سارسەنبى, 18 شىلدە 2012 7:28
ءتۇن ىشىندە تومەننەن, گازەت بەتتەيتىن ءۇشىنشى قاباتتان حابارلاسىپ جاتىر. «مىنا ءبىر كوڭىل ايتۋدىڭ ماتىنىندە فاميليا ابۋعاليەۆ دەپ جازىلىپتى, ابۋعاليەۆ دەپ ءجىبەرگەن دۇرىس شىعار؟». «ارينە. ايتقانداي, قاي ابۋعاليەۆ؟ اتى كىم؟». «ءجۇنىس ابۋعاليەۆ. بالقاش قالاسىنىڭ…». ارعى جاعىن تىڭداپ جاتپاي, «وي, وي, وي…» دەي بەرىپپىن.ءجۇنىس اعا وتكەن ەكەن ومىردەن.
سارسەنبى, 18 شىلدە 2012 7:28
ءتۇن ىشىندە تومەننەن, گازەت بەتتەيتىن ءۇشىنشى قاباتتان حابارلاسىپ جاتىر. «مىنا ءبىر كوڭىل ايتۋدىڭ ماتىنىندە فاميليا ابۋعاليەۆ دەپ جازىلىپتى, ابۋعاليەۆ دەپ ءجىبەرگەن دۇرىس شىعار؟». «ارينە. ايتقانداي, قاي ابۋعاليەۆ؟ اتى كىم؟». «ءجۇنىس ابۋعاليەۆ. بالقاش قالاسىنىڭ…». ارعى جاعىن تىڭداپ جاتپاي, «وي, وي, وي…» دەي بەرىپپىن.ءجۇنىس اعا وتكەن ەكەن ومىردەن.
وسىدان جارتى ايداي عانا بۇرىن الماتىعا بارعانىمدا ۇيگە كىرىپ شىققانمىن. «اعاڭىز اۋرۋحانادا» دەپ ەدى اپاي. سوڭعى جىلداردا ءجيى-ءجيى ناۋقاستانىپ جۇرگەنىن ءبىلگەندىكتەن ونشا ءمان بەرە قويماپپىن. وت الا جۇرگەندەي سول كۇنى استاناعا تارتىپ كەتكەنمىن. ەندى, مىنە……1988 جىل. تامىز ايى. الماتىنىڭ قاق ورتاسىنان, سول كەزدەگى لەنين داڭعىلىنىڭ تاۋ جاققا ءورلەگەن بەتىنەن, ورتالىق كوميتەت اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارنايى سالىنعان سەگىز قاباتتى ءساۋلەتتى ۇيدەن ويىپ تۇرىپ دەگەندەي ءتورت بولمەلى پاتەر الىپ, مارە-سارە بولىپ جاتىرمىز. اناممەن, ءۇش بالاممەن كىشكەنتاي ەكى بولمەدە تارىلىڭقىراپ جۇرگەندەگى قۋانىشىمىزعا جاڭا ۇيگە كوشىپ كەلىسىمەن تاعى ءبىر قۋانىش قوسىلدى. جوق, قۋانىش دەي سالعان ازدىق ەتەر. باق دەسە دە, باقىت دەسە دە ارتىقتىعى جوق ەدى. «كورشى حاقىسى – ءتاڭىر اقىسى», «تۋىس – اتادان, كورشى – اللادان» دەيتىن قازاق جاقسى كورشى تاپقانىن مول ولجاعا باتقانى دەپ بىلەدى. اپامنىڭ ايتۋىمەن, كورشىلەرىمىزگە سۇيىنشىلەپ, شاشۋ شاشىپ كىرگەن سول كۇننەن-اق ءبىز مول ولجاعا باتتىق تا قالدىق. كورشىمىز بالقاش قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنەن جاقىندا عانا زەينەتكە شىققان ءجۇنىس ابۋعاليەۆ ەكەن. ورتالىق كوميتەتكە اۋىساردىڭ الدىندا گازەت رەداكتسياسىندا پارتيا تۇرمىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعاندىقتان ول كىسىنى سىرتتاي جاقسى بىلەتىنمىن. ماقالالارىن تالاي باسقانبىز. ول تۇستاعى ءبىرىنشى حاتشىلاردىڭ اراسىنداعى ەڭ ءبىر ابىرويلىلارىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا وسى كىسى تۇردى دەسەم قاتەلەسە قويماسپىن. ەندى قالاي, بۇل كىسىنىڭ بالقاشتا ەڭبەك ەتكەنىنە سول كەزدىڭ وزىندە 46 جىل بولىپ قالسا, ءبىرىنشى حاتشى قىزمەتىندە بالقاشتى باسقارىپ تۇرعانىنىڭ وزىنە 17 جىل تولىپ قالسا؟العاشقى كۇننەن-اق اعا-ءىنى كۇيىندە ارالاسىپ, اعايىن اراسىنداعىداي قارىم-قاتىناس ورنادى. اۋلاسى ءبىردىڭ اۋاسى ءبىر, رەتى كەلگەندە كەشكە جاقىن ۇيقى الدىندا ءۇيدى اينالا جارتى ساعاتتاي ءجۇرىپ تە قالامىز, كەي جەكسەنبىدە اعامەن تەررەنكۋر بويلاپ, سوناۋ اينابۇلاققا دەيىن سەرۋەندەپ تە قايتامىز. سونداعى اڭگىمەلەرىنەن كوپ-كوپ تاعىلىم الدىم, تالاي دۇنيەنى ءۇيرەندىم, كوڭىلگە ءتۇيدىم.عاجاپ ادام ەدى. ءومىرى تۇنىپ تۇرعان ونەگە. جاستاي جەتىم قالىپ, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپتى. پريبالحاشستروي كەنتىندەگى مەكتەپتى بىتىرىسىمەن بالقاش مىس زاۋىتىنا كەلىپ, اۋەلى جوندەۋ-مەحانيكا قىزمەتىندە نورميروۆششيك, ودان كەيىن ۇستالىق-قازاندىق ءپىسىرۋ جۇمىستارىنىڭ شەبەرى بولىپتى. بالقاش كەن-مەتاللۋرگيا تەحنيكۋمىن ءبىتىرگەن 1949 جىلدان قوڭىرات كەنىشىندە بۇرعىلاۋ-قوپارۋ جۇمىستارىنىڭ تەحنيگى, اۋىسىم ينجەنەرى قىزمەتتەرىن اتقارعان. 1955 جىلدان – پارتيا قىزمەتىندە. 1962 جىلى سوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىرگەننەن كەيىن «پريبالحاشستروي» ترەسى پارتكوم حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, قالالىق پارتيا كوميتەتى ناسيحات جانە ۇگىت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, كەيىننەن بىرنەشە جىل بويى قالكوم حاتشىسى بولعان. 1971 جىلدان – ءبىرىنشى حاتشى. 1988 جىلى زەينەتكە شىققانعا دەيىن. بۇل جىلداردا ول قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكى دۇركىن دەپۋتاتتىعىنا, پارتيا سەزدەرىنە ءتورت رەت دەلەگاتتىققا سايلانعان, 20 جىل بويى وبلىستىق, 24 جىل بويى قالالىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولعان, لەنين, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن, كوپتەگەن مەدالدارمەن, ەكى رەت قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالعان. ءجۇنىس اعانىڭ بالقاشتاعى ەڭبەگى ءوز الدىنا بولەك ءبىر ەپوپەيا دەۋگە دە بولادى.«جۋنۋس ابۋگاليەۆ دليا بالحاشا – چەلوۆەك-لەگەندا», دەيدى ينتەرنەت. دەسە دەگەندەي. اڭىزعا اينالعانى ەمەي نەمەنە, ەگەر الەمدىك اشىق ەنتسيكلوپەديا ۋيكيپەديانىڭ ءوزى «1965 جىلدان 1988 جىلعا دەيىن 23 جىل قاتارىنان بالقاش قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدى» دەپ جازسا. ۋيكيپەدياعا وسىلاي شىققان سوڭ گازەت ماقالاسىندا ەندى «ول كىسى ءبىرىنشى حاتشى قىزمەتىندە 17 جىل عانا ىستەگەن, وعان دەيىن قالكومنىڭ سالالىق حاتشىسى بولعان» دەپ انىقتاپ جازعانىڭنىڭ راستىعىن كىمگە بارىپ دالەلدەيسىڭ؟ دالەلدەپ كەرەگى نە؟ وسى الشاقتىقتىڭ وزىندە بالقاشتىقتاردىڭ ءجۇنىس ابۋعالي ۇلىن شىن مانىندە اتىن اڭىزعا اينالدىرعانداي ارداقتايتىنى ايشىقتى اشىلىپ تۇرعان جوق پا؟ 85 جاسقا تولۋىنا ورايلاستىرىلىپ وتكەن جىلى ەكى تىلدە شىعارىلعان «ءوز ءداۋىرىنىڭ پەرزەنتى. سىن سۆوەي ەپوحي» اتتى تاماشا جيناقتى وقىپ قاراعان كىسى بۇل ادامنىڭ ومىردە قاندايلىق ىزگى ءىز قالدىرعانىنا كۇمانسىز كوز جەتكىزىپ, اق-ادال ەڭبەكتىڭ قاشاندا ءباسى بيىك بولارىنا سەكەمسىز سەنە تۇسەدى.ءجۇنىس اعانىڭ جەرلەستەرىمەن تالاي رەت داستارقانداس بولا ءجۇرىپ, قادىر اقىننىڭ «باقىت دەگەن حالىقتىڭ قاباعىندا» دەگەنىن قايتا-قايتا ەسكە الاتىنمىن. بالقاشتىقتار ول كىسىنىڭ مىس كومبيناتىن شىن مانىندە اۋقىمدى تۇردە جاڭعىرتۋدى باستاپ بەرگەنىن, سونىڭ ناتيجەسىندە, بالقاشتىڭ شاقپاق مىسى الەمدىك ساپا ەتالونى رەتىندە لوندوننىڭ ءتۇستى مەتالدار بيرجاسىندا تىركەلگەنىن, ءجۇنىس اعانىڭ قولعا الۋىمەن تۇرعىن ءۇيلەرگە اۋىز سۋ كەلگەنىن, قالانىڭ ءوزى ساۋلەتتىك جوبالانۋى مەن كوركەيتىلۋى جونىنەن وداقتاعى تاڭداۋلىلار قاتارىنا قوسىلعانىن, وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا تۇرعان ءبىرىنشى حاتشىنىڭ كسرو مينيسترلەر كەڭەسى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعانىن تامسانا ءسوز ەتىپ, اعامىزدىڭ باسشى رەتىندەگى بىلىگى مەن مامان رەتىندەگى ءبىلىمىن جىر ەتىپ ايتادى. وڭاشالاۋ سويلەسە قالساڭىز ءجۇنىس اعانىڭ ادامدىعىن, ادالدىعىن, ادىلدىگىن, كىسىلىگىن, كىشىلىگىن, كىرشىكسىزدىگىن سىر ەتىپ ايتادى. سونىڭ ءبارىن تىڭداپ وتىرىپ, «شىركىن, بۇرىنعىنىڭ كىسىلەرى-اي, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى شىن كوممۋنيستەردىڭ ءبىتىمى بولەك ەدى-اۋ ءوزى» دەگەندەي ويلارعا دەيىن بارىپ تا قالاتىنسىڭ, كەيدە.ءجۇنىس اعانىڭ مۇندايلىق جەمىستى جۇمىسىنىڭ, جيىرما جىلدايعى ءبىرىنشى باسشىلىق قىزمەتتەن سوڭىنان ءسوز ەرتپەي, بارشا ۇلتتىڭ بالاسىنا بىردەي سىيلى بولىپ كەتۋىنىڭ باستى ءبىر سەبەبى – ءباتيما اپايىمىز. ءبىز ءبارىمىز العاشقى كۇندەردەن «اپانيا» اتاپ كەتكەن بۇل ادامنىڭ ازاماتتى ارداق تۇتۋى, اينالاسىنداعىلاردىڭ بارىنە تەك جاقسىلىق تىلەپ تۇراتىن, تىلەپ قانا قويماي قولىنان كەلگەن كومەگىن كورسەتىپ تۇراتىن اسىل تۇلعاسى تاڭداندىرماي قويمايدى. كەنجە ۇلىمىز – ءانۋارىمىز دۇنيەگە كەلگەندە قىرىق كۇن بويى ءوزى قولىنان شومىلدىرعانىن ويلاساق ءالى كۇنگە ەت جۇرەگىمىز ەلجىرەيدى. سول كۇندەردە قوناقتا وتىرعان جەرىنەن «مەن ەندى قايتايىن, بالامدى شومىلدىرۋشى ەدىم» دەپ سۇرانىپ شىعاتىنىن ەستىگەندە, ءبىزدىڭ ۇيدەگى كەلىنىنىڭ كوزىنە جاس العانى دا بار. ءباتيما اپاي تەكتى ورتادا, ارقا ەلىنىڭ ەڭ ءبىر اسىل داستۇرلەرىمەن تاربيەلەنگەن جان. كىشكەنتاي قىز كۇنىندە ساكەندى كورگەنىن, بالالار قالادان اقىن اعا اكەلگەن ءتاتتىنى قاۋجاڭداسىپ جۇرگەندە بولمەگە باس سۇعىپ, «ءا, كامپيت جەپ جاتىرسىڭدار ما؟» دەپ شىققانىن ايتىپ وتىراتىن. سول اپانيامىزدىڭ قازىر قايعى جۇتىپ, اھ ۇرىپ وتىرعانىن ويلاساق جان-جۇرەگىمىز قان جىلايدى. الىس-جاقىنداعى بالالارىمىزدىڭ ءبارى وسى حاباردى ەستىپ, قامىعىپ قالدى, اپانيا! بەرىك بولىڭىز.ءجۇنىس ابۋعاليەۆتىڭ ەل ءۇشىن ەتكەن ەرەن ەڭبەگىن ويلاعاندا ول كىسىنىڭ ەسىمىن سونشاما ارداق تۇتقان, جۇمىستان كەتكەننەن كەيىنگى شيرەك عاسىر بويىندا قالتقىسىز قۇرمەتىنەن تايماعان بالقاشتىقتاردىڭ ەلدىك قاسيەتىنە دە رازىلىعىمىزدى وسى تۇستا ايتىپ قالۋدى پارىز سانايمىز. بۇگىن دە بىزبەن بىرگە تالاي بالقاشتىقتاردىڭ بەيىت باسىنان تابىلارىنا, ارداقتى ازاماتتىڭ ارتىن قايىرلى ەتەرىنە سەنەمىز.ءجۇنىس اعانىڭ ونەگەلى ءومىرى – ۇيرەنەتىن ۇزدىك ۇلگى, ەلدى ەل ەتەتىن دە, ەردى ەر ەتەتىن دە ەڭبەك ەكەنىنىڭ, ادالدىقتىڭ اتى وزارىنىڭ تاعى ءبىر تاماشا دالەلى.قوش, اسىل اعا!قوش, تازالىقتىڭ تۇعىرىنداعى اياۋلى تۇلعا!ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.