بەيسەنبى, 28 ماۋسىم 2012 7:25
ءاسانالى! وسى ءبىر ەسىم بۇگىن ماعان قازاق داستۇرىندە قالىپتاسقان, اتا-تەگىن قازبالاتپاي-اق اتىمەن حالىق اراسىنا بەلگىلى بولعان ۇلى تۇلعالاردى ەلەستەتەدى. ابىلايدىڭ, قابانباي مەن ءبوگەنبايدىڭ, ماحامبەت پەن ابايدىڭ, امانكەلدى مەن قاجىمۇقاننىڭ جالعاسى سياقتى. ولاردىڭ ەسىمدەرى ءبىزدىڭ سانامىزعا ۇلت قاھارماندارى بولىپ سىڭگەن. حالقى سۇيىكتى ۇلدارىنا ۇقساس ۇرپاق وسىرۋگە ۇمتىلعان, ىرىمداپ سولاردىڭ اتىن قويعان. بۇگىن دە جاس اسانالىلەر ءوسىپ كەلەدى. اشىموۆتەر كوپ, ءاسانالى جالعىز.
بەيسەنبى, 28 ماۋسىم 2012 7:25
ءاسانالى! وسى ءبىر ەسىم بۇگىن ماعان قازاق داستۇرىندە قالىپتاسقان, اتا-تەگىن قازبالاتپاي-اق اتىمەن حالىق اراسىنا بەلگىلى بولعان ۇلى تۇلعالاردى ەلەستەتەدى. ابىلايدىڭ, قابانباي مەن ءبوگەنبايدىڭ, ماحامبەت پەن ابايدىڭ, امانكەلدى مەن قاجىمۇقاننىڭ جالعاسى سياقتى. ولاردىڭ ەسىمدەرى ءبىزدىڭ سانامىزعا ۇلت قاھارماندارى بولىپ سىڭگەن. حالقى سۇيىكتى ۇلدارىنا ۇقساس ۇرپاق وسىرۋگە ۇمتىلعان, ىرىمداپ سولاردىڭ اتىن قويعان. بۇگىن دە جاس اسانالىلەر ءوسىپ كەلەدى. اشىموۆتەر كوپ, ءاسانالى جالعىز. بۇگىنگى قازاق ورتاسىندا (ودان تىس جەرلەردە دە) ودان گورى كەڭىرەك تاراعان ەسىم جوق. ەكراندا – ءاسانالى, ساحنادا – ءاسانالى, تەلەديداردا, تەاتر مەن كينو جارنامالارىندا – ءاسانالى, گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە دە – ءاسانالى, «ءاسانالى» اتتى البوم دا بار. ەلدىڭ قۇرمەتتى قوناعى, تورگە شىعارار اسىلى دا ءاسانالى. ءتىپتى باحۋس كومپانياسى دا ونىڭ اتىن پايدالانىپ, «ءاسانالى» دەگەن كونياك شىعارىپ, ساۋداسىن قىزدىرىپ جاتىر. تاڭدانباي كور!
نەگە سولاي؟ ادام تۋعاننان دانا بوپ, ۇلى بولىپ, جاھانعا جار سالىپ بارىپ تۋا ما؟ ويلانىپ, قاھارمانىمىزدىڭ ءومىر جولىنا كوز جىبەرسەك, ءتىپتى دە ولاي ەمەس ەكەنىن كورەمىز. اكەسى سوعىس ورتىندە جوعالعان جاس بالا جالعىز پاناسى اناسىمەن تەنتىرەپ ءجۇرىپ جان اسىراپتى-اۋ! تۋعان اۋىلدان پانا تاپپاي, كەنتاۋ سياقتى جاڭا اشىلعان ءوندىرىسكە بارىپ اناسى جۇمىس ىستەپ, بالاسىن جەتكىزۋگە تىرىسقان, مەكتەپتەگى وقۋىن ۇزبەي, ءۇمىتىن جوعالتپاي, جاقسىلىقتى الدان كۇتكەن. سودان سوعىس اياقتالىپ, ەل تۇرمىسى جوندەلە قويماعانمەن, كوڭىلدەرى جايلانىپ تىنىشتىق جاعدايعا كوشكەندە, اناسى ءتاجىحان جالعىزىن ادام بولسىن, ومىردەن جولىن تاپسىن دەگەن ۇمىتپەن الماتىعا وقۋعا اتتاندىرعان. قانداي ەرلىك دەسەڭىزشى! سوعىس كەزىندە جالعىز بالاعا الدانىپ قالعان انالاردىڭ ءبىز تالايىن كوردىك. بىرىنە ءبىرى سەرىك بوپ جاراسىپ قالعان ولار سوعىستان سوڭ دا ءبىرىن ءبىرى قيماي اۋىل ىشىندە قالدى. شەشەسى جالعىزىن كوزدەن تاسا قىلعىسى كەلمەسە, بالاسى وقۋ ىزدەمەي, جۇمىس ىستەپ, اناسىن كۇتتى. اناسى نەمەرەلەرىن ءتاربيەلەدى. ەلدە اكەسىنىڭ شاڭىراعىن ۇستاپ قالىپ, جالعىز بالاسىن قالاعا اتتاندىرۋ ەكى انانىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلگەن جوق. ءتاجىحان-اپانىڭ قىلىعى ەرلىككە پارا-پار دەپ ايتۋىمنىڭ سىرى دا وسىندا. ونىڭ ۇستىنە بالانىڭ بولاشاعى دا ايقىن ەمەس, تاڭداعان ماماندىعى جوق. ءايتەۋىر ديپلوم الىپ ەلگە قايتىپ, اۋىلداعى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىر تۇتقاسىنا يە بولسا دەگەن ءۇمىت. مەحانيك پا, مال ءدارىگەرى مە, زووتەحنيك پە – ءبارى ءبىر. بىراق قۇداي ونى بۇل جولعا سالماي, باسقا جولعا – ونەر جولىنا بۇرىپ جىبەردى.
اللانىڭ جازۋى دەگەن وسى بولار – ءاسانالى كوزىندەگى ۇشقىندى تانىپ, «كوپ بولسا, اۋىلعا ءبىر مال دارىگەرى كەم بارار… سەن بىزگە كەل» دەپ كونسەرۆاتوريانىڭ تەاتر بولىمىنە شاقىرىپ العان اسقار توقپانوۆتىڭ قىلىعىن باسقاشا جورۋ مۇمكىن ەمەس.
ءسويتىپ ءاسانالى جولىن تاپقان, بويىندا جاسىرىنىپ جاتقان ونەرگە دەگەن بەيىمدىلىكتى تانىتۋعا مۇمكىندىك العان. بۇل – شىن ماعىناسىنداعى باقىت. بويىنداعى تالانتىن تانىماي, نە نارسەگە بەيىمىنىڭ بارىن بىلمەي, وقۋعا كەزدەيسوق ءتۇسىپ, كەيىن ونى تاستاپ كەتكەن, نە بولماسا وقىعان ماماندىعىنا ىرىقسىز بايلانىپ قالىپ, جۇپىنى قىزمەت اتقارعان جاستار از با؟ بۇگىنگى جاستاردىڭ باستى قاتەسى دە وسىندا. ادام بويىندا قۋات پەن بەلگىلى ءبىر ماماندىققا بەيىمدىلىك مول عوي. سولاردى تاڭداپ الا ءبىلۋ, سوعان جول اشۋ – ۇلكەن ونەر. سول تاڭداۋ سەنىڭ باقىتىڭدى اشادى, ءىسىڭدى وڭ جولعا سالادى. بۇعان ءاسانالى تاعدىرى كۋا.
ونەرگە بارعان جاس ءاسانالىنىڭ بويىنداعى تالانت قۋاتى اۋەلدەن-اق سىرتقا شىعۋعا ۇمتىلىپ, ونى مازالاعانىن تانۋ قيىن ەمەس. كينوعا, تەاترعا اۋەس بولدى. كينوعا تۇسۋگە تىرىستى. وعان ستۋدەنت كەزىندە-اق «بوتاكوز», «ءبىر اۋداندا», «اساۋ ەرتىس جاعاسىندا» فيلمدەرىنە ءتۇسۋى دالەل. ويناعانى شاعىن رولدەر بولعانمەن, ول ولاردان جانىنا قۋات الدى, تالابىن ۇشتادى. جىگەرى جانىلا ءتۇستى. ءسويتىپ جۇگىرىپ ءجۇرىپ ساباقتارىن جىبەرىپ الدى. ءبىر جىلداي وقۋى ءۇزىلىپ قالدى. سوندا دا ول العان بەتىنەن قايتپاي, وقۋ مەن ءتاجىريبەنى ۇشتاستىرۋدى ءجون سانادى. ءومىر مەن ونەردىڭ ەگىز, ءبىر بىرىمەن بايلانىستى ەكەنىن ۇقتى. ادامدىق مىنەز-قۇلىقتار مەن تىرشىلىك سىرلارىن ءتۇسىنە باستادى. بۋىنى قاتايدى. اسانالىنىڭ تەاتر مەكتەبىن بىتىرگەننەن سوڭعى قىزمەتىن سول كينو ماڭىندا باستاۋى دا وسىدان بولار. ول بۇل تۇستا «مەنىڭ ۇلىم», «جول تورابى», «تۇلپاردىڭ ءىزى» سياقتى فيلمدەردە ءىرىلى-ۇساقتى ءرولدەردى وينادى. كينوستۋديادا ول اتاقتى اكتەر جانە رەجيسسەر شاكەن ايمانوۆتى كەزدەستىردى. ونىڭ وزىمەن بىرگە وقىعان قىزى مايرامەن جىلى قارىم-قاتىناسى ۇلكەن سەزىمگە ۇلاسىپ, ءوز الدىنا وتاۋ تىگۋ ماسەلەسى شەشىلدى. اسانالىسى ۇيلەنىپ, ءتاجىحان-اپا بالالارىنىڭ قولىنا كوشىپ كەلدى.
كينو, ارينە, جاقسى ونەر. كەزىندە كەڭەس كوسەمى ونى ونەر اتاۋلىنىڭ ەڭ ماڭىزدىسى ساناعان. سوندىقتان كەڭەس وداعىندا وعان قامقورلىق كۇشتى بولدى. كينو جاساۋعا قاتىسۋشىلار ۇلكەن گونورار دا الدى. الايدا مۇنداي ۇلكەن ونەردە وزا شاۋىپ, بەدەلگە يە بولۋشىلار كوپ بولعان جوق. ونىڭ ۇستىنە كينو – ارتيست ءۇشىن وتكىنشى دۇنيە. وعان دايىندالىپ كەلىپ, ءبىر-اق رەت تۇسەسىڭ. جاقسى ويناساڭ دا, جامان ويناساڭ دا ءبىتتى, قاتەلىگىڭدى جوندەي المايسىڭ. سوندىقتان اكتەر ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ءجانە ۇلكەن مەكتەپ – تەاتر ونەرى سانالادى. شىن اكتەر وسىندا شىنىعادى. تەاتردا ءرولدى ءبىر ويناپ شىعۋمەن توقتالمايسىڭ. ءار ويناعان سايىن وعان بىردەمە قوساسىڭ. ۇزدىكسىز ىزدەنۋدە بولاسىڭ. تەاتردا شىنىققان اكتەرلەردىڭ كينوعا كوپ شاقىرىلاتىن سەبەبى دە وسىندا. ءارى كينو كوپشىلىككە تاراپ, اتىڭدى ەلگە تانىس ەتەدى.
ۇلى شاكەن دە كينوعا بارعاندا, دراما تەاترى ونەرىن يگەرىپ, جاقسى رەجيسسەر رەتىندە تانىلىپ بارىپ كەلگەن. ونىڭ تەاتر رەجيسسەرى تاجىريبەسى جاڭا قىزمەت ورنىندا پايداعا استى. ول كلاسسيكالىق فيلمدەر جاسادى. ۇلى اكتەر تەاتردى ساعىنعاندا كەلىپ ويناپ كەتەتىن, جاڭا سپەكتاكلدەرگە قاتىساتىن. كينودا ءجۇرىپ, تەاترعا كەلىپ وتەللونى ويناعانى ءبارىمىزدىڭ جادىمىزدا.
وسىنداي ۇلكەن ونەر جولى اسانالىگە دە بۇيىردى. ول شىن باقىتىن م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاقتىڭ اكادەميالىق دراما تەاترىندا تاپتى. جاڭا ونەرگە توسەلۋ, ىزدەنۋ شاعى, ورلەۋ, اكتەر رەتىندە بيىككە جەتۋى دە وسى تەاتر قابىرعاسىندا ءوتتى. وسىندا ءجۇرىپ ارا كىدىك كينوعا بارىپ, وندا دا كەڭ تانىلدى. قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندە جاڭا ءبىر بەتبۇرىس تۋدىرعان وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى ءاسانالى مەن ونىڭ زامانداستارى ءۇشىن دە وزگەشە ءبىر كەزەڭ بولدى. ستاليننەن كەيىن كەڭەس ەلىنىڭ ساياسي-قوعامدىق جانە يدەولوگيالىق ومىرىندە بوي كورسەتكەن جاڭاشا ويلاۋ, ءىس-قيمىل ەركىندىگى شىعارماشىلىق ۇيىمداردا تىڭ سەرپىن تۋعىزدى. وسى كەزدە قازاق دراما تەاترىنا باس رەجيسسەر بوپ كەلگەن, ماسكەۋ وقۋ ورنىنىڭ تۇلەگى ازەربايجان مامبەتوۆ تەاتردى جاڭا باعىتقا بۇرا ءبىلدى. ءومىر تالاپتارىن العىر سەزىنەتىن ول تالانتتى دا تانىعىش, ونىڭ مۇمكىندىگى مەن قانداي رولدەرگە بەيىمىن دە اڭعاراتىن, ويىنا قاراي باتىل شەشىم جاسايتىن باسشى بولىپ شىقتى. ازەربايجان ءداۋىرى تەاتردىڭ التىن زامانى دەسە دە بولادى. ول كلاسسيكانى دا, زاماناۋي تۋىندىلاردى دا, ۇلتتىق دراماتۋرگيانى دا جەتىك ءبىلدى. سولاردى قازاق ساحناسىنا شىعارۋمەن رەپەرتۋاردى بايىتتى. تەاترعا دراماتۋرگتەردى كوپ تارتتى. وزىق سپەكتاكلدەرىمەن قازاق تەاترىن ماسكەۋ ساحناسىنا شىعارۋ ءداستۇرى وسى جىلدارى كوبىرەك ىسكە استى. ءسويتىپ اۋەزوۆ تەاترىنىڭ تابىستارى وداق كولەمىندە مويىندالدى.
قازاق تەاترىنىڭ وسى ءبىر تابىستى جىلدارىنىڭ قۋانىشى ونىڭ اكتەرلەر قۇرامىنىڭ ەڭبەگىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعانى بەلگىلى. ول كەزدە قازاق تەاترىنىڭ نەگىزىن سالعان قاليبەك قۋانىشباەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قاپان بادىروۆتار, ولارعا 30-جىلدارى قوسىلعان شاكەن ايمانوۆ, راحيا قويشىباەۆا, جاعدا وگىزباەۆ, سەيفوللا تەلعاراەۆ, كامال قارمىسوۆ, ءسابيرا مايقانوۆالار ءتىرى ەدى. ولارعا تەاترعا سوعىس كەزىندە كەلگەن حاديشا بوكەەۆا, شولپان جانداربەكوۆا, بيكەن ريموۆالار, سوعىستىڭ سوڭى مەن 60-جىلداردىڭ وكىلدەرى نۇرمۇحان ءجانتورين, ىدىرىس نوعايباەۆ, ءاسانالى ءاشىموۆ, ءسابيت ورازباەۆ, رايىمبەك سەيتمەتوۆ, فاريدا ءشارىپوۆا, نۇكەتاي مىشباەۆا, تورعىن تاسىبەكوۆالار قوسىلدى. بارلىق ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى بولىپ ءبىر قازاننىڭ قۇلاعىن ۇستاپ, ءبىر دەرتەگە قاتار جەگىلدى. ەشقايسىسى قاتارىنان قالماي, جۇكتى العا سۇيرەدى. ىنىلەرى مەن بالالارى اعالارىنان ۇيرەنسە, اعالارى قامقور, تاربيەشى بولا ءبىلدى. ءسويتىپ, جاستار جاعى ونەردى عانا ەمەس, اعالارى وتكەن ءومىر جولىنىڭ ساباقتارىن يگەرىپ, ادامدىقتىڭ مەكتەبىنەن ءوتتى. بۇگىن قاتارلارى سيرەپ قالعان سوڭعى ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ارۋاقتى ەسكە الىپ, اعالارىنىڭ ونەرى مەن ادامدىق قىلىقتارىنا, ءازىل-قالجىڭدارىنا تامسانىپ, ساعىناتىنى ادەمى-اۋ!
«بۇل شالداردىڭ تەاترى – ۇلى تەاتر ەكەن عوي. قازىر قاراپ وتىرسام, قازاق ساحنا ونەرىنىڭ قايتا ورلەۋ (رەنەسسانس) ءداۋىرى سول قاسيەتتى قاريالار كەزىندە بولعان ەكەن», – دەپ جازدى كەيىن ءاسانالى.
ءسويتىپ, 1964 جىلى م.اۋەزوۆ تەاترى تابالدىرىعىن جاسقانا اتتاپ كىرگەن ءاسانالى بار ءومىرىن وسى قابىرعادا وتكىزىپ, بۇگىن تەاتردىڭ تورىندە وتىر. ونىڭ ءوسۋ جولى, قاشانداعىداي, ءبىرتىندەپ باستالدى. دەگەنمەن, از دا بولسا كينودا كورىنىپ, ءىرىلى-ۇساقتى رولدەر ويناپ كەلگەن جاس اكتەردىڭ الىمىن, جىگەرى مەن وتتىلىعىن تانىپ, باسشىلىق ونى كوپشىلىك ساحناسىنا قاتىسۋشىلار قاتارىنا قوسقان جوق. ورتا تۇستان, كەۋدەگە جاقىنداۋ رولدەر تاپسىرۋمەن باستادى. ءاسانالىنىڭ تەاتر ساحناسىندا العاشقى ويناعان ءرولى جاڭا قويىلعان م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» دراماسىنداعى ايدار ەدى. بۇل ءرول اكتەردىڭ ارعى ىزدەنىسىنە باسپالداق بولدى. اسەكەڭ ونى وزىنە قىمبات بەينەلەردىڭ بىرىنە ساناعان. بۇدان كەيىن ول «قاراقىپشاق قوبىلاندىدا» شۋاق, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدا» قوزى, «ەڭلىك – كەبەكتە» كەبەك بولىپ وينادى. ءبىرتىندەپ, ىزدەنىس جولىنا ءتۇستى. اكتەرلىك شەبەرلىكتى شىڭداۋعا بەت الدى.
وسى ءبىر تۇستا ونىڭ كوڭىلىن تاعى دا كينو ءبولدى. وعان «قىز جىبەك» فيلمىندە بەكەجان ءرولىن ويناۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇستى. قازاقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىنە ىستىق قىز جىبەك تاقىرىبى كىم-كىمگە بولسا دا قىمبات قوي. ونىڭ ۇستىنە بەكەجان وبرازى تۋرالى ءوز ءتۇسىنىگى بار ءاسانالى بۇعان ىقىلاسپەن كەلىستى. وسىمەن قاباتتاسا شاكەن ايمانوۆ «اتاماننىڭ اقىرى» دەگەن فيلم تۇسىرۋگە دايىندالىپ, قاسىمحان شادياروۆ اتتى ساقشىنىڭ رولىنە اسانالىنى شاقىردى. ارينە, كۇيەۋ بالاسى بولعاندىقتان ەمەس, ءاسانالى بويىنداعى جىگەر مەن قايراتتىڭ مولدىعى, ءتاۋەكەلى باسىم مىنەزى, جۇرەكتىلىگى قىزىقتىردى. ءفيلمنىڭ باس كەيىپكەرى شادياروۆتى تەك سونداي جاس ادام ويناۋى كەرەك دەپ شەشتى. ءتىپتى شاكەن اسانالىگە بەكەجاندى قويىپ, وسى فيلمگە باسىن بوساتىپ كەلۋدى ۇسىندى. شادياروۆتىڭ رولىنە قىزىققانمەن, ءاسانالى بەكەجاننان باس تارتا المادى. ەكى جاعىنا دا «كەلىسسەڭىزدەر, ەكەۋىن قابات وينايىن, قيىن بولعانمەن, ۇلگەرەمىن, ۇياتقا قالدىرمايمىن» دەگەندى ايتتى. شاكەن مەن «قىز جىبەكتىڭ» رەجيسسەرى سۇلتان قوجىقوۆ ەكەۋى قاتار وتىرىپ, اسانالىگە ىڭعايلى گرافيك جاساۋعا ءماجبۇر بولدى. ءسويتىپ ول ەكى فيلمگە قاتار ءتۇستى.
«ءبىر كۇننىڭ ىشىندە, تۇسكە دەيىن – بەكەجان, تۇستەن كەيىن – قاسىمحان بولىپ ويناعان كۇندەرىم بولدى, – دەيدى اسانالى. – ەكى ءرولدىڭ ءبىر-بىرىنە تيگىزگەن كومەگى كوپ بولدى. بەكەجاننىڭ ەپيزودىنا ءتۇسىپ كەلگەن سوڭ, قاسىمحان «وڭايلاۋ بەرىلەدى». ىستىق قاندى, وت بولىپ جانىپ تۇرعان بەكەجان مىنەزىن ءسال ساباعا تۇسىرە قويسام, قاسىمحان مىنەزىن ءدال ۇستايمىن. ويتكەنى, قاسىمحان ءار قادامىن ون ويلانىپ, مىڭ تولعانىپ شەشەر بايىپتىڭ, اقىلدىڭ ادامى… كەرىسىنشە, قاسىمحاننان كەيىن بەكەجاننىڭ ىشكى جان سارايىنا كىرۋ تىپتەن قيىن. وعان قاسىمحان سياقتى ۇزاق تولعانىپ, قاتە قادام جاساماۋعا تىرىسىپ وتىرساڭ, اڭعال باتىردىڭ بەينەسىنەن مۇلدە اۋلاقتاپ كەتەر ەدىڭ. سوندىقتان ءبىراز تەر توگىپ, الپىس ەكى تامىرىڭداعى قانىڭدى قىزدىرىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. ەڭ ۇلكەن پايداسى دەپ وسى ەكى بەينەنى سالىستىرا وتىرىپ, بىرىنە ءبىرىن ولشەم ەتە الۋ ءتاسىلىنىڭ ءوزىن ايتار ەدىم».
ارينە, ەكى ءرولدى سالىستىرا ايتقان اكتەردىڭ ءسوزى, تولعانىسى ول كورگەن قيىنشىلىقتاردى جەڭىلدەتە المايدى. ەكى داۋىردە ءومىر سۇرگەن ەكى كەيىپكەردىڭ ءمىنەز-قۇلقىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن, سويلەۋ مانەرىن, ەل الدىندا وزدەرىن ۇستاي ءبىلۋ ادەتىن يگەرىپ, ءبىر-بىرىنە ۇقساتپاي بەرۋ دە وڭاي ەمەس ەدى. ەكەۋىنىڭ دۇشپاندارى دا ەكى ءتۇرلى. دۋتوۆتىڭ الدىنداعى جاس وفيتسەر شادياروۆ پەن تولەگەنمەن, ءجىبەكپەن كەزدەسۋلەردەگى بەكەجاننىڭ ءوزىن ءوزى ۇستاي ءبىلۋى, سويلەۋ داعدىسى ءتىپتى دە سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ءاربىر ءسوز بەن ءىس-قيمىلدىڭ استارىندا وسىنى سەزىنگەن اكتەر مەن رەجيسسەرلەردىڭ تىنىمسىز توگىلگەن تەرى مەن وي-تولعانىسى جاتتى.
اقىرى ەكى فيلم دە ءتۇسىرىلىپ ءبىتتى. ەكەۋى دە ويداعىداي شىقتى. قازاق كينوسىنا جاڭالىق بولىپ قوسىلدى. شادياروۆ بەينەسىندە ءاسانالى كەڭەس وداعىنىڭ قاس جاۋى, ونى قۇلاتۋ ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكەن دۋتوۆتىڭ شتابىنا كىرىپ كەتىپ, ونى تالقانداپ شىققان قازاق ساقشىسىنىڭ ويلى, اڭداپ باسقان, سابىرعا جەڭگىزگەن مىنەزىنە قوسا, شەشۋشى كەزەڭدەردە باتىل, ءجىتى قيمىل-ارەكەتتەر جاساي العان ەرلىگىن تانىتا الدى. ال, بەكەجان ءرولدىڭ جاڭا تراكتوۆكاسىمەن ءاسانالى شىعارماشىلىعىنىڭ بيىك شىڭى بوپ قالدى. ول بۇرىننان قالىپتاسىپ قالعان سۇيىسكەن ەكى عاشىقتى ايىرعان, ولىمگە قيعان قاراقشىنىڭ بەينەسىن جاڭارتىپ, كۇردەلى وبراز جاسادى. ول – ءبىر جاعى – ەلىن جاۋدان قورعاپ جۇرگەن باتىر, ءوزى سەرى, ءوزى سال, جىبەككە عاشىق ءوز زامانىنىڭ ەر جىگىتتەرىنىڭ ءبىرى. جىبەك سۇيمەدى ەكەن دەپ, جولىنان جىعىلىپ, تولەگەنگە جول بەرە قويۋ ونىڭ دا ازاماتتىق, باتىرلىق نامىسىنا تيەدى. ەل ىشىنەن جىبەككە لايىق جىگىت تابا الماعانداي, قاڭعىپ كەلگەن بىرەۋگە قىزدى وڭگەرتىپ جىبەرۋ ونىڭ ار-ۇجدانىنا سيىمسىز. ءسويتىپ, ول كۇرەسكە شىعادى. وسى ەگەس تولەگەننىڭ ولىمىنە اكەلەدى. وبرازعا وسىنداي جاڭالىقپەن كەلگەن ءاسانالىنىڭ شەشىمى كەيىن بۇكىل كورەرمەندەر قاۋىمىنىڭ قولداۋىنا يە بولعانى بەلگىلى. ءاسانالى ءوزى دە بەكەجاندى ءوز شىعارماشىلىق ءومىرىنىڭ بەلەسى سانايدى.
وسى جەردە «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلۋى الدىنداعى تالاستار جونىندە ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز قوسۋدى پارىز كورەم. وعان مەنىڭ دە قاتىسىم بولعانى بار. ءبىر كۇنى بەلگىلى حالىق ءارتىسى م ۇلىك ءسۇرتىباەۆ (بىزبەن جەرلەس, تۋىس بولىپ ارالاسىپ جۇرەتىن) ۇيىنە شاقىردى. بارساق, سۇلتان قوجىقوۆ وتىر ەكەن. ءاڭگىمە ۇستىندە «قىز جىبەك» ءفيلمى جايلى ءسوز بولدى. ونى قىرعىزدارعا بەرۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ جاتقانىن ەستىدىم. ول كەزدە قىرعىزداردا ەكى اتاقتى رەجيسسەر (تولەمىش وكەەۆ, بولات ءشامشيەۆ) شىعىپ, ولاردىڭ فيلمدەرى وداق كولەمىندە تابىستى ءوتىپ جاتقان. قازاقستاندا شىققان فيلمدەردىڭ ونشا باعالانباي جۇرگەندەرىنەن جاسقانىپ, كينو سالاسىنىڭ باسشىلارى قىرعىزدارعا بەرۋگە ىنتالى بولىپتى. اڭگىمە ۇستىندە قازاق رەجيسسەرلەرى ىشىنەن فيلم تۇسىرۋدەن سۇلتاننىڭ دامەلى ەكەنىن ءبىلدىم. ول دا قازاقتىڭ ۇلكەن ەل بولىپ وتىرىپ ءوز ماماندارىنا سەنبەي, «قىز جىبەكتى» قىرعىزدارعا بەرىپ قويۋدى نامىس كورەتىنىن ايتتى. م ۇلىك مارقۇم سۇلتانمەن دوس بولاتىن (سول تۇستا تۋعان نەمەرەسىنىڭ اتىن دا سۇلتان قويعان), وعان ءىش تارتىپ, قوشتاي وتىرىپ, ماعان جالتاقتادى. ءتىلى جەتكەن جەرگە بىردەمە ايتا ما دەپ ءۇمىتتەنگەن سياقتى.
ەرتەڭىنە مەن وسى اڭگىمەنى سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيالىق جۇمىستى باسقاراتىن حاتشىسى ساتتار يماشەۆقا جەتكىزدىم. ونىڭ دا ۇلتتىق نامىسىنا تيەتىندەي قاجاپ ايتتىم. قازاق جاعىنان سۇلتان قوجىقوۆتىڭ اتى اتالىپ قالعانىن, سەنىم كورسەتسە, ونىڭ ءفيلمدى تۇسىرە الاتىنىنا سەندىردىم. ساتتار بۇل اڭگىمەدەن حاباردار ەكەن. ءوزى دە ەكى ويلى بولىپ وتىرعانىن ايتتى. ماسەلەگە ارالاسۋعا ۋادە بەردى. ءسويتىپ «قىز جىبەك» قازاقتاردىڭ پايداسىنا شەشىلىپ ەدى.
«قىز جىبەك» پەن «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمدەرى ءاسانالىنىڭ اتىن حالىققا كەڭ جايدى. فيلم ۇلكەن ەكرانعا شىعىپ كەڭەس وداعىنا قوسا, شەتەلدەردە كورسەتىلدى. جاس بولعانمەن, اكتەرلىك تاجىريبە جيناقتاپ ۇلگەرگەن, ەڭ باستىسى, قۇداي بەرگەن تالانتى مەن سول وبرازدى جاسارلىق ويى, وزىندىك كوزقاراسى, كونتسەپتسياسى بار ءاسانالى تابىسى كىم-كىمدى دە بولسا تاڭعالدىرعانداي ەدى. جالىنداي جانىپ, «ساداقتىڭ وعىنداي زۋىلداپ تۇرعان قيالى بار», گ.ا.توۆستونوگوۆتىڭ ءسوزى, ءاسانالى ىشكى سەزىمىمەن, كوكىرەك كوزىمەن دۇنيەنى بارلاي ءبىلەتىن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن كوزگە ءتۇستى. ەل-جۇرت ونى ەكى ونەردىڭ تىزگىنىن قاتار ۇستاعان شەبەر اكتەر دەپ تانىدى. شىندىعىندا, مۇندا تالانت كۇشىنە قوسا جانىن قيناعان بەينەت, اياماي تەر توككەن ەڭبەك بار ەدى. ول كوپ ۇلتتى مەملەكەت ونەرىنىڭ ءتورىنەن ورىن الدى. كەيىن ول «اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمىنىڭ 2-سەرياسى بولىپ ءتۇسىرىلگەن «ترانسسيبير ەكسپرەسى» فيلمىندە شادياروۆتىڭ كەيىنگى تاعدىرىن بەينەلەدى.
كينودان تەاترعا وسىنداي ءىرى تابىستارمەن ورالعان ءاسانالىنى الدا ۇلكەن ىستەر كۇتىپ تۇر ەدى. ەندىگى كەزەڭدە وعان نەگىزگى سپەكتاكلدەردە باستى رولدەر تاپسىرىلدى. بىرگە وينايتىن ارتيستەردىڭ بارلىعى دا, ونىڭ ويىنىنا, قاس-قاباعىنا قاراپ, ول باستاعان ۇجىم انسامبلىن بۇزباۋعا تىرىساتىنداي ەدى. سودان بەرگى جىلداردا ول ساحنادا كوپتەگەن تىڭ وبرازدار جاسادى. ولاردىڭ ءبارىن بۇگىن تەاتر تاريحىنىڭ مامانى ەمەس ادامنىڭ ەسىنە ءتۇسىرۋى قيىن. دەگەنمەن, باستىلارىن ويعا الساق, م.كاورۋدىڭ «شىعىستاعى ءبىر بەيباق» سپەكتاكلىندەگى ەيدزي, م.ءفريشتىڭ «دون جۋاننىڭ دۋمانىنداعى» دون جۋان, ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ «جات ەلدە» پەساسىنداعى اسان, ت.احتانوۆتىڭ «بورانىنداعى» قاسبولات, س.ءجۇنىسوۆتىڭ «اجار مەن اجالىنداعى» اتان, ي.كۋپريانوۆتىڭ «ۆەتنام جۇلدىزىنداعى» نگۋەن ۆان فان, 1971 جىلى ءا.مامبەتوۆ قايتا قويعان ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىنداعى» قودار, م.اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراش وقيعاسى» حيكاياتىنداعى (ساحنالىق نۇسقاسىن «تاڭعى جاڭعىرىق» دەگەن اتپەن جاساعان – ق.ىسقاقوۆ) جاراسباي, ءا.ابىشەۆتىڭ «مانساپ پەن ۇجدان» پەساسىنداعى ارمان, ق.مۇحامەدجانوۆ پەن ش.ايتماتوۆتىڭ «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋىندەگى» ءوسىپباي, ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرىندەگى» ەلامان, ع.ءمۇسىرەپوۆتىڭ «بولاشاققا اماناتىنداعى» سىرىم باتىر, ت.ب. رولدەر ەسكە تۇسەدى. ءبارى دە سپەكتاكلدەردىڭ نەگىزگى تۇتقاسىن ۇستاپ تۇرعان, شىعارمانىڭ يدەيالىق-كوركەمدىك كەيپىن اشاتىن بەينەلەر. كەزىندە بۇل سپەكتاكلدەردى كورەرمەن قاۋىمنىڭ جىلى قابىلداعانى مەرزىمدى باسپاسوزدە جازىلعان.
جاس ءاسانالىنىڭ تالانتىن العاش تانىتقان رولدەردىڭ ءبىرى اسان («جات ەلدە») ەدى. ءوز وتانىنان اداسىپ شەت ەلدە قالعان, جات ومىردەن ءتۇڭىلىپ, ەلىن ساعىنعان اقىننىڭ بەينەسى, تراگەديالىق كۇيى ءاسانالى ويىنىندا شەبەر سومدالدى. ءبىز ءبارىمىز دە ونىڭ ايرىقشا تالانتىن وسى رولدە تانىعانبىز. مەنىڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە (1968, 28 قاڭتار) وسى سپەكتاكل تۋرالى ماقالا جازعانىم بار. ول تۇتاستاي سپەكتاكلگە, ءبولىپ ايتساق ءاسانالى ويىنىنا دەگەن شىن سۇيىسپەنشىلىك, ريزالىق كوڭىلدەن تۋعان ەدى. وسىنداي پىكىردى ءا.نۇرپەيىسوۆ تە جازعان. «اسان قانداي؟! ءاسانالى ءاشىموۆ وسى ءرولدى تاماشا ويناپ ءجۇر. …و باستا وتانىن ساتقان, سونان سوڭ ءوزىن ساتقان ەكى قازاق جىگىتى قاراڭعى كوشەدە تەنتىرەپ قالعان. … سىلبىراعان اق جاۋىن… ءار جەردە ءبىر سىعىرايعان ەلەكتر شامىن جەل شايقاپ, ءدىر-ءدىر ەتەدى. قۇربان پلاششىنىڭ جاعاسىن كوتەرىپ العان. قاسىندا اسان كەلەدى. ەبىل-سەبىل. جالاڭ باس. شاشى سۋ-سۋ. بەتى جالقىنداعان ىسىك. «ازعان اقىن, توزعان تالانت» دەيدى قۇربان ونىڭ تۇرىنە قاراپ. ال اسان كوشەدە قاڭعىپ قالعان تۇركىستان وكىمەتىنىڭ پرەزيدەنتىنە قاراپ, كوكىرەگىنە تاس بوپ قاتقان شەر-شەمەنىن اششى تىرناعىمەن اياماي وسىپ-وسىپ الادى. «الگى ابىز نە دەۋشى ەدى؟! نە دەۋشى ەدى؟! ادام سەزىمى سۋالىپ, قيال قۋارا باستاعاندا جاتتاندىعا جابىسا بەرەدى ەكەنسىڭ. نە دەۋشى ەدى الگى! – دەپ زالعا ءتونىپ تۇرىپ اپ, ءوز ماڭدايىن ءوزى كىجىنىپ توبەلەپ ۇراتىن ءاسانالى. ء…شىركىن ءاسانالىنىڭ ويىنى سۇمدىق! سونان ءارى ول: «نە دەۋشى ەدى الگى. …نە دەۋشى ەدى؟ ء…ا, ءا! باس كەسىلگەن بوس كەۋدە, بەرەكە قونار ارتى جوق, كوزىن العان ءبىز سونا, جار سالىپ باستار جالقى جوق. بارار جەرىڭ – باتپاق سور, كۇن تۇزەلەر قالپى جوق, شەرمەندە ەمەي بىزدەر كىم, كوك تيىندىق نارقى جوق», – دەپ ءبىر كەزدە سارىارقادا سارناپ وتكەن ابىز اتاشا ءاشىموۆ تە ساحنانى كۇڭىرەنتىپ جىبەرەدى», – دەپ جازدى ول. («لەنينشىل جاس», 1968. 28 قاڭتار).
قودار رولىندەگى ءاسانالى كەيىپكەرى فولكلورلىق جىرداعى ۇردا-جىق قارا كۇشتىڭ يەسى ەتىپ قانا قويماي, ونىڭ بويىندا «دۇلەي مىنەزبەن قاتار اسقاق ادۋىندىلىق تا بارىن» ق.مۇحامەدجانوۆ جاقسى بايقاعان («قازاق ادەبيەتى», 1972. 17 ناۋرىز). مۇنى بەكەجان ءرولىمەن سالىستىرا قاراساق, حالىق پوەزياسىنىڭ بىرىڭعاي قارا بوياۋى ىرقىمەن كەتپەي, ءاسانالىنىڭ ولاردىڭ ادامدىق سەزىمى, نامىسى بارلىعىن, كەيدە سول سەزىم جىلت ەتىپ كورىنىپ, كەيىن دۇلەي باقاستىقتىڭ جەڭىپ كەتەتىنىن كورسەتە العانىن كورەمىز. بۇلاردىڭ ءوزى – ەسكى تاپتاۋرىن جولدان جالتارعان اكتەردىڭ جاڭالىعى.
«قاراش-قاراش وقيعاسىندا» دا م.اۋەزوۆ جازعان جاراسبايدىڭ بەيمەزگىل زاماندا كۇي كەشكەن قايشىلىقتى بەينەسىن ءاسانالى شەبەر اشا ءبىلدى. ول – ورىس وتارشىلدىعىنا باس يگەن, قازاقتىڭ بيلىكتەگى ءىرى تۇلعاسى. بىراق حالىق جازاسىنان قاشىپ, سول بيلىكتى ورىس قولىنا بەرەدى. قامىتتى ءوز ەركىمەن كيىپ, ەنجار كۇيدە قولىنداعى ساقيناسىن ءمور قىپ باسىپ تۇرعان كۇيى قانداي ونىڭ؟ ءبارىبىر حالىق قارعىسىنان قۇتىلا المايدى. تەاترداعى ءاسانالى ويىنى جايلى پىكىرلەر بۇدان الدەقايدا كوپ. ءبىز ونىڭ ويىمىزعا دالەل ەسەبىندە بىرەن-سارانىن عانا الدىق.
ءاسانالىنىڭ تەاتر ساحناسىنداعى ءۇلكەن تابىسى – اكتەردىڭ ۇزدىكسىز ىزدەنىسىنىڭ, وزىنە ءوزى بيىك تالاپ قويا قاراۋىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى داۋسىز. ول باردى ويناپ قانا قويۋمەن قاناعاتتانباي, جوقتى ىزدەۋگە ەرىنبەدى, كوپ وقىدى, ومىردەن توقىدى. ونىڭ تالانتى كوپ قىرلى, جىگەرى مول, تاپقىر, ارقاشان جيناقى, دياپازونى كەڭ, بايسالدى, كەرەك جەرىندە شيىرشىق اتا دا بىلەدى. سول ارقىلى ءاسانالى قازىرگى قازاقتىڭ بيىك دارەجەدەگى ينتەللەكتۋالدى زيالىلارىنىڭ قاتارىنان بەرىك ورىن الدى. ونىمەن پىكىرلەسسەڭ, ايتقانىن جالىقپاي تىڭداساڭ, وعان كوزىڭ ابدەن جەتەدى. وسى بىلىمىمەن, تالانتىمەن تەاتر مەن كينونىڭ الەمدىك تۇلعالارىمەن تەڭ تۇرۋعا حاقىلى كۇيگە جەتتى. ونى ءبىز تەاتر فەستيۆالدارىنان ءجيى كورىپ جۇرەمىز. ونىڭ كىشىپەيىلدىگى, ەڭبەگىنە سۇيەنىپ ءوسىپ جەتىلگەنى, كۇپىرلىك مىنەزىنىڭ جوقتىعى دا ادامعا ءتان قىلىقتار.
ول الدىمەن قازاق تەاترىنىڭ نەگىزىن سالعان ۇلىلارمەن ءتىل تابىسا ءبىلدى. رەسمي ءبىلىمى بولماسا دا, ءومىردى جەتىك بىلەتىن تالانتتاردىڭ ءوز بەتىنشە بىلگەنىن تولىقتىرىپ, قازاق تۋىندىلارى عانا ەمەس, ورىس جانە الەمدىك كلاسسيكانى يگەرگەنىن كوردى. ولاردىڭ وسى بايلىقتى يگەرۋ جولىنداعى ەڭبەگى مەن مەحناتىن تالداپ ءتۇسىندى. قاليبەك پەن سەركەنىڭ, ەلۋباي مەن قاپاننىڭ, قۇرمانبەك پەن قانابەكتىڭ, شاكەن مەن كامالدىڭ, ءسابيرا مەن قاديشانىڭ ءاربىر ويىنى مەن ونىڭ جاڭالىقتارىنا, ولار جاساعان وبرازداردىڭ كەسەك قالپىنا كوڭىل اۋداردى. ولاردىڭ ادامدىق قالپى مەن كەڭدىگىنە, دارقان بولمىسىنا قىزىقتى. ۇلى ادامداردان عانا ۇلى اكتەرلەر شىعاتىنىن, قىزعانشاق, كۇندەستىگى كوپ, ءوز قۋانىشى بولماسا, باسقانىڭ تابىستارىنا قۋانا بىلمەيتىن ادامنىڭ ورەسى ۇزاق بولمايتىنىن بايقادى. ءوزى دە كەڭدىككە, ادامدىق جىلىلىققا, كوپپەن بىرگە بولۋعا ءۇيرەندى. وسى بايقاۋلارى مەن ويلارىن كەيىن كىتاپتارىندا («مايرانىڭ ءانى», «جان بولەك») جازدى دا.
باياعىدا تەاتر قۇرىلعان كەزدە ەسپەمبەتتى («ەڭلىك – كەبەك») ويناعان سەركەنىڭ پەسا جاڭادان قويىلعاندا سول ءرولدى جاڭارتىپ ء(تىپتى وزگەشە رۋحپەن) ورىنداپ شىققانىن تالداعان ءاسانالى ويلارى قىزىقتى. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان» دەپتى سەراعاڭ وعان. – ەلۋ جىل ويناپ كەلە جاتقانىم راس بولعانمەن, ەلۋ جىلدا كورەرمەننىڭ دە قانشا ۇرپاعى الماستى ەمەس پە؟ ءار شىققان سايىن مەنىڭ الدىما مۇلدە جاڭا ۇرپاق, كەشەگىدەن باسقا كورەرمەن كەلىپ وتىرعانداي كورىنەدى. سونان سوڭ تولقىماي قايتەيىن! ونىڭ ۇستىنە ەلۋ جىل بۇرىنعى ەسپەمبەت پەن قازىرگى ەسپەمبەتتى سالىستىرا الاسىڭ با؟ بۇگىنگى ەسپەمبەت – مۇلدە باسقا ەسپەمبەت, سوزدەرى وزگەرىسسىز بولعانمەن, كورەرمەنى باسقا. باسقا كورەرمەن ءۇشىن باسقا, ياعني جاڭا ەسپەمبەت كەرەك بولادى. جاڭارماعان ونەردىڭ بولاشاعى كۇڭگىرت, ول وسۋدەن قالعان ونەر. ساحناعا شىعادى ەكەنسىڭ, كەشەگى جاتتاعان ءسوزىڭمەن عانا ەمەس, بۇگىنگى ارەكەتتەرىڭنىڭ دە باعدارىن ءبىلىپ شىق».
«ويلاپ وتىرسام, دانىشپان شالدىڭ ايتقاندارىنىڭ ءبىر قاتەلىگى بولسا-شى! – دەپ قورىتادى ويىن ءاسانالى. – ساحناعا شىققانشا, قوبالجىماعان, كەرىسىنشە قالىڭ كورەرمەننىڭ الدىندا تۇرىپ ساسقالاقتاعان ارتيست – ناشار ارتيست. ارتيست ساحناعا شىققان سوڭ شىعارماشىلىق ونەردىڭ شىڭىندا تۇرعانداي, بارىنەن دە ءوزىن بيىك سەزىنۋى كەرەك. ءوزىنىڭ ءار سوزىنەن, ءار قيمىل-قاراكەتىنەن راحات الۋى كەرەك. ساحناعا شىققانشا قوبالجىپ, مىڭ تولعانباساڭ, مۇنداي بيىككە جەتە المايسىڭ. قالىڭ كورەرمەننىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ ويناماي, كورەرمەندى وزىڭە ىلەستىرىپ اكەتۋگە ارەكەت ەت. سوندا عانا جەڭىس – شىعارماشىلىق جەڭىس سەنىكى» («مايرانىڭ ءانى» – 98-بەت).
ءاسانالىنىڭ كينوداعى بەكەجان ءرولىنە بەكىپ, كوڭىلى تاسىپ كەلە جاتقاندا قۇرمانبەككە كەزدەسۋى دە كوڭىل اۋدارارلىق.
– قۇرەكە, وزىڭىزبەن جولىققانىمدى ءبىر جاقسى ىرىمعا جورىپ تۇرمىن. قانە, قولىڭىزدى جايىپ, باتاڭىزدى بەرىڭىزشى, – دەيدى ءاسانالى.
– وۋ, جايشىلىق پا, ايتەۋىر؟ الابۇرتقانىڭا قاراپ ءبىر جاقسىلىقتىڭ بولعانىن بايقايمىن, – دەپ اقكوڭىل قاريا كوشەدە تۇرىپ قولىن جايا بەردى. سونان سوڭ عانا سۇرادى:
– قانداي قۋانىش؟
– قۇرەكە, وسى كەلە جاتقاندا «قىز جىبەك» فيلمىنە ءوزىڭىزدىڭ بەكەجانىڭىزدى وينايتىن بولىپ بەكىپ كەلە جاتىرمىن.
اعامىزدىڭ باتاسى دا مەنىڭ ويىمنىڭ ۇستىنەن ءدوپ باسقانداي.
– بەكەجانداي ەڭبەگىڭ – ەش, تۇزىڭ سور بولماسىن! ازاماتتى حالقىڭا قالتقىسىز جەتكىزسەڭ, قور بولماسسىڭ. جورتقاندا جولىڭ, جولداسىڭ قىدىر بولسىن! ءاۋمين! – دەپ تاقپاقتاي جونەلدى.
– ءاۋمين, قۇرەكە! بەكەجان – ءوزىڭىزدىڭ بەكەجانىڭىز ەدى. اڭعال دا اق جۇرەك باتىردىڭ جارقىلداعان بەينەسىن ساحنادا تالاي جاساپ ەدىڭىز. مەن سىزدەن ازداپ ۇرلايمىن. ايتىپ ىستەگەن ۇرلىقتىڭ ايىبى جوق, الدىڭىزدان ءوتتىم, – دەدىم.
قۇرەكەڭ ءسوزىن جالعاستىرىپ:
– ءبىر عاجابى تەاترعا قاراعاندا, كينونىڭ قۇلاشى دا كەڭ, مۇمكىندىگى دە مول. سوندىقتان, ونىڭ ءومىرى دە ۇزاق, تەاترداعى ويىنىڭ جاقسى بولسا دا, كەيبىر كورەرمەننىڭ عانا ەسىندە قالار, ال كەلەسى جولى ودان ءيا ارتىق, ءيا كەم ويناۋىڭ مۇمكىن, بىراق ءبارى دە بىرتە-بىرتە ۇمىتىلادى. ال كينو ونەرى ءبىر جولعى ويىنىڭدى ۇزاق ۋاقىتقا اكەتەدى. سونىسىمەن دە ول ءماندى, سونىسىمەن دە ونىڭ عۇمىرى ۇزاعىراق. بالكىم, كەيىنگى ءبىر ۇرپاق «قىز جىبەكتى» قايتادان لەنتاعا تۇسىرەر. مىنەكي, ەگەر سەن شىن شەبەر اكتەر بولساڭ, ول بەكەجان – اكتەردىڭ ءوزى سەنەن كوپ جايدى, ءوزىڭ ايتقانداي «ۇرلايتىن» بولار. سوندىقتان, ۇلىم, بۇل جولى بويىڭدا بارىڭدى سارقا پايدالانىپ, جوعىن تالماي ىزدەپ تابۋىڭا تۋرا كەلەر. مەنىڭ بەكەجانىمنان «ۇرلايتىن» بىردەڭە تاپساڭ, تۇك رەنجىمەيمىن. بىراق وپەراداعى بەكەجان مەن كينوداعى بەكەجاننىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي-اۋ! سوندىقتان, تالماي ىزدەنىپ, تالپىنۋدىڭ قاجەتتىگىن ءوزىڭ دە جاقسى بىلەسىڭ عوي. مەن سول «ۇرلايمىن» دەگەنىڭنىڭ وزىنە ريزامىن», دەپ باتاسىن بەرىپتى قارت شەبەر.
قارت ۇستازدىڭ وسى ءبىر «بويىڭدا جوعىڭدى ىزدەپ تابۋىڭا تۋرا كەلەدى» دەگەن ءسوزى كوكىرەگىمدە اياتتاي جاتتالىپ قالدى» – دەيدى ءاسانالى.
وسىنداي ۇستاز اعالاردىڭ قاتارىندا ءاسانالىنىڭ اتاسى, جارى مايرانىڭ اكەسى شاكەن ايمانوۆ تا بار ەدى.
«مەن شاكەڭنىڭ ءتىرى كەزىندە دە, سوڭىنان دا ول كىسىنىڭ وزىنە نە رۋحىنا باعىشتاپ كوپ قىزمەت ىستەدىم دەپ قۇدايعا كۇپىرشىلىك ايتا المايمىن, – دەپ جازادى ءاسانالى, – مەنىڭ ول كىسىگە دەگەن ىقىلاس-پەيىلىمنىڭ ءبارى دە بەلگىلى ءبىر شەڭبەردەن اسىپ-توگىلىپ كورگەن ەمەس. قايتا, كەرىسىنشە, ونسىز دا ونەرىنە باسىمدى يەتىن, وزىمە ۇستاز سانايتىن اتاقتى ادامنىڭ تۋعان قايىن اتام بولعانىنا قينالىپ تا جۇرەتىن كەزىم از ەمەس ەدى. راس, العاشقى ءۇيىمدى العان كەزدەگى جاساعان جاقسىلىعى, بەدەل سالىپ جىبەرەتىن تۇستارى بولاتىن. دەگەنمەن, ول جاقسىلىعىن مەن كۇيەۋ بالاسى بولماسام دا جاسايتىنداي كورىنەدى. سەبەبى, ول بىرەۋلەرگە قولۇشىن بەرىپ, قۋانتىپ جۇرەتىن جان ەدى. قازەكەم قاراپ جۇرگەن بە, ەگەر ونەردەن ءبىر بيىككە قولىم جەتسە, ءتىپتى ءتاۋىر رولدەردە وينايتىن بوپ بەكىسەم دە, «ە, ونىڭ ءبارى دە شاكەڭنىڭ ارقاسى عوي. وعان قاتىسى جوق قايمانا قازاقتىڭ ءبىرى بولسا, كورەر ەدىك», دەيتىن كۇڭكىل ءسوز الدىمنان كەس-كەستەي بەرەتىن. نامىسشىل باسىم ءوز ەڭبەگىممەن جەتكەنىمنىڭ ءبارىن سول كىسىنىڭ ارقاسى دەپ ساناعاندارىن ەستۋگە توزبەي-اق جۇرەتىنمىن. ءبىر قىزىعى – ول كىسى دە مەنىڭ وسىلايشا نامىستاناتىنىمدى سەزىپ جۇرەتىن. سودان دا بولار, جۇمىس بابىندا جۇرتتان ەرەكشە جەڭىلدىك جاساماۋعا, كىشكەنە جاقسىلىعى بولسا دا ەلدى قويىپ, وزىمە دە بىلدىرتپەۋگە تىرىسار ەدى… اكە رەتىندە ەمەس, ءىزباسار شاكىرت رەتىندە ەركەلەتە ءجۇرىپ تاربيەلەدى. ءبىلمەيتىنىڭدى بىلدىرمەي عانا ۇيرەتىپ جىبەرۋگە شەبەر ەدى. كەيبىرەۋلەردەي «مۇنى نەعىپ بىلمەيسىڭ؟» دەگەن سياقتى ساۋالدارمەن ءوزىڭدى كەمسىتىپ, جەر-جەبىرىڭە جەتۋ دەيتىن جات مىنەزى مۇلدە بولمايتىن. ماعان عانا ەمەس, بارلىق شاكىرتتەرىنە, ءتىپتى قاتار ءجۇرگەن زامانداستارىنا دا سولاي ەدى. …سوندىقتان دا ول بارشا جۇرتتىڭ شاكەڭىنە اينالا ءبىلدى».
ءاسانالى شاكەننىڭ الەمدىك داڭقىن كوتەرگەن ونەرى مەن ونداعى دوستارى (شەتەلدىك, وداقتىق, قازاقستاندىق) جايلى تارتىمدى اڭگىمەلەر ايتادى. ونى ساحنالاس اعالارى دا ءسۇيىپ ەركەلەتكەن عوي. ە, جىگىتتەر, ول شاكەن عوي» دەيدى ەكەن ولار شاكەننىڭ ىسىنە ءسۇيىنىپ, ولاردى تۇسىنگەن شاكەن دە «اۋ, ول – ەلاعاڭ عوي, سەراعاڭ عوي», – دەپ وتىرعان.
«ءبىر بىلەتىنىم – كەرەمەت ارتىستىگىمەن, اكتەرلىگىمەن قاتار, انشىلىگىمەن قاتار دامىعان ونەرپازدىعىمەن, دارىندى رەجيسسەرلىگىمەن, وعان قوسا جۇرتتىڭ بارىمەن دە ءتىل تابىسا بىلەر دارقان مىنەزىمەن, قول استىنداعى كەز كەلگەن ۇجىمنىڭ ءار مۇشەسىمەن قاباق شىتىپ, ءتۇسىن سۋىتپاي-اق جۇمىس ىستەسە بىلەتىن ۇيىمداستىرعىش قاسيەتىمەن, تاپسىرىلعان شارۋانى تاپ-تۇيناقتاي ورىنداي بىلەتىن تىڭعىلىقتىعىمەن, ەڭ سوڭىندا ءازىلىن كەز كەلگەن جانمەن جاراستىرا بىلەتىن داريا-شالقىما جانىمەن, بىلايشا ايتقاندا, بۇكىل بولمىسىمەن ۇمىتىلماس ۇلى بەينەلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا الدى. ەڭ كەرەمەتى – قانداي ءىس ىستەمەسىن, ويىندا ەڭ الدىمەن حالقىنىڭ نامىسى, حالقىنىڭ مۇددەسى تۇراتىنى تاڭ قالدىراتىن», – دەپ قورىتادى اڭگىمەسىن ءاسانالى.
ءاسانالىنىڭ اعالارىنان العان ساباعىنىڭ ءتۇرى وسىنداي. وسىعان ۇقساس ونەگەنى ول ولاردان جاستاۋ ارىپتەس اعا-اپالارىنىڭ, قۇربىلارىنىڭ دا بويىنان تاۋىپ, تاني بىلگەن. ءوزىنىڭ ءبىلىمى مەن قۇداي بەرگەن تالانتىنا قوسىلىپ, بويىنداعى حالىقتىق دارىنىن وياتا بىلگەن قازاقى تابيعاتتىق كوزى وسى اعالارى بولعانى انىق. ول كىم-كىمنىڭ بويىنان دا ونەردىڭ ءبىر ۇشقىنىن, تاپقىرلىقتى كورسە, ودان ۇيرەنۋدى ار ساناماعان. باسقا حالىقتار ونەرپازدارىمەن ارالاسا ءجۇرىپ, ولاردىڭ ويىنىن كورىپ, تاپقاندارى قانشاما! قانشا ءبىلىم كىتاپتا جاتتى. ول ۇلى ونەرپازدار, عالىمدار, اتاقتى ادامدار تۋرالى شىعارمالاردى كوپ وقىدى. وسىلار ءاسانالىنى الەمدىك دەڭگەيدەگى اكتەردىڭ دارەجەسىنە كوتەردى. سول تۇستا م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ماسكەۋگە ساپارى دا ءجيى بولىپ تۇردى. ءا.مامبەتوۆتىڭ رەجيسسەرلىك جاڭالىقتارى ورتالىقتاعى ونەر ۇجىمدارىن قىزىقتىردى. سول گاسترولدىك ساپارلاردا ءاسانالى ەڭبەكتەرى دە اتالىپ جاتتى. ول سسسر حالىق ءارتيسى دەگەن ۇلكەن اتاققا يە بولدى.
وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى ءاسانالىنىڭ ءوزى ءۇشىن دە, وتباسى ءۇشىن دە جۇلدىزدى جىلدار ەدى. جان جارى مايرا كونسەرۆاتوريا ءبىتىرىپ, اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءانشىسى بولىپ ورنالاستى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ونەرىمەن تانىلىپ, «ابايدا» اجاردى, «قىز جىبەكتە» جىبەكتى, «ەر تارعىندا» اقجۇنىستىڭ رولدەرىن ورىندادى. جۇلدىزى جانىپ, قولدان قولعا تيمەيتىن وپەرا ءانشىسى بولدى دا شىقتى. ەكى ۇلى ءمادي مەن ساعي دا بىرىنە ءبىرى جەتە ەرجەتىپ, تەاتر ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, ونەر جولىنا ءتۇستى. ساعي ءاسانالىنىڭ ءوزى قويعان ءتورت سەريالى «شوقان ءۋاليحانوۆ» فيلمىندە شوقاننىڭ ءرولىن تاماشا, جۇرتتى تاڭ قالدىرىپ ويناپ شىقتى. اسەكەڭ ءوزى دە اكتەرلىگىنە قوسا رەجيسسەرلىككە بەيىمدەلىپ, تەاتردا دا, كينودا دا, تەاتر ينستيتۋتىندا دا جاستاردى تاربيەلەۋ جۇمىستارىن قاتار جۇرگىزدى.
ونەر جولىنداعى وتباسىنىڭ باقىتى دەگەن وسىنداي-اق بولار!
اللانىڭ امىرىنە بيلىك جۇرە مە؟ جاقسىلىقتىڭ جولىنا بوگەت تۇرا قالاتىن جامانشىلىق قاشان دا جاقىن, جار استىندا ەكەنى ءمالىم عوي. كەنەت مايرا اۋىردى. مايرانىڭ اۋرۋى ءبىر ءاسانالى مەن اناسى ءتاجىحاننىڭ, بالالارىنىڭ جانىنا باتقان جوق, ولاردى بىلەتىن جۇرتتىڭ بارىنە اۋىر سوقتى. مايرا ونەردى دە, جار, انا باعۋدى دا, وتباسى تىرشىلىگىن ۇيمداستىرۋدى دا جەتىك مەڭگەرگەن, اعايىن مەن دوستار اراسىندا ەرەكشە قادىرلى جان ەدى. ادامداردى ءوزى ىزدەپ تاۋىپ, جاقىندىققا تارتىپ جۇرەتىن. ەلدەن كەلگەن بىرەۋلەردى ەرتىپ: «اپا, ءسىز ءبىزدىڭ اپامىزسىز عوي», دەپ ەركە ۇنىمەن الياعا باۋىرلىق سەزىمىن ۇسىنعانىن اپاسى ۇمىتپايدى. كەيىن ۇيىنە شاقىردى. اۋرۋىنىڭ جاعدايىن دا الياعا ايتىپ, گەرمانياعا ەمدەلۋگە جۇرەردە شىعارىپ سالۋشىلار ىشىندە دە بولعانىمىز بار. مەيىرباندىعى مول, ادامدىق تازالىعى مەن اقكوڭىلدىگى, كەيدە ءتىپتى بالالىقتىڭ تابىنداي كورىنەتىن اڭعالدىعى ارقاشان مولدىرەگەن كوزىنەن كورىنىپ تۇراتىن ونى ءتاجىحان اپا دا ەرەكشە ءسۇيدى. ول كىسىنىڭ مايرا قايتقاندا: «پەرىشتە بوپ كەلىپ ومىرگە, پەرىشتە بولىپ كەتتىڭ-اۋ!» دەپ جىلاۋىندا دا سەبەپ بار.
مايرادان كەيىنگى ءومىر اسانالىگە تىم اۋىر ءتيدى. ەسىن جيعىزباي ءمادي مەن ساعي كەتتى ومىردەن. ادام بوپ قاتارعا قوسىلىپ, ونەردەگى جولدارىن تابا بەرگەندە قىرشىنىنان قيىلدى. ەكەۋىنىڭ اراسى ءبىر-اق جىل. ءماديدىڭ جىلىن, ساعيدىڭ 40-ىن ءبىر كۇندە وتكىزدى. اسانالى ءۇشىن ءومىر قاڭىراپ بوس قالدى.
وسى تۇستا قايعى باسقان ءاسانالى سىلكىنىپ تۇرىپ, ءوزىن ءبىر ەرلىككە باستادى. ولىمگە قارسى ءومىر ءۇشىن كۇرەس جولىنا شىقتى. جايشىلىقتاعى جۇمىس ۇستىندە ويى بولىنە بەرەتىن بولعان سوڭ اۋەلى مايرامەن بىرگە وتكەن ءومىرى, قاتار وربىگەن شىعارماشىلىق جولى جايلى كىتاپ جازۋعا وتىردى. قايعىرۋعا ۋاقىت بولماي, باسقا ويعا بەرىلمەي, جازۋمەن شۇعىلدانۋ ارقىلى ومىرگە جول تاپتى. اقىرى «مايرانىڭ ءانى» دەگەن كىتابى (1995) شىقتى. بۇل – ءبىر جاعىنان سۇيىكتى جارىنا ەسكەرتكىش, ەكىنشىدەن, ۇلى اكتەردىڭ ادامدىق, پەندەشىلىك قىلىقتارى, ماحابباتى تۋرالى كىتاپ ەدى. مايراعا جازعان حات تۇرىندە اۆتور سۇيگەنىنە كوزى تىرىسىندە ايتا الماعان سىرىن اشتى. ەكەۋىنىڭ ورتاسى, دوستارى, ءومىر جولى, ونەرى جايلى قالىڭ وقىرمانعا اڭگىمە شەرتتى. كەيىن «جان ءبولەك» (2001) دەگەن كىتاپپەن ەكى بالاسىن ەسكە الدى. جان بولەك ەكەنى راس. ولگەننىڭ ارتىنان ولمەك جوق. سونىڭ سىرىن, قىمباتىنان ايىرىلعان ادامنىڭ جان تەبىرەنىسىن ءاسانالى تاعى قوزعادى. بۇرىنعى ويلارىنا وي قوستى, زامانداستارى, ارىپتەستەرى جايلى ايتىلماعان جايلارىن تولىقتىردى.
ءاسانالىنىڭ ونەرىنە قوسا, ومىردەگى ەرلىكتەرى وسىدان باستالادى. ول قايعىعا بولىنگەن ۋاقىتتى كىتاپ جازۋعا ارناپ, ءومىر ءۇشىن كۇرەسە ءبىلدى. ۋايىمعا كوڭىل اۋدارماۋعا تىرىستى. بالالارىنىڭ اسىندا ءوزى جاساعان شوقان تۋرالى فيلمدە شىڭعىستى ويناعانىن ەسكە الىپ, ەندى ول ءرولدى ومىردە ويناۋعا بەل بۋعانىن ايتقان ەدى. «شىڭعىس تورە – 90 جىل جاساعان ادام, سول جاستى مەن دە جاساۋعا ءتيىسپىن…. ءماديىم مەن ساعيىمنىڭ بالاپاندارى ءۇشىن…. سوناۋ سۋىق دۇنيە تۇكپىرىنەن ماعان قۋات بەرىپ, امانات ارتىپ جاتقان مايراشىم ءۇشىن جاساۋىم كەرەك» دەگەنى ەسىمدە.
ءاسانالى – تۇراقتى ءسوزدىڭ, ءىستىڭ ادامى. ايتتى – ءبىتتى. سول كۇرەس باستالدى دا, ءالى جالعاسىپ جاتىر.
ءومىردى ءسۇيۋ مەن ءسۇرۋدى جالعىزدىق كوتەرە المايتىنى تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە قايعى ارقالاپ اناسى دۇنيەدەن وزدى. اسانالىگە وسى ساپاردا سەرىك بولار جاڭا جولداس-جار كەرەك ەدى. تاعدىر ونى وسىنداي اداممەن جولىقتىردى. ول اسانالىنىڭ تالانتىن سىيلاپ, ونىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپاشىلىققا جانى اۋىرىپ, ونى بولىسۋگە تاۋەكەل ەتكەن جاس قىز باعدات ەدى. ءسويتىپ ءاسانالى جاسى جەتپىسكە كەلگەندە جاڭا ءومىر باستادى. باعدات تا ونى رۋحتاندىرا, ومىرگە قۇلشىندىرا ءبىلدى. جاس ءاسانالى ومىرگە كەلدى.
باعدات سىيلاعان ۇلعا وسىلاي, اكەسىنىڭ اتىن قويۋ دا باعداتتان شىقتى. ات قويۋ كەشىندە ءسوز العان ول: «اعالار, مەنىڭ اسەكەڭمەن جاس ايىرماشىلىعىمدى بىلەسىزدەر. سوعان قاراماي ونىمەن بىرگە بولۋدى ارماندايمىن. تاعدىر جازسا, ول دا ورىندالار. جازاتايىم اسەكەڭ قاسىمدا بولا الماي قالسا, جاس ءاسانالى بولار. اتىن اسانالى قويساڭىزدار, سول دا ماعان الدانىش. اسەكەڭمەن ءومىرىم بىرگە ءوتتى دەپ سانايمىن», – دەدى باعدات. جۇرت ماقۇلداپ, تىلەگىن بەردى. قازىر ءبىر ۇيدە ءۇلكەندى-كىشىلى ەكى ءاسانالى جاساپ, ءومىردى قىزىقتاپ جاتىر. تەك وسى قىزىق ۇزاعىنان بولسىن!
بۇل دا داۋسىز ءاسانالىنىڭ تاعى ءبىر ەرلىگى ەدى. وسىدان ون جىل بۇرىن, باعداتپەن جاڭا قوسىلعان كەزدە تەاتر ساحناسىندا اسەكەڭ جاساعان تاعى ءبىر ەرلىك ەسكە الۋعا تۇرارلىق. ول گ.گاۋپتماننىڭ «ىمىرتتاعى ماحاببات» اتتى دراماسىندا جاس قىزعا عاشىق بولىپ كوڭىل جاراستىرعان جەتپىستەگى شال ماتياس كلاۋزەننىڭ ءرولىن وينادى. ءبىر جاعىنان, جاڭا عانا وسى سەزىمدى باستان كەشكەن ءاسانالى ءوز ءرولىن ءوزى ويناعانداي كورىنگەنمەن, پەسانىڭ اكتەردىڭ ءوز ومىرىنەن تىس تارتىسى دا ۇلكەن ەدى. ول رۋحى كۇشتى ادامنىڭ باس ەركىندىگىن, وزىنە لايىق ءومىر سوقپاعىن تاڭداۋى جولىن كورسەتەر كەرەمەت كۇشتى وبراز جاسادى. قارتتىڭ ەرجەتىپ كەتكەن بالالارى جينالىپ, اناسىنان قالعان دۇنيە-م ۇلىككە تالاسىپ, اكەمەن تارتىس تۋدىرسا دا, كلاۋزەن ءوزىنىڭ ابىرويى مەن ارىن ساقتاپ, دۇنيەقوڭىزدىققا, ادامدى ەمەس, دۇنيە-م ۇلىكتى سۇيۋشىلەرگە قارسى تۇرادى. پەندەشىلىك پەن ادامزاتتىق بيىك مورال تارتىسقا تۇسەدى. پەسا ون جىل بويى ساحنادا ءجۇرىپ جاتىر. ول 75-كە كەلگەن اسەكەڭنىڭ ەرلىگىن ايگىلەپ, كورەرمەندەرگە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءمان-ماعىناسىن, ونى سۇيە ءبىلۋدىڭ سىرىن اشارلىق تۋىندى بولىپ قالارى داۋسىز.
ءاسانالىنىڭ وسى جاستا تەاتردا ويناعانى بۇل عانا ەمەس. 90-جىلدارى ول شەكسپيردىڭ «يۋلي تسەزارىن» ويناپ ەدى. كەيىن «اپات» اتتى ي.ۆوۆنيانكونىڭ پەساسى بويىنشا قويىلعان سپەكتاكلدە تەڭىزشى كاپيتان شالدىڭ وبرازىن جاسادى. ارال تەڭىزى تارتىلىپ, كەمەدە جاعادا قالعان كاپيتاننىڭ تولعانىسى ارقىلى بۇگىنگى زامانداعى حالىق باسىنا تۇسكەن ەكولوگيالىق تراگەديانى وتكىر اشا ءبىلدى. ول «مەن ارالدىڭ ورالۋىن كۇتەم» دەپ, تەڭىز جاعاسىنان كەتپە