سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى

جۇما, 3 تامىز 2012 7:43

كورنەكتى سىنشى, بىلىكتى ادەبيەتتانۋشى, شەبەر اۋدارماشى, ۇلاعاتتى ۇستاز, بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ءمۇسىلىم بازارباي ۇلى قازاق حالقىنىڭ ارى تازا ادال پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. وسىنداي قايراتكەردى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا كورىپ, ءبىلىمى مەن بىلىگىنە, تالعامى پەن تالابىنا ءتانتى بولعان جايلارىمىز بار.

جۇما, 3 تامىز 2012 7:43

كورنەكتى سىنشى, بىلىكتى ادەبيەتتانۋشى, شەبەر اۋدارماشى, ۇلاعاتتى ۇستاز, بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ءمۇسىلىم بازارباي ۇلى قازاق حالقىنىڭ ارى تازا ادال پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. وسىنداي قايراتكەردى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا كورىپ, ءبىلىمى مەن بىلىگىنە, تالعامى پەن تالابىنا ءتانتى بولعان جايلارىمىز بار.

سانالى عۇمىرىن قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن ونەرىن ناسيحاتتاۋعا ارناعان ءمۇسىلىم اعامىز شىن مانىسىندە ۇلتىنىڭ, ەلىنىڭ جاناشىرى, پاتريوتى بولاتىن. ءان مەن جىردىڭ بەسىگىنە اينالعان قىزىلوردا ءوڭىرىنىڭ سىرداريا اۋدانىنداعى كەكىرەلىگە كىندىك قانى تامعان اعامىز جاستايىنان قازاقتىڭ مول ادەبي مۇراسىن قانىپ ءىشتى. بالا كۇنىندە اتاقتى جىرشىلاردىڭ اۋزىنان باتىرلىق, عاشىقتىق جىرلاردى تىڭداپ وسكەن ول حات تاني باستاعان سوڭ, القا-قوتان جينالعان اۋىل اقساقالدارىنا ءوزى دە اباي مەن شاكارىمنىڭ جىرلارىن وقىپ بەرەتىن بولعان. شاكارىمنىڭ 1935 جىلى س.سەيفۋلليننىڭ العى سوزىمەن شىققان «ەڭلىك-كەبەك» داستانىن مۇقاباسى توزىپ كەتكەنشە قايتا-قايتا وقىعان ول داستاندى ءتىپتى جاتقا ايتاتىنىن «شاكارىم اقىن» اتتى زەرتتەۋىندە ەسكە العان بولاتىن. ەس بىلگەننەن باستالعان ادەبيەتكە دەگەن قۇمارلىق حات تانىپ, كىتاپ وقىعان سوڭ ارتقان ۇستىنە ارتا ءتۇستى.

كيەلى توپىراقتا دۇنيەگە كەلىپ, ەل اراسىنداعى قازىنالى بۇلاقتان سۋسىنىن قاندىرعان ءمۇسىلىم بازار­باي­ ۇلى ادەبيەت پەن ونەرگە ءبىر تابان جاقىن ەكەندىگىن مەكتەپ قابىر­عا­سىندا جۇرگەن كەزىندە-اق تانىتىپ ۇلگەردى. باستاۋىش سىنىپتا وقىپ ءجۇرىپ-اق العاشىندا اۋداندىق, سوسىن الماتىدان شىعاتىن «وكتيابر بالالارىنا» حابار جازا باستايدى. سول ءبىر قىزعىلىقتى ساتتەردى عالىم بىلايشا ەسكە الادى: «1940-41 جىلدارى «وكتيابر بالالارىنا» ءبىر-ەكى حابارىم جاريالانىپ, داندەپ العان­مىن. ەندى «لەنينشىل جاسقا» جازا باستادىم. ءبىر جازامىن, ەكى جازامىن, حابارىم باسىلمايدى. اقى­رىن­دا مەكتەپتىڭ درامالىق ۇيىرمە­سىندە ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كور­پەش – بايان سۇلۋ» پەساسى قويىل­عانىن جازىپ جىبەرگەنمىن. بۇعان ءمور باسىلعان مىناداي جاۋاپ الدىم: «ءسىز مەكتەپ ۇيىرمەسىندە «قوزى كور­پەش – بايان سۇلۋ» پەساسى قويىل­عانىن اسىرا ماقتايسىز. رەسپۋبلي­كالىق اكادەميالىق تەاتر دا ول پەسانى دۇرىس قويا الماعاندا, مەكتەپ ۇيىرمەسى قالاي جاقسى ەتىپ قويا الادى؟ حابارىڭىز وسى سەبەپتەن باسىلمايدى. ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ق.سۇلەي­مەنوۆ».حابارىم باسىلماسا دا, سول كەزدە حاتقا ەداۋىر قۋانىپ قالدىم». ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ, ەر-ازامات­تاردىڭ ءبارى مايدانعا اتتان­عان­دا بازارباي اقساقال ۇجىمشار توراعاسى قىزمەتىن اتقارادى. تىل مايدانىنداعى بۇكىل اۋىر جۇمىستى ەڭكەيگەن قاريالار مەن بۇعاناسى قاتپاعان جاس بالدىرعانداردىڭ, قىز-كەلىنشەكتەردىڭ اتقارعانىن ەسكە الساق, ءمۇسىلىم اعا بۇل كەزدە 14 جاستاعى ءجاسوسپىرىم ەكەن. اكەسى اۋىل ادام­دارىنا ۇلگى كورسەتۋ ءۇشىن مەكتەپتەگى بالاسى مۇسىلىمنەن باس­تاپ قارا جۇمىسقا سالادى. جىگەرلى جاس­تى كەتپەنمەن اتقارعان قارا جۇمىس تا قاجىتا المايدى. كەرى­سىن­شە, سول ءبىر اۋىر جىلدار جاستاردى شيرا­تىپ, ومىرگە دەگەن قۇشتار­لىق­تارىن ارتتىرىپ جىبەرگەن بولاتىن.ول ارمان قۋىپ الماتىعا كەلگەن سوڭ دا بالا كەزىنەن وزىنە تانىس «لەنينشىل جاس» گازەتىمەن بايلانىسىن ۇزبەيدى. بولاشاق عالىمنىڭ تۇ­ساۋىن كەسكەن دە وسى گازەت ەكەنى انىق. ونى ءوزى بىلايشا ەسكە الادى: «قانشا دەگەنمەن گازەت جۇمىسى قى­زىق. جاقسى جۋرناليست قاي كەزدە بولسا دا سان الۋان وقيعالاردىڭ قاق ورتاسىندا بولا بىلەدى. ول كەزدىڭ كەزبەلىك تە, كەڭسەلىك تە شاعىن وسى كەزدە ريزاشىلىقپەن ەسكە الامىز. ويتكەنى, جازۋ تاسىلىنە عانا ەمەس, ەڭبەككە, ويلاۋ ەڭبەگىنە ۇيرەتكەن گازەت. ەگەردە بويدا ازعانتاي جازارلىق قاسيەت, وعان قۇشتارلىق, ىنتالىق بار بولسا, گازەتكە, «لەنينشىل جاس­قا» قارىزدار ەكەنىمدى ۇمىتا المايمىن».مىنە, وسىلايشا باستالعان قا­دام­­نىڭ بولاشاعى جارقىن بولدى. ءوزىنىڭ ىزدەنىمپازدىعىمەن ەرەكشە كوزگە ءتۇس­كەن جاس ءجۋرناليستىڭ 1953 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» گا­زە­تىندە جاريا­لانعان «قازاق ادە­بيەتىنىڭ وقۋ­لىعىن جازۋ تۋرالى», «قازاق ادە­بيەتىنىڭ تاريحىنان ساپالى وقۋلىق جازۋ كەرەكتىگى جونىندە» اتتى ماقا­لالارى ادەبيەتشى قاۋىم اراسىنان قولداۋ تاۋىپ, جاڭا وقۋلىق جازۋ ناۋ­قانى باستالىپ تا كەتتى. 1954 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى پرەزيديۋمى ءماجىلى­سىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا بەلگىلى عالىم­دار م.اۋەزوۆ, ­س.مۇقانوۆتار­دىڭ باسشىلىعىمەن م.با­­زار­­­­باەۆ (ە.ليزۋنوۆا, ا.نۇر­قاتوۆ, ح.سايكيەۆ, س.سەيىتوۆتەر­مەن بىرگە) وقۋ قۇرالىن جازاتىن اۆتورلاردىڭ قۇرامىنا ەندى. وقۋلىق جازۋعا ارالاسقان جاس ادەبيەت­شىلەردىڭ ىشىنەن م.بازارباەۆتىڭ (اۆتور­لارمەن بىرگە) العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جازعان 10 سىنىپقا ار­نالعان «قازاق سوۆەت ادەبيەتى» وقۋ­لىعى 1954 جىلى جارىق كوردى. بۇل وقۋ­لىقتىڭ تالاپ-تىلەككە ساي جازىل­عاندىعىن 1986 جىلعا دەيىن 11 رەت قايتا باسىلعانىنان دا كورۋگە بولادى. تولىقتىرىلىپ, تۇزەتىلگەن وسى وقۋلىق 1989 جىلى 11 سىنىپقا ارنالىپ قايتا جازىلدى دا, 1994 جىلعا دەيىن باسىلىپ وتىردى.العاشىندا ىزدەنىمپاز جۋرناليست, وقۋلىق جازۋدا تالعامپاز ادە­بيەتشى, شەبەر ادىسكەر رەتىندە كوزگە ءتۇسىپ, قالامى توسەلگەن ول ادەبيەت مايدانىنا ەركىن ارالاستى. 1955 جىلى م.بازارباەۆ كوكپ ورتالىق كو­ميتەتى جانىنداعى قوعامدىق عى­لىم­دار اكادەمياسىندا «قازاق سوۆەت پوەزياسىنداعى ەڭبەك تاقى­رىبى» دەگەن تاقىرىپتا كانديدات­تىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.مۇحتار اۋەزوۆ بولاشاعىنان مول ءۇمىت كۇتكەن شاكىرتى 1961 جىلى ءتىل بىلىمىنەن ءبولىنىپ, ءوز الدىنا وتاۋ تىككەن ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولىپ سايلاندى. اكادەميكتەر مەن عىلىم دوكتورلارىنا باسشىلىق ەتكەن ول وردا بۇزار جاسىنداعى سىناقتان جاقسى ءوتتى. عالىمنىڭ زامانداسى سەرىك قيرا­باەۆ­تىڭ: «اكادەميا قابىرعاسىندا ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, ءى.كەڭەسباەۆ, س.بايىشەۆ, ا.جۇبانوۆ سياقتى عى­لىم كوريفەيلەرىمەن بىرگە ىستەسكەن جاس ءمۇسىلىم ولاردىڭ ءتالىمىن بويىنا ءسىڭىرىپ, عالىمدىعىنا قوسا عى­لىم­نىڭ كورنەكتى ۇيىمداستى­رۋشى­سى رەتىندە تانىلدى», – دەگەن ءسوزى 1961-1970 جىلدار ارالىعىندا ينس­تي­تۋتتىڭ تۇڭعىش ديرەكتورىنىڭ جاڭا قىرىنان تانىلعانىن بايقا­تادى. سەبەبى, ول «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» اتتى 3 تومدىق 6 كىتاپتان تۇراتىن ۇجىمدىق ەڭبەك اۆتور­لا­رىنىڭ ءبىرى بولۋىمەن بىرگە وعان تىكە­لەي باسشىلىق ەتتى (1960-1967). قا­زاق, ورىس تىلدەرىندەگى «قازاق ادە­بيەتى تاريحىنىڭ وچەركى» (1958, 1960) اتتى ەڭبەكتەردىڭ تىڭعى­لىقتى زەرتتەلۋى مەن جازىلۋىنا, ولاردىڭ جاريالانۋىنا تىكەلەي باسشىلىق ەتۋمەن بىرگە كوپ تومدىق «يستوريا منوگوناتسيونالنوي سوۆەتسكوي ليتەراتۋرى» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋدىڭ نەگىز­گى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى.مۇحتار اۋەزوۆ قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك ەستە ساقتاۋ جونىندەگى قازاق كسر عىلىم اكادە­مياسىنىڭ قوعامدىق عىلىم­دار ءبولى­مىندە وتكەن ماجىلىستە (1961, 28 ماۋسىم) جاساعان م.بازارباەۆتىڭ بايانداماسىنان كەيىن كوپ ۇزاماي وسى ينستيتۋتقا اكادەميك جازۋشىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. سونىمەن قاتار, جازۋ­شىنىڭ مەمو­ريالدىق مۋزەي ءۇيىن اشۋدا قىرۋار ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم 1967 جىلى ونىڭ 12 تومدىق جينا­عىنا العىسوز جازۋمەن بىرگە باس رەداكتورى بولدى.1971 جىلى ماسكەۋدىڭ شىعىس­تانۋ ينستيتۋتىندا «قازاق پوەزيا­سىن­داعى ۇلتتىق ءداستۇر مەن جاڭا­شىلدىق» دەگەن تاقىرىپتا دوك­تورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, عىلىم كوريفەيلەرىمەن قاتار ءجۇرىپ, ولاردان ءتالىم-تاربيە العان ول ەندىگى جەردە مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە ارالاسا باستادى. 1970-1976 جىلدارى قازاق كسر-ءنىڭ مادەنيەت ءمينيسترى, 1976-1981 جىلدارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ونىڭ وسى جىلداردا اتقارعان قىز­مەت­تەرىنە گۇلباراش ىزباسقانقىزى­نىڭ «ءبىز جانە ءبىزدىڭ زامانداستار» («مى ي ناشي سوۆرەمەننيكي»), «ءمۇسىلىم بازارباەۆ تۋرالى ەستەلىك­تەر» اتتى ەڭبەكتەرىنەن قانىعا تۇسە­مىز. ول مادەنيەت ءمينيسترى بولعان كەزدە كەڭەستەر وداعىندا وتكەن مادە­نيەت پەن ونەرگە ارنالعان حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيالار مەن كون­گرەس­تەردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى عانا ەمەس, تۇراقتى بايانداماشىسى دا بول­دى. ونىڭ «قازىرگى زامان جانە ونەر» (1972), «قوعامدىق دامۋ جانە ونەر» (1973), «ادەبيەت پەن ونەردىڭ قوعامدىق فۋنكتسياسى» (1974), «ونەردىڭ ۇلتتىق جانە ين­تەر­نا­تسيونالدىق مازمۇنى» (1975), «سو­ۆەتتىك مادەنيەت جانە ونىڭ شەتەلدىك سىنشىلارى» (1976) اتتى باياندامالارى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى عانا ەمەس, بۇكىل كەڭەس حالقى مادە­نيە­تىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن كوتەرگەنى انىق. ءمۇسىلىم بازارباي­ ۇلىنىڭ يۋنەس­كو جىلدارىندا اشعاباد, يندو­نەزيا-دجوكارتادا سونداي-اق, كەڭەس ەلىنىڭ شۆەتسيا, باتىس بەرلين, دانيا, چەحوسلوۆاكيا, كونگو سىندى ەلدەردەگى مادەنيەت كۇندەرىندە بۇكىل مينيسترلەر اتىنان جاساعان باياندامالارى – ونەر مەن مادەنيەت جولىنداعى ەڭبەك­تەرىنىڭ كورىنىسى.«يندونەزيا ساپارى», «دانيادا وتكەن ون كۇن», «وركەن جايعان ونەر» اتتى كوپشىلىك ماقالا­لا­رىنىڭ دا مادەنيەت تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە. «تەاتر جانە تەاتر سىنى» مەن «قوعام دامۋىنداعى ونەردىڭ ءرولى» اتتى باياندامالارىنان ونىڭ ونەر مەن ادەبيەتتى قا­شاندا بىرلىكتە قاراعانىن كورۋگە بولادى. «تەاتر جانە تەاتر سىنى» دەگەن بايانداماسىندا قازىرگى قازاق تەاترى مەن سىنى­نىڭ جاي-كۇيى قانداي ەكەن­دىگىنە ۇڭىلە وتىرىپ, ونىڭ بولاشاق­تاعى مىندەتتەرىن سانامالاپ كور­سە­تۋمەن بىرگە ولاردىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى وزەكتى ماسەلەلەردى قالاي شەشۋ كەرەكتىگى جونىندە باعىت-باعدار ۇسىندى. ول: «قازاق تەاتر سىنى بار, بىراق ول قازىر تاجىريبە جيناقتاۋ, كۇش جيناۋ ۇستىندە», – دەپ كەلەدى دە دراماتۋرگيا جانرىنىڭ تابيعاتىنا ۇڭىلەدى. 1930-40 جىلدارداعى قازاق دراماتۋرگتارى «قوزى-كورپەش – بايان-سۇلۋ», «قىز جىبەك», «ەر تارعىن», «قوبىلاندى», «ەڭلىك – كەبەك» سىندى فولكلورلىق مۇرا­لاردى قازاق تەاترىنا الىپ كەلسە, وسى ۇلگى قازىرگى تاڭدا «الپامىس», «قام­بار», «قاراكوز» سىندى تۋىندىلارمەن جانە قۇرمانعازى, ماحامبەت, ابىلاي سىندى تاريحي تۇلعالار تۋرالى جازىلىپ جاتقان تۋىندىلارمەن تولىعۋ ۇستىندە ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتەدى.«قوعام دامۋىنداعى ونەردىڭ ءرولى» اتتى بايانداماسىندا ول ءاربىر ونەر تۇرىنە جەكە-جەكە توقتالىپ, ولاردىڭ جاي-كۇيىنەن حابار بەرەدى. وزبەك, تۇركىمەن, تاجىك, قىرعىز سىندى ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ونەرىن سالىستىرا ءسوز ەتۋدە تۋىسقان حالىق­تار ادەبيەتى مەن مادەنيە­تىن­دەگى ور­تاق ۇقساستىقتاردى باسا ايتادى. قازاقستانداعى تەاتر ونەرىن دراما, وپەرا, بالەت جانرى بويىنشا ءسوز ەتكەن ول قازاق تەاترىنداعى اكتەرلىك شەبەرلىكتىڭ نەگىزىن سالعان قالىبەك قۋانىشباەۆ, سەركە قو­جام­قۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, شاكەن ايمانوۆ, حاديشا بوكەەۆا, قاپان بادىروۆ, كامال قارمىسوۆ, سەيفوللا تەلعا­راەۆ, شولپان جانداربەكوۆا, ءسابيرا مايقانوۆا, ىدىرىس نوعايباەۆ, زامزاگۇل دوسانوۆا سىندى ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمىن ىلتيپاتپەن اتايدى. ولاردىڭ شەكسپير, مولەر, گوگول, وستروۆ­سكي­لەردىڭ شىعارما­لا­رىنان باس­تاپ, قازاقتىڭ «ايمان-شولپان», «قوبىلاندى», «قوزى-كورپەش – بايان سۇلۋ», «ەڭلىك – كەبەك», «قا­راكوز» سىندى باتىرلىق جانە ليرو-ەپيكالىق جىرلارىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان پەسالارىن ساحنالاۋداعى شەبەرلىگىنە دەيىن كوڭىل اۋدارعان.قازاق ساحناسىنا الەمدىك وزىق ۇلگىدە جازىلعان سوفوكل, اريستوفان, ەۆريپيدتەردىڭ پەسالارىن شىعارۋ كەرەكتىگىن, ال اريستوفان, شيللەر, تولستوي, وستروۆسكي­لەر­دىڭ پەسالارىن قازاق تىلىنە ءتارجى­مالاۋ كەرەكتىگىن باسا ايتقان مينيستر وسى ىسكە ءوزى دە بەلسەنە ارالاستى. بۇعان دەيىن ۆ.گۋبارەۆ پەن ا.گۋسەۆتىڭ قۇراستىرعان «ۆوجاتىي كىتابىن» (ەكىنشى كىتاپ, 1953) م.ءالىم­باەۆپەن بىرگە ءتارجىمالادى. ي.س.تۋرگەنەۆتىڭ تاڭداۋلى ءتورت پوۆەسىن («پەرۆايا ليۋبوۆ», «ۆەشنيە ۆودى», «اسيا», «پوستويالىي دۆور») «العاشقى ماحاببات» ءتارجى­مالاۋدا تاجىريبە جيناق­تاعان ول (1960-1968) ەندىگى جەردە م.يبرا­گيمبەكوۆتىڭ «مەزوزەي تاريحى» پەساسى (ەكى كورىنىستى, 1977) مەن اريستو­فاننىڭ «ليسيستراتا» جانە «فەسموفورلار مەيرامىنداعى ءاي­ەل­دەر» كومەديالارىن (1991) قازاق تىلىندە سويلەتتى. وسى ەڭبەكتەرىنە قاراپ ءمۇسىلىم بازارباەۆتىڭ مي­نيس­ترلىكتە وتىر­عاندا ءسوزدىڭ ەمەس, ءىستىڭ ادامى بولعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى.اكادەميالىق م.اۋەزوۆ اتىن­داعى تەاتر ونەرىنىڭ مەكتەبىن قالىپ­تاستىرۋدا جوعارى دارەجەلى اكتەرلەر مەن رەجيسسەرلەردى دايىنداپ جاتقاندىعىن, ءبىر جىلدا قازاق تەاتر­لارى 160-قا جۋىق جاڭا قويى­لىم­داردى ساحنالايتىنىن دا مينيستر ءجىتى باعالاپ وتىرعان. وسىنداي جەتىستىكتەرىمەن بىرگە اقساپ جاتقان ماسەلەنىڭ بار ەكەندىگىن جا­سىر­ماعان ول تەاتر سىنىنىڭ جاي-كۇيىنەن دە ءبىراز ماعلۇمات بەرگەن. «تەاترتانۋشىلار مەن تەاتر سىنشىلارى وكىنىشكە قاراي وتە از دايىندالادى. موسكۆا, لەنينگراد سىندى ءىرى ورتالىقتارعا جىبەرگەن جاس كادرلار دايىندىق ۇستىندە»,– دەي كەلىپ, مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىن­دەگى تەاتر, تەاتر سىنى تۋرالى مالىمەت­تەرگە توقتالادى. «جالىن» مەن «جۇلدىز» جۋرنالى تەاتر تۋرالى ماتەريالداردى وچەرك, ەستەلىك, شىعارماشىلىق پورترەت تۇرىندە جازاتىندىقتارىن ايتا كەلىپ, وسىنداي باسىلىمداردا اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا, لەرمونتوۆ اتىنداعى جانە ۇيعىر, كورەي تەاترلارىندا قويى­لىپ جاتقان شىعارمالار تۋرالى ناقتى سىن ماقالالار مەن رەتسەنزيا­لاردىڭ جەتىسپەي جاتقاندىعىنا كوڭىل اۋدارادى. كاسىبي تەاتر تۋرالى مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىندە جازىلىپ جاتقان سىنداردى مۇقيات قاداعالاپ وتىرعان ول تەاتر مەن تەاتر سىنىن قولعا الىپ, وعان قام­قورلىق جاساۋدا دا قىرۋار ەڭبەكتەر اتقاردى.مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ كەلەسى ءبىر جەتىستىگى – جاس كادرلاردى تاربيە­لەۋگە قوسقان ۇلەسى. وعان قازاقستان مادەنيەت ءمينيسترلى­گىنىڭ جانىنان رەسپۋبليكاداعى 27 تەاتردى باس­قارا­تىن تەاتر مەن رەپەرتۋارلىق كوللەگيا بولىمدەرىن اشۋى ناقتى مىسال. جاڭادان اشىل­عان تەاتر بولىمىنە باسپاسوزدە تانىلىپ جۇرگەن, وزىندىك ايتارى بار اشىربەك سىعايدى شا­قى­رىپ الىپ باسشى ەتىپ تا­عايىن­داسا, ول بۇگىنگى تاڭدا بىلىكتى تەاتر سىنشىسى رەتىندە الىس-جاقىن شەتەلدەرگە تانىس مامان. سول تۇستا ولەڭدەرىمەن باسپا بەتىندە كورىنە باستاعان جاس اقىن نۇرلان ورازا­لين­دى مادەنيەت مينيسترلىگى جانىن­داعى رەپەرتۋار­لىق كوللەگياعا رە­داكتورلىققا شا­قىرسا, بۇگىندە ول اعا ءۇمىتىن قازاق­ستان جازۋشىلار وداعىن باسقارۋ­مەن اقتاپ وتىر. جاس كادرلاردى دايىنداۋ ءۇشىن كونسەرۆاتوريادان تەاتر ينستيتۋتىن ءبولىپ, جەكە عىلىم ورداسى ەتۋدى سۇراعان دا ءمۇسىلىم بازارباەۆ بولاتىن. قازىرگى تاڭدا وسى ەكى وقۋ ورنى دا ونەرپاز جاستاردى تاربيەلەۋدە. وسىلاردىڭ قاتارىندا ينستيتۋت ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن كەزىندەگى ونەرتانۋشى عالىم باعى­بەك قۇنداقباي ۇلىنىڭ ديسسەرتاتسيا­سىنىڭ الماتىدا قورعا­لۋىنا مۇ­رىن­­دىق بولعانىن دا باسا ايتۋعا بولادى. قازاقستانداعى ونەر­تانۋ سالاسى بويىنشا تۇڭعىش قور­عالعان ديس­سەرتاتسيانىڭ اۆتورى – قازاقستان­داعى ونەرتانۋ عىلىمى­نىڭ كوشباس­شىسى بولدى.1970 جىلدىڭ 17 قىركۇيەگىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كو­مي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءدىن­مۇ­حامەد قوناەۆتىڭ قابىلداۋىن­دا بولعاندىعىن راستايتىن قۇجاتتا ءمۇ­سىلىم بازارباەۆتىڭ الماتى قالا­سىنان درامتەاتر, كىتاپحانا, ونەر قايراتكەرلەرىنە پاتەر جانە گۋرەۆ, وسكەمەن, پەتروپاۆل سىندى وبلىس ورتالىقتارىندا جاڭا تەاترلار سالۋ ماسەلەسىمەن بارعانى جازىلعان. بۇل ۇسىنىسقا ءبىرىنشى حاتشى قولداۋ كور­سەتىپ, سول ساتتەن-اق بەلگىلى ادام­دارعا تاپسىرعان. وسىنداي مالىمەت­تەرگە قاراپ وتىرىپ, ونىڭ قازاق حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جانىن اياماي ەڭبەك ەتكەنىن اڭعارۋعا بولادى.ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قابىلداۋى­نان شىققان سوڭ, كەلەسى كۇنى-اق ارتەم ميسانوۆيچ ۆارتانيان ەكەۋى اتالعان عيماراتتاردى سالاتىن جەر­دى كورۋگە بارعان. سول, قۇرمانعازى كوشەسىندەگى ۇيگە 1972 جىلى مادە­نيەت ءمينيسترى قانشاما ونەر يەلە­رىنە پاتەر كىلتىن تابىس ەتتى. چاپاەۆ (قازىرگى ماناس) كوشەسىندەگى جاتاق­حانادا بۇگىنگە دەيىن جاس ونەرپازدار تۇرىپ كەلەدى. وسىلايشا ونەر قاي­رات­كەرلەرىنە تۇرعىن ءۇي, جاتاقحانا سالۋدى دا مادەنيەت ءمينيسترى باس­شىلىققا الىپ قاداعالاپ وتىرعان.سول تۇستاعى مادەنيەت مينيستر­ىنىڭ ەرەكشە كوڭىل بولگەن ماسەلە­سىنىڭ ءبىرى – ونەر يەلەرىنىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايى. بۇل كەز كەلگەن ادامنىڭ ءبىرىنشى جانە نەگىزگى قاجەت­تىلىگى بولسا, ونەر يەلەرىنە جاسالعان بۇل قامقورلىق – قازاق مادەنيەتىنىڭ بولاشاعىنا جاسالعان جاناشىرلىق ەدى. ونىڭ قويىن داپتەرىندەگى جازبالارىنان پاتەر بەرۋ كەرەك, پاتەرىن كەڭەيتۋ كەرەك دەگەن ءتىزىمىنىڭ ىشىنەن ك.بايسەيىتوۆا, ۆ.پۋسۋرمانوۆ, ز.ءشا­رى­­پوۆا, ت.ب. سىندى بەلگىلى ونەر قاي­راتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى كەزدەسەدى.وسى جىلدارى ءمۇسىلىم بازار­باەۆ­تىڭ باسشىلىعىمەن ءبىرشاما مادەني شارالار جۇزەگە استى. ونىڭ اسا كوڭىل بولگەن ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – ايتىس ونەرىنىڭ قايتا جاندانۋى. 1980 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قا­زاق دراما تەاترىنىڭ زالىندا م.بازار­باەۆتىڭ باس­شىلىعىمەن وتكەن رەس­پۋب­­ليكا­لىق ايتىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوز جالعاسىن تابۋدا. 1982 جىلى الماتى وبلىسى اقىندارى ەڭ­بەك­شىقازاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى ەسىكتە وسى باستامانى جالعاستىرسا, 1984 جىلى قازاق تەلەۆيزياسى بۇل ءىستى قولىنا الىپ, جاڭاشا ءار بەر­گەنىن, كەيىن ونىڭ تالدىقورعان, قى­زى­­لوردا, شىمكەنت, الماتى سىندى وڭتۇستىك وبلىستاردا جالعاسىن تاپ­قانىن باسا ايتقان ءجون. ولاي بولسا, ءمۇسىلىم بازارباەۆ – اتادان-بالاعا ميراس بولعان سۋىرىپ سالما ونەرى­نىڭ كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىندا قايتا جاندانۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولعان ۇلكەن مادەنيەت قايراتكەرى.1981 جىلى م.و.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا ەكىنشى رەت ديرەكتور بولىپ كەلگەننەن كەيىنگى جىلدارداعى قىرۋار ەڭبەگى جونىندە اكادەميك سەرىك قيراباەۆ: «ۇزاق جىلدار باسشى­لىقتا ءجۇرىپ, عىلىممەن بىرىڭعاي شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىگى بولماي كەلگەن عالىمنىڭ وسى تۇستاعى قا­جىرلى ەڭبەگى ەرەكشە سۇيسىندىرگەن ەدى», – دەيدى. بۇل – ءمۇسىلىم بازار­باي ۇلىنىڭ نە نارسەگە دە اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن تابي­عاتىن تانىتار اتالى ءسوز. بۇل جىلدارى اتالعان ينستيتۋت الاش ارىس­تارىن رەسمي اقتاۋمەن تىكەلەي اينالىستى. ينستيتۋتتىڭ بۇرىنعى-كەيىنگى ديرەكتورلارى م.بازارباەۆ, ش.ەلەۋكەنوۆ, س.قيراباەۆ, س.قاس­قاباسوۆ سىندى عالىمداردىڭ جۇكتى جۇمىلا كوتەرۋىنىڭ ارقاسىندا ادەبيەتتىڭ اقتاڭداق بەتتەرى اشىلدى. الاش ارىستارىنىڭ مۇراسىن جيناۋ, زەرتتەۋ, جاريالاۋ سىندى جۇمىس­تا­رى­نىڭ بارىنە دە ولار ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. م.بازارباەۆتىڭ جەتەك­شى­لىگىمەن قازىرگى قازاق ادە­بيەتى ءبولىمى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى 20-30-جىلدارداعى قازاق ادەبيەتىن جاڭاشا باجايلاۋعا كىرىستى. قىرۋار ءىستىڭ ناتيجەسىندە «20-30-جىل­دارداعى قازاق ادەبيەتى» (1996), «40-50-60 جىلدارداعى قازاق ادەبيەتى» (1997) اتتى ۇجىمدىق زەرتتەۋلەر جارىق كورىپ, وقىرمانعا جول تارتتى. بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­­دارىنداعى كەڭەستىك ءداۋىر ادە­بيەتىن ەگەمەن ەلدىڭ تالاپ-تىلەك­تە­رىنە ساي جاڭاشا باعامداعان تۇڭعىش ەڭبەك ەدى.

گۇلجاھان وردا,م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى,فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.