەندى دۋدينتسەۆتىڭ اۋدارۋى ماعان قيىنعا ءتۇستى. جولما-جول اۋدارما جاساعان جىگىتتى ەكى رەت موسكۆاعا جىبەرىپ الۋىما تۋرا كەلدى. سوندا بارىپ ءتۇسىندىرىپ وتىرۋ ءۇشىن. بۇل كيىن عوي.
ونىڭ اۋدارماسى جاقسى. ال مىنا «ۇلپاندى» بەليانينوۆ اۋدارامىن دەپ ءجۇر. ءوزى جاقسى جىگىت.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. بەليانينوۆ جاقسى جىگىت بولعانمەن, جاقسى جازۋشى ما؟
عابيت مۇسىرەپوۆ. كىم ءبىلسىن ەندى؟..
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. «كەزدەسپەي كەتكەن ءبىر بەينەنى» اۋدارادى عوي.
عابيت مۇسىرەپوۆ. ءيا, ول شىققان جوق.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ. شىقپادى دەيسىز. ەندى وعان تاعى مىنا «ۇلپاندى» بەرەتىن بولساڭىز, سوندا نە بولماق؟»
ۇزاق سۇحباتتان الىنعان وسى ۇزىندىلەر عابەڭنىڭ سۋرەتكەرلىگىنەن حابار بەرىپ, كوركەمدىك شەبەرلىككە جەتۋدىڭ از دا بولسا شىمىلدىعىن اشقانداي.
قازاق ادەبيەتىندە عابەڭدەي ستيليست بولعان ەمەس, سوندىقتان ول الىپتار توبىنىڭ شاشاسىنا شاڭ جۇقپاس جۇيرىگى بولدى, قولىنان شىققانداردىڭ كوبى شىن زەرگەر ۇستا سوققان بۇيىم. بۇلاي دەگەندە عابەڭ قالامىنان شىققانداردىڭ ءبارى مۇلتىكسىز, كەمشىلىكسىز دەگەن وي تۋماسقا كەرەك, شىعارمانىڭ سيۋجەتى كوركەمدىك شارتىنىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الماي جاتقان ساتتەرى عابەڭدە دە كەزدەسكەنمەن, ءتىل قولدانۋى, ونىڭ سۇلۋ دا اجارلى بولۋى, سۋرەتتەگەن كورىنىستى كوزگە ەلەستەتەرلىك قاسيەتىنەن ايىرىلماۋى, ءسوزدىڭ ءبىر بۋىنى ءتۇسىپ قالسا, نە بۇرىس ايتىلسا, سويلەمى اقساق ادامداي شويناڭداپ قالاتىن ءساتى كوپ كەزدەسەدى دەپ ايتا المايمىن. وسى تۇستا تاعى دا ءسابيت مۇقانوۆقا جۇگىنۋ شارت: «ابايدان كەيىن ءتىل ونەگەسىنە ماعجاننان اسقان اقىن قازاقتا جوق» دەگەنىن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ پروزاسىنا, قارا ءسوزىنە جاناستىرا ايتىپ, ستيليست رەتىندە عابەڭنەن اسقان قازاق جازۋشىسى بولعان جوق دەۋدەن ەش قىسىلماۋىمىز كەرەك.
الىپتار توبىنداعىلاردى سىرتتاي شولعاندا جاڭا زامانداعى قازاق پوەزياسىنىڭ اساۋ تۇلپارى ساكەن, قارا ءسوزدىڭ مايتالمانى بەيىمبەت, قازاق ولەڭىنىڭ قۇلاگەرى ءىلياس, ءاز ەلىنىڭ رۋحاني ورەسىن الەمگە تانىتقان مۇحتار, سوۆەتتىك سوزگە قالامى ەش مۇقالماعان ءسابيت, ساراڭ سويلەپ, سازبەنەن جەتكىزگەن, قارا سۋدان شىرىن شىعارىپ, مايدان قىل ايىراتىن, اشەيىنگى قارا سوزگە جان بىتىرەتىن شەبەرلىكتى يگەرگەن عابەڭدى قالايشا زەرگەرگە تەڭەمەسسىڭ. بۇعان بۇكىل قازاق قول قويارى سەزسىز.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ,
پروفەسسور.