سەنبى, 2 ماۋسىم 2012 7:45
«پالەنبايمەنىڭتاعدىرىماىقپالجاسادى», – دەپجاتادىجۇرت. وسىپىكىراسا-كوپدايەكتىەمەس. دەيتۇرعانمەن, قوعامداىرىلى-ۇساقتىبولسادا, باسقابىرەۋلەردىڭارقاسىنداوزىزىنقالدىرعاندارداسول «باسقابىرەۋلەر» جونىندە: «…مەنىڭتاعدىرىماىقپالجاسادى», دەۋگەحاقىلى. ال, وسىناقتىقازىرگىساتتەمەنۇشىنقوعامداعى, تۇرمىستاعىورنىڭدىبەلگىلەۋگەسونداي «يدەيالاركاتاليزاتورى», «تەزدەتكىشرەاكتور» بولابىلگەنتۇلعالاردىڭبىرى – سول, تاۋكەڭ.
سەنبى, 2 ماۋسىم 2012 7:45
«پالەنبايمەنىڭتاعدىرىماىقپالجاسادى», – دەپجاتادىجۇرت. وسىپىكىراسا-كوپدايەكتىەمەس. دەيتۇرعانمەن, قوعامداىرىلى-ۇساقتىبولسادا, باسقابىرەۋلەردىڭارقاسىنداوزىزىنقالدىرعاندارداسول «باسقابىرەۋلەر» جونىندە: «…مەنىڭتاعدىرىماىقپالجاسادى», دەۋگەحاقىلى. ال, وسىناقتىقازىرگىساتتەمەنۇشىنقوعامداعى, تۇرمىستاعىورنىڭدىبەلگىلەۋگەسونداي «يدەيالاركاتاليزاتورى», «تەزدەتكىشرەاكتور» بولابىلگەنتۇلعالاردىڭبىرى – سول, تاۋكەڭ.
ول كىسىنىڭ اتىن ءبىلىپ, ءجۇزىن تانىعانىم دا 1959 جىل ەدى. تۋعان قۇدام – قۇرداسىم بولات ەكەۋمىز ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا تۇسۋگە كەلگەنبىز. ابە (قازىرگى ءتىرى كلاسسيك نۇرپەيىسوۆ) اعامىزدىڭ ۇيىنە تۇراقتادىق. ءۇيدى بيلەپ-توستەيتىن ابەنىڭ ساعيرا جەڭەشەسى (ماعان سالسا, ابەنىڭ كلاسسيك-جازۋشىلىق تاعدىرىنا ىقپال جاساعان سول التىن ادام دەر ەدىم): «ابە, جاقىندا عانا ول كىسىمەن شاتاقتاسىپ قالىپ ەدى. قايدام…» – دەپ, بىزدەرگە «قارالى حاباردى» جەتكىزدى. بولات ەكەۋمىزدىڭ دە زارەمىز ءزار تۇبىنە كەتتى. بىراق, نە قىلاسىڭ؟.. ىشتەي: «كورەرمىز دا», – دەپ, ءبىز وتىرمىز.
ءبىرازداسىن ابە كەلدى. ءبىزدىڭ بويىمىزداعى وتانىنىڭ ءيسى مۇرنىن جايلى قىتىقتادى ما, مول ەزۋى جايىلىپ, سالا بەردى. ار جاعىن جاۋ شاۋىپ جاتسا دا, «بىلق» ەتە قويمايتىن ورنىقتى, قوڭىر داۋسىمەن, اۋىلدىڭ اناۋ-مىناۋ جاڭالىقتارىن سۇراپ جاتىر. كەلەسى كۇنى وسى ۇيدە تۇراتىن, كەيىن حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى بوپ, «ەنشى الىپ» شىققان ەكونومفاكتىڭ ستۋدەنتى – نەمەرە قارىنداسى – كۇنزيا, جولباسشىلىق جاساپ, ۋنيۆەرسيتەتكە اپاردى. ءوز قولىمەن قۇجاتتارىمىزدى تاپسىردى. ەندىگى باعىت – دەكان. كابينەتىنىڭ الدىنداعى كەڭ بولمەگە كىرگەن بويدا وڭ جاقتاعى ەسىكتى اشىپ, سىعالادىق.
– كىر, دەدى. سوسىن ەكى بىردەي باستى كورگەسىن: – كىرىڭدەر, – دەدى.
ارتىمىزدان بىرەۋ جەلكەلەگەندەي, ىشكە ارەڭ-ارەڭ ەندىك. بولمە تارلاۋ. توردە – ءوزى. وعان قارسى تىكەلەي قويىلعان قىسقاشا ستولدىڭ ەكى قاپتالىنا ەكى-ەكىدەن ورىندىقتار ازەر سىيىپ تۇر. ول: «وتىرىڭدار» دەگەن جوق. بىزگە دە كەرەك ەمەس ەدى.
– كىمسىڭدەر؟ – دەدى ونشاما جىلىلىعى جوق داۋىسپەن.
– ابەنىڭ بالالارى ەدىك…
– ەندەشە, ەرتەڭ ون ەكىدە كەلىڭدەر…
بولدى, ءسوزدىڭ تامان بولعانىن بىلدىك. «راحمەت» جوق, «ساۋ بولىڭىز» جوق, كەرى بۇرىلىپ, قازداي ءتۇزىلىپ جۇرە بەردىك.
كۇندە ون ەكى مەن ءبىرسىپىرا ۋاقىت ول كىسىگە كەلىپ-كەتۋمەن جۇردىك. ءبىر كۇنى:
– جاقسى. بارا بەرىڭدەر. ەمتيحانعا دايىندالىڭدار, – دەدى.
سودان كەيىن, ەمتيحانداردى تاپسىرىپ بىتكەسىن رەكتور ت.دارحانباەۆ قابىلداۋ جونىندەگى بۇيرىقتى وقىعاسىن, كوڭىلىمىز ورنىققاسىن, ءبىر-ەكى كۇننەن سوڭ, ءبىر توپ وقىتۋشىلارمەن ول كىسىنى ءبىزگە جاتاقحانا بەرۋ كەزىندە كوردىك…
ارادا ءبىرشاما جىلدار وتكەسىن, ەكەۋىمىزدىڭ تاعدىرىمىز تاعى توقايلاستى. ول مەنى جۋرنال رەداكتسياسىنان وقىتۋشىلىققا فاكۋلتەتكە الدىردى. سوسىن تاۋكەڭ ەكەۋمىز 1971 جىلى كۋراتورلىققا تاعايىندالدىق. ول – مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن كەمى ەكى جىل جۇمىس جاساپ كەلگەن ەرەسەكتەر توبىنا, مەن – كۇنى كەشە عانا كامەلەتتىك اتتەستات العان «سارىاۋىزدار» توبىنا. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اتى بۇگىنگى تاڭدا جۋرناليستيكا مەن كوركەم ادەبيەتتە, ءتىپتى كينەماتوگرافياعا بۇگىنگى تاڭدا مىعىم ورىن العاندارىن مەن اتاپ جاتپاسام دا, وزدەرىڭىز جاقسى بىلەدى دەپ ەسەپتەيمىن.
1976 جىلى وسى قاسيەتتى شاڭىراعىمىزدىڭ بوساعاسىنان ءتىرشىلىكتىڭ مۇحيتىنا قۇلاش سەرمەگەن تۇلەكتەرىمىز وزدەرى جونىندە «ءومىرداستان» كىتابىن شىعارعان-دى. سوعان وراي «قاندىكويلەك» ارىپتەستەرى مەنەن ينتەرۆيۋ العان-دى. سونداعى «ارناۋلى ءتىلشىسى» – بۇگىنگى تاڭدا دارىندى پروزايك دارەجەسىندە بەلگىلى بوپ قالعان قۋانىش جيەنباەۆ قويعان ساۋالدىڭ بىرىمەن ءوزىمنىڭ جاۋابىمدى ەستەلىگىمنىڭ قورىتىندىسى رەتىندە قايتالاعىم كەلىپ وتىر.
قۋانىش جيەنباەۆ: ءوزىڭىز ايتقانداي, تاۋمان اعامىز قاتارداعى جاي عانا وقىتۋشى ەمەس ەدى. قاباعىندا سۇس تا, وزگەگە ۇقسامايتىن جىلىلىق تا قاتار جۇرەتىن. سۇس ادامدى ۇركىتۋگە, قورقىتۋعا, ءوزىن وزگەلەردەن بيىك قويۋعا ارنالماسا كەرەك. ءتارتىپ پەن تالاپشىلدىققا ءبىر بۇيرەگى بۇرىلىپ تۇراتىن ءارى ۇزاق جىلدار جۋرفاكقا دەكان بولعان كىسىنىڭ تۇلا بويى سۇڭعىلا تەكتىلىكتەن تۇراتىن سەكىلدى كورىنەتىن بىزدەرگە. جاس بولدىق پا, اڭعىرتتاۋ بولدىق پا, الدە تاۋمان اعامىز ءبىزدىڭ جانىمىزدا جۇرە بەرەتىندەي بولدى ما, سو كىسى جايلى كەيىن, ازداپ ءوز-وزىمىزگە كەلىپ, وي تۇزەگەن, بوي تۇزەگەن تۇستا دا تۇشىمدى, اۋىز تولتىرارلىقتاي ءبىر نارسە ءتۇرتپەپپىز. ول – ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز, ارينە. شاما كەلسە, ول ولقىلىقتىڭ دا ورنى تولار. ارداقتى اعامىزدىڭ ارۋاعى ريزا بولسىن. تاۋكەڭ اعا جايلى بىلگەنىڭىزدى ايتا وتىرساڭىز.
مەنىڭ ايتقانىم: اماندوسوۆپەن سەندەر تۇگىلى ءبىزدىڭ ءوزىمىز اسا ساقتىقپەن, اسا سىيلاستىقپەن امانداساتىنبىز. ءوزىڭ ايتقانداي, اماندوسوۆتىڭ جۇزىندەگى سۇس وزىنە قانداي جاراسىمدى دەسەڭشى! جۋرفاكتى بيلەگەن ادام وڭاي بولسىن با؟ «بيلەدى» دەگەنىم – بەرگى جاعى عوي. جۋرفاكتىڭ اتالمىش ۋنيۆەرسيتەت فاكۋلتەتتەرىنىڭ الدىڭعى ساپىنان كورىنۋىنە, اتاق-داڭقى جەر جاراتىنداي زور بەدەلگە يە بولۋىنا ءتاكەڭ بارىن سالىپ ەڭبەك ءسىڭىردى. بويىنداعى بارلىق جىگەر-قايراتىن وسى شاڭىراققا ارنادى. قىزمەتىنە سونشا جان-ءتانىمەن بەرىلىپ ىستەيتىن ادامدار دا سيرەكسىپ بارادى عوي بۇل كۇندەرى. سەندەر, بايقايمىن, «تۇلعا», «تۇلعا» دەگەن تەڭەۋدى تىم ءجيى قولدانىپ باراسىڭدار, «زيالى» دەگەن قاستەرلى ءسوزدى دە بۇگىندەرى كىم كورىنگەنگە «تاراتا» بەرەتىن بولدىق. قازاق ءباسپاسوزىن اشىپ قالساڭ, وڭشەڭ قاپتاعان «تۇلعا», «زيالىلار»… ولاردىڭ قايدان شىعىپ, قايدان تابىلا بەرەتىندىگىن تاعى تۇسىنۋدەن قالدىم. وڭشەڭ ينكۋباتوردان ءورىپ جاتقان – تۇلعالار, زيالىلار… كەلىسەرسىڭ, كەلىسپەسسىڭ, ءبىز وسى ءبىر اسا سيرەك اۋزىمىزعا الۋعا ءتيىستى قۇندىلىقتاردىڭ باعالارىن تاتىمسىز, ارزانداتىپ جىبەرگەنىمىزدى مويىنداماۋعا بولمايدى.
ال, قازاقتىڭ ماڭدايىنا اللانىڭ راحىمى تۇسكەنى شىعار, جازىلعان ناعىز تۇلعا, زيالىلاردىڭ ءبىرى – جارىقتىق تاپ وسى سالىقبايدىڭ ۇلى تاۋمان. قىسقا بالداعىن جەرگە ءسال-ءپال تىرەپ, جارتىلاي ك ۇلىمسىرەپ, انادايدان كورىنگەندە-اق, ستۋدەنتتەر قاۋىمى دا, وقىتۋشىلار قاۋىمى دا ءبىر سىلكىنىپ قالاتىن, اماندوسوۆ ارقىلى كوبىسى بويلارىن تۇزەيتىن. قايدا جۇرگەندەرىن, قانداي جەردەن ءبىلىم الىپ جاتقانىن بىردەن سەزىنە قويادى دەسە دە بولاتىن. تالىمگەرلىكتىڭ ءمان-ماعىناسى دا سول ما ەكەن؟..
مەن ءۇشىن, ءبىر قىزىعى – تاۋكەڭ دەكان بولۋ ءۇشىن جارالعان سەكىلدى. ارينە, قانداي دا شىنايى ماماندىق يەلەرىنىڭ و باستا «شىر» ەتىپ دۇنيەگە كەلگەندە-اق سول سالاعا «تالاعىندا ءبيتى بار» بولۋى كەرەك. ال, ماماندىق اتاۋى مەنىڭشە, ەكى ءتۇرلى: ءبىرى – جەكە-دارا, كاسىپپەن جالعىز اينالىسۋ, ەكىنشىسى – قوعامنىڭ قايناعان ورتاسىنان تابىلۋ. ولاردىڭ سانىن ءتىزىپ ايتىپ جاتپاي-اق قويايىن. ولاردىڭ العاشقىسىنا جازۋشىلىق كاسىپتى ايتساق تا جەتەر. ونىڭ ناعىز ساياق كەتەتىن دۇنيە ەكەنىنە ەشكىمنىڭ تالاسى بولماس. ال, ەكىنشىسى, ارينە, ءبىزدىڭ تاپ قازىرگى اڭگىمەلەپ وتىرعان – دەكاندىق. الەمدەگى ەڭ قيىن دا كۇردەلى, جاۋاپكەرشىلىگىن ەشتەڭەگە تەڭەي المايتىن جۇك – ادام تاربيەلەۋ. ونىڭ قيامەت ەكەنىن ءمانىسىن تۇسىنە بىلگەن جان عانا «تاۋەكەلگە» بارعانى ءجون. مىنە, تاۋكەڭ سوعان بارعان. مەن ءوزىمنىڭ مىسالىمنان الىپ, سالىستىرىپ كورسەم, ورىستىڭ ۇلى فانتاست جازۋشىسى الەكساندر بەلياەۆ: «فانتاست-جازۋشى – كۆادرات ءدارەجەسىندەگى قالامگەر», – دەگەن-ءدى. سونداي-اق, پروفەسسور اماندوسوۆتى «كۆادرات دارەجەسىندەگى دەكان» دەگىم كەلەدى. ويتكەنى: الەمنىڭ بار سىر-قۇپياسىن, رۋحاني قۋانىش-كۇيزەلىسىن ءبىر بويىنا جيناۋى ءتيىس ءجۋرناليستى ءتاربيەلەپ, باۋلىپ شىعارۋ شارۋاسىنىڭ باس بۇيداسىن ۇستاي بىلگەن – سول!…
ءبىرسىپىرا ۋاقىت فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ «جاساندى سەرىگىنە» اينالعان ماماندىق جەكە-دارا «شاڭىراق كوتەرۋىنە» قامشى بولعانى ءسوزسىز. بۇل – ۇيىمداستىرۋشىلىق قىرى دەلىك. سونىمەن قوسا, ادىسكەر-پەداگوگ اماندوسوۆ – قازاق تىلىندە جۋرناليستيكانىڭ جانرلارى تەورياسى بويىنشا تۇڭعىش وقۋلىق جازعان اۆتور. تۋعان توپىراعىمىزدا وسى سالانىڭ ەڭ العاشقى پروفەسسورى.
بيولوگيالىق تۇرعىدا ءومىر وپاسىز عوي. بۇگىن تابيعاتتاعى ءتىرى جان بىتكەندى ءبۇتىن جارىق دۇنيەگە اكەلسە, ەرتەڭ ءار الۋان سەبەپپەن و دۇنيەگە الىپ كەتىپ جاتقانى. كۇن جۇيەسىنىڭ ءۇشىنشى پلانەتاسىنداعى ەڭ گومو ساپيەنس – سانالى ادام – جاراتىلىستىڭ سول جاڭىلماس تا قاتال زاڭىن ەلەي بەرمەيدى. سول ەسكەرمەۋدىڭ ءبىر ءتۇرى – ز ۇلىمداردىڭ, قاراقتاردىڭ ادال ازاماتتاردى اياعىنان شالۋى. مەنىڭ كەيىپكەرىم دە سونداي قياناتتى باسىنان كەشىرگەنىنىڭ تالاي كۋاگەرى دە بولعانبىز. بىراق, ءبىز كەشىرىمپاز حالىقپىز عوي. «قايتەمىز؟ ءبارى ءوتتى-كەتتى. قۇداي جازاسىن بۇ دۇنيەدە بولماسا, و دۇنيەدە بەرەر» – دەپ وتىرا بەرەمىز. ونىڭ دا قيسىنى بار شىعار. الايدا سونداي-سونداي قاراقتىقتار تاۋكەڭ تارىزدەس ءوز ىسىنە ادال جاننىڭ ەرتەرەك كوز جۇمۋىنا «ۇلەس قوسپاعانىنا» كىم كەپىل؟!..
بۇ جالعانعا كىم كەلمەدى؟ كىم كەلەدى؟ ءالى دە تالاي تاۋمان كەلەر… ءبىز, ءوز باسىمىز سونداي قاراق قىلۋدان اباي بولايىق تا! وسىنىڭ دالەلىن قايران قادىر مىرزا ءاليدىڭ: «تاس جاراتىن تالابى // تالانتقا كوز تالادى. //ىزدەمەي-اق // مىقتىلىق // دۇشپان تاۋىپ الادى!» – دەگەن جالعىز-اق جىر شۋماعىنان تابا الارمىز-اۋ!..
انشەيىندە جازۋ شارۋاشىلىعىندا وزا شىققانداردىڭ اتى-ءجونىنىڭ الدىنا «دارىندى» دەگەندى قوسا ايتاتىن جايىمىز بار. ال ءبىزدىڭ تاۋكەڭنىڭ جاعدايىندا «دارىندى دەكان ەدى» دەسەك شە؟..
ابدۋل – حاميد مارحاباەۆ, فانتاست-جازۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور.