جۇما, 14 قىركۇيەك 2012 7:41
وكپەلى ورالمان جانە مۇڭ-مۇقتاج ارقالاعان جىگىت
«وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنان حاباردار ەتكىسى كەلگەن» حات يەسى قاھارباي يساەۆپەن اتاكەنتتەگى اۆتوبەكەتتە كەزدەسۋگە ۋاعدالاستىق. اتالعان جەرگە ءسال ەرتەرەك كەلىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى تاۋىپ الۋعا قولايلىراق دەيتىندەي ورىن قاراستىردىم. قولدان جاسالعان ۇستەلدە قوس تىزەسىن ۋقالاپ وتىرعان جىگىت اعاسىنان «كوكە, مىنا جەر قالاي اتالادى؟» دەپ سۇرادىم. «شىمكەنتكە كەتەتىن تاكسيلەر تۇراتىن جەر, سىزگە تاكسي كەرەك پە؟». مەن باسىمدى شايقادىم.
جۇما, 14 قىركۇيەك 2012 7:41
وكپەلى ورالمان جانە مۇڭ-مۇقتاج ارقالاعان جىگىت
«وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنان حاباردار ەتكىسى كەلگەن» حات يەسى قاھارباي يساەۆپەن اتاكەنتتەگى اۆتوبەكەتتە كەزدەسۋگە ۋاعدالاستىق. اتالعان جەرگە ءسال ەرتەرەك كەلىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى تاۋىپ الۋعا قولايلىراق دەيتىندەي ورىن قاراستىردىم. قولدان جاسالعان ۇستەلدە قوس تىزەسىن ۋقالاپ وتىرعان جىگىت اعاسىنان «كوكە, مىنا جەر قالاي اتالادى؟» دەپ سۇرادىم. «شىمكەنتكە كەتەتىن تاكسيلەر تۇراتىن جەر, سىزگە تاكسي كەرەك پە؟». مەن باسىمدى شايقادىم.
سالدەن كەيىن شاعىنداۋ قىتاي دورباسىن يىعىنا ءىلىپ العان ۇزىن-تۇرا سارى جىگىت جانىما كەلىپ, «سوم الاسىز با؟» دەپ سىبىرلادى. العاشىندا تۇسىنبەي قالدىم. دوربا ىشىنەن الىپ شىققان وزبەكتىڭ قۇنسىزدانىپ بىتكەن سومىن كورسەتكەندە بارىپ, الگى جىگىتتىڭ نە ايتىپ تۇرعانىن شامالادىم دا, وعان دا باسىمدى شايقادىم.قىم-قۋىت تىرشىلىك. قايناعان ءومىر. ءنوپىر جۇرت. الدە تاجىك, الدە وزبەك, بۇيرا شاشىن شاڭ باسقان, شارشاڭقى ءجۇزدى جاسامىستاۋ كىسى سىرلاسقىسى كەلگەن سىڭاي تانىتىپ: «كەشە تۇندە ءبىر توننا ءتورت ءجۇز كيلو ماقتا تاپسىردىم. ءوزىمىزدىڭ تارازىمەن ولشەگەندە ەكى توننا بولاتىن, ال زاۋىتتىڭ تارازىسىندا جاڭاعىداي سالماقتى كورسەتتى».ونىڭ اڭگىمە ايتقىسى كەلىپ تۇرعانىن بايقادىم دا, «ال سەنىڭ ەسەبىڭدەگى التى ءجۇز كيلو قايدا كەتتى؟» دەپ سۇرادىم.– ماقتا زاۋىتتاردىڭ ءبارى سولاي, جەمەسە ىشتەرى كەبەدى. ونىڭ ۇستىنە ماقتانىڭ ءار تونناسىنا الپىس مىڭ تەڭگەدەن عانا بەرەدى. پايدا تاپپاي-اق تەك كەتكەن شىعىنداردىڭ ءوزىن وتەۋ ءۇشىن عانا ءبىر توننا ماقتا توقسان مىڭ تەڭگە بولۋ كەرەك…اڭگىمەمىزدى قاھاربايدىڭ تەلەفون قوڭىراۋى ءبولىپ جىبەردى.ارىز يەسىنىڭ اق «اۋديىندە» كەلە جاتىپ, الگى قاسقاعىم ساتتەگى كەزدەسكەن تاكسيشى ءجىگىت, الا دوربا ارقالاعان «ۆاليۋتچيك», ەڭبەگى سور بولعان ماقتاكەش تۋرالى قاھاربايعا ايتىپ بەردىم.– ە-ە, شاكە, اركىمنىڭ ءوز كاسىبى بار, سودان تابار ءناسىبى بار. ءبارى دە تىرشىلىكتىڭ قامى عوي. مەنىڭ دە سولار سياقتى ءوز كاسىبىم بار.– كاسىبىڭ تۋرالى ايتا وتىر.– مەن وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ينسۋلت الىپ, سودان جۇمىستى قويدىم. بۇگىنگى كۇنى قولىما قالام الىپ, اۋدان جۇرتىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوعارعى جاققا جەتكىزۋمەن اينالىسامىن. سەنىڭ قولىڭداعى تەكسەرىپ كەلگەن ارىزداعى ءبىرىنشى ماسەلە اتاكەنتتەگى ورتالىق ەمحانانىڭ باس دارىگەرى ەگەمبەرديەۆ ايازبەككە قاتىستى ەكەنىنەن حابارىڭ بار عوي…قاھاربايدىڭ حاتىنان ءۇزىندى: «ەلباسىمىزدىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان ۋاقىتىندا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن شەتەل اسىپ, شار تاراپقا شاشىراپ كەتكەن قازاق حالقىن ءبىر تۋدىڭ استىنا شاقىرىپ, ولارعا قامقورلىق كورسەتىپ كەلەدى. بىراق جەرگىلىكتى جەرلەردەگى كەيبىر باسشىلار ەلباسى ساياساتىنا قايشى ارەكەتتەرگە بارىپ, شەتەل اسىپ كەلگەن قانداستارىمىزعا قىسىم كورسەتۋدە. دالىرەك ايتقاندا, ماقتاارال اۋدانىنىڭ اتاكەنت اۋىلىندا تۇراتىن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىندا تۋىلعان, قازىرگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى, ناعاشىم جۇماتاەۆ اعايداردىڭ اتاكەنت ورتالىق ەمحاناسىنىڭ باس دارىگەرى ەگەمبەرديەۆ ايازبەكتەن كورگەن قورلىعى جايلى جازىلادى. ول كىسى جۋىردا دەنساۋلىعى سىر بەرگەن سوڭ, اتاكەنتتە ورنالاسقان ورتالىق ەمحاناعا كەمپىرى جانە نەمەرە قىزىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن بارىپ, ەمحانانىڭ باس ءدارىگەرى ەگەمبەرديەۆ ايازبەككە جولىعىپ, مەديتسينالىق كومەك بەرۋىن وتىنگەن. بىراق ناعاشىما ورتالىق ەمحانانىڭ باس دارىگەرى «ەشقانداي كومەك بەرمەيمىن, قايدا بارساڭ بار, كىمگە ارىزدانساڭ ارىزدان» دەپ ايتىپتى. ناعاشىم سوڭىندا «اينالايىن وسى ەمحاناعا ارەڭ دەگەندە جەتكەن ەدىم. تىم بولماسا, ۇيىمە جەدەل جاردەم كولىگىمەن جەتكىزشى, كومەگىڭ سول بولسىن» دەپ ءوتىنىپتى. وكىنىشكە قاراي باس دارىگەر ناعاشىما مانسابىن اسىرا پايدالانىپ «شىق بولمەمنەن. قالاي كەلسەڭ, سولاي كەتەسىڭ» دەپ داۋىس كوتەرىپ, جەكىرىپ بولمەسىنەن شىعارىپ جىبەرىپتى. ناعاشىمنىڭ كوڭىل-كۇيى بولماي ماعان ايتقانى «ۋاقىتىندا جات جەردە قىسىم كوردىك». «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەن اتا-بابالارىمىز. مەن دە اعايىن, تۋعان-تۋىستارىمدى جيىپ ەلگە بارايىق دەپ, اقىل-كەڭەسىمدى ايتىپ, كوش باستاپ 80-گە جۋىق وتباسى وسى اتاكەنتكە قونىس اۋدارعان ەدىك. ال, ەلىم دەپ ەڭىرەپ كەلگەندەگى كورگەن كۇنىمىز وسى», – دەپ مۇڭايدى. بۇل 78 جاستاعى قارتتىڭ ءسوزى.ناعاشىمنىڭ وسى سوزدەرىنەن كەيىن اتاكەنتتە ورنالاسقان ەمحانانىڭ باس دارىگەرى ەگەمبەرديەۆ ايازبەككە بارىپ, جولىعىپ ناعاشىمنىڭ جاعدايىن تولىعىمەن ءتۇسىندىرىپ, كومەك بەرۋىن سۇراۋدى ءجون كوردىم. بىراق باس دارىگەر مەنىڭ ايتقان سوزدەرىمە ءمان بەرمەدى. مەن ءسوزىمنىڭ سوڭىندا «تىم بولماسا ۋچاسكەلىك دارىگەردى جىبەرىڭىزشى, قانداي ءدارى-دارمەك كەرەك ەكەنىن جازىپ بەرسىن, ءدارىحانادان ءوزىمنىڭ اقشاما ساتىپ الىپ بەرەمىن» دەپ تە ءوتىندىم. وكىنىشكە قاراي, باس دارىگەر ماعان دا داۋىس كوتەرىپ «ەشقانداي دا ءدارىگەر جىبەرمەيمىن وتكەندە ول شالدىڭ وزىنە دە, باراتىن جەرىڭە بار دەپ ايتىپ جىبەرگەنمىن. سەن دە باراتىن جەرىڭە بارا بەر. ول ادامنىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرۋگە دارىگەر بىلاي تۇرسىن جاي فەلدشەر دە جىبەرمەيمىن. مەن ولاردى وزبەكستاننان كوشىپ كەل دەپ شاقىرعانىم جوق. كىم شاقىرسا, سول ادامنان كومەك سۇراسىن. مەن ورالماندار ءۇشىن باسىمدى اۋىرتاتىن جەرىم جوق. سەن دە شىق بولمەمنەن», دەپ اي-شايعا قاراماستان مەنى دە يت تالاعانداي ەتىپ شىعارىپ جىبەردى». (حات ءماتىنى تۇپنۇسقادا بەرىلدى – ش.ءا.)اۋەلى قاھارباي ەكەۋمىز ونىڭ ناعاشىسى, ورالمان جۇماتاەۆ اعايدار اقساقالدىڭ ۇيىنە باردىق. «ءبىرى كەم سەكسەنگە كەلدىم» دەپ وتىرعان قاريا ەشقانداي ارىز-شاعىم, قورلىق-زورلىق تۋرالى اڭگىمە ايتقان جوق. قاھاربايدىڭ «ناعاشى, مىنا جىگىت ءسىزدىڭ ارىزىڭىز بويىنشا كەلىپ وتىر» دەگەن سوزىنە, «دۇر-ە-ەس», دەدى دە ءۇنسىز جاتا بەردى. قولايسىز كەزدەسۋدەن قىسىلدى ما, قاھارباي ماعان قاراي ءبىر ىم جاسادى دا ەسىككە بەتتەدى.ارىز يەسىنىڭ اق «ءاۋديى» ەندى سارقىراما ەلدى مەكەنىن بەتكە الدى. «مىنا سەنىڭ قولىڭداعى ارىزدا ايتىلىپ وتىرعان ەكىنشى ماسەلە قۇردىمعا كەتكەن ميلليوندار تۋرالى ەكەنىن بىلەسىڭ عوي…»قاھاربايدىڭ حاتىنان ءۇزىندى: «مەنىڭ اۋىز سۋ جۇيەلەرىن جوندەۋگە بولىنگەن مەملەكەت قاراجاتى ماقساتسىز جۇمسالعانى, ءجوندەۋ جۇمىستارى ساپاسىز جۇرگىزىلگەندىگى جايلى ۇكىمەت باسشىلارىنا, قۇزىرلى ورگاندارعا, جانە دە «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناعا جازىلعان ءوتىنىش حاتتارىمنان ناتيجە بولماي تۇر. دالىرەك ايتقاندا, «قىزىلقۇم» اۋىل وكرۋگىنىڭ سارقىراما ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارىن تازا اۋىز سۋ بەرۋ ماقساتىندا اۋداندىق بيۋدجەتتەن 2010 جىلعا 32 830 000 تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل قارجىنى «ۇلاس» جشس تولىعىمەن يگەرىپ, سارقىراما ەلدى مەكەنىنەن قۇدىق (درەناج) بۇرعىلاپ سۋ شىعارعان. وكىنىشكە قاراي, قۇدىقتان شىققان سۋ اششى, حالىق اۋىز سۋ ءۇشىن قولدانۋعا جارامسىز بولدى. بىراق بۇل اتقارىلعان جۇمىستى قابىلداعان كوميسسيا سۋدى جارامدى دەپ كورسەتىپ قول قويعان. بۇل جونىندە اۋداندىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ ءبولىمى سۋدى ىشۋگە جارامدى دەگەن حاتتاما تولتىرىپ قورىتىندى بەرگەن. مەن بۇل جونىندە قۇزىرلى ورگاندارعا شاعىمدانعاننان سوڭ, اۋداندىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ ءبولىمى اتالعان ەلدى-مەكەننىڭ اۋىز سۋى ىشۋگە جارامسىز دەپ, قايتا قورىتىندى بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ەندىگى جەردە, سارقىراما ەلدى مەكەنىنە تازا اۋىز سۋ ءۇشىن قايتا قارجى قاراستىرىلمايدى ەكەن. ال, 32 830 000 تەڭگە بوسقا كەتتى». (حات ءماتىنى تۇپنۇسقادا بەرىلدى – ش.ءا.)قاھارباي ەكەۋمىز ماقتاارال اۋدانىنىڭ ورتالىعى جەتىسايعا كەلدىك. وسى جەردە اتاكەنت ەمحاناسىنىڭ باس دارىگەرى ايازبەك ەگەمبەرديەۆ مىرزامەن كەزدەستىك.– قاھارباي يساەۆتىڭ بۇل ارىزى بويىنشا سىزدەن بۇرىن دا بىرنەشە تەكسەرۋگە جاۋاپ بەرگەن بولاتىنبىز, – دەدى ايازبەك ەگەمبەرديەۆ, – مەن ورالمان اقساقالعا ەشقانداي قورلىق كورسەتپەدىم. ولاي ەتۋگە مەنىڭ مورالدىق قۇقىم دا جوق. ماسەلەنىڭ استارى باسقادا دەپ بىلەمىن. باس دارىگەرلىك قىزمەتكە تاعايىندالعان كەزىمدە قابىلداۋىما ءبىر كىسى كەلدى. اۋەلى قۇتتىقتادى. سودان كەيىن ءوزىن تانىستىرىپ, «مەن قاھارباي يساەۆ دەگەن بولامىن» دەدى. سودان كەيىن ءبىر كىسىنىڭ اتى-ءجونىن ايتىپ, مەدبيكە قىزمەتىنە قابىلداۋىمدى سۇرادى. بىراق, شىنىن ايتقاندا, ونداي مۇمكىنشىلىك جوق ەدى. مەن سونى ايتتىم. قاھارباي يساەۆ وكپەلەپ كەتكەندەي بولدى. مەنىڭ ۇستىمنەن جازىلىپ جاتقان ارىز-شاعىمداردىڭ نەگىزى سول كەزدەن باستاۋ الاتىن سياقتى. سىزگە دەيىنگى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق قىزمەتتى باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنەن تەكسەرۋ كەلىپ, سول تەكسەرۋدىڭ قورىتىندىسى دا شىقتى…قاھارباي يساەۆتىڭ حاتىنداعى ەكىنشى ماسەلە بويىنشا ماقتاارال اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ب.اسانوۆ بىلايشا تۇسىنىك بەردى: « 2010 جىلى ماقتاارال اۋدانىندا سۋ نىساندارى بويىنشا وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قىزىلقۇم اۋىلدىق وكرۋگى كيروۆ ەلدى مەكەنىندە سۋ العىش عيماراتتارىن سالۋ نىسانى بويىنشا 27.05.2010 جىلى №12گ حاتتاماسىنا سايكەس مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازى «ۇلاس» جشس اتاندى. نىسان قۇرىلىسىنا 32,830 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, تولىعىمەن يگەرىلدى. نىسان 2010 جىلدىڭ 13 جەلتوقسانىندا اۋدان اكىمىنىڭ №1098 قاۋلىسىمەن «ماقتاارال-سەرۆيس» مكك بالانسىنا پايدالانۋعا بەرىلدى. الايدا, نىسان بويىنشا قازىرگى تاڭدا اششى سۋ شىعۋىنا بايلانىستى, نىسانعا «ومەگا» سۋ تازارتقىش قوندىرعىسى ورناتىلىپ, حالىققا تازا اۋىز سۋ بەرىلىپ وتىر.ماقتاارال اۋدانىندا جەراستى قويناۋى وقو گيدروگەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى 1980-1981 جىلدارى زەرتتەگەن جانە سۋ قورىن پايدالانۋ مەرزىمى قازىرگى تاڭدا اياقتالعان. سول سەبەپتى, الداعى ۋاقىتتا اۋىز سۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى بارىسىندا ساپالى اۋىز سۋعا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا, جوعارى تۇرعان لاۋازىمدى تۇلعالارعا بىرنەشە رەت ۇسىنىس بەرىلگەن. ناتيجەسىندە, جەراستى سۋ قورلارىنا ىزدەۋ-بارلاۋ جانە ونىڭ قورلارىن انىقتاۋ جۇمىستارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلىپ, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتى تاراپىنان قارجى ءبولىنىپ, 2012 جىلى گولودنوستەپ جەرگىلىكتى سۋ قورىنىڭ يليچ, سلاۆيانكا, جەتىساي جانە كيروۆسكوە ۋچاسكەلەرىنە جەراستى سۋ قورىن پايدالانۋدى قايتا باعالاۋ ماقساتىندا, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەندى. 2012 جىلى گولودنوستەپ جەرگىلىكتى سۋ قورىنىڭ جەتىساي ۋچاسكەسىنە جەراستى سۋ قورىن پايدالانۋدى قايتا باعالاۋ جۇمىستارى باستالىپ, 2013 جىلدىڭ IV توقسانىندا اياقتالۋ جوسپارلانۋدا».
ءسوز سوڭى نەمەسە, «يسمايلوۆتان جاۋاپ كۇتەمىن»قاھارباي يساەۆتىڭ باس دارىگەر ا.ەگەمبەرديەۆكە تاققان كىناسىنە دە, ايازبەك مىرزانىڭ وعان قارسى ۋاجىنە دە تارازى بولۋدان اۋلاقپىز. ونىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكتى. ال قاھاربايدىڭ كوتەرىپ وتىرعان ەكىنشى ماسەلەسى تۋرالى اڭگىمە باسقا. قۇردىمعا كەتكەن 32 ميلليون 830 مىڭ تەڭگەنىڭ سۇراۋى كىمنەن؟ اقشا جۇمسالدى, سوعان وراي جۇمىس تا ىستەلدى. بىراق, كورىپ وتىرعانىمىزداي ناتيجە جوق. قۇقىق تىلىمەن ايتار بولساق, قىلمىس بار, قىلمىسكەر جوق.بىزبەن قوشتاسار كەزدە ارىز يەسى قولىمىزعا ءبىر جاپىراق قاعاز ۇسىندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق قىزمەتتى باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ وقو بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ل.قاشقىمباەۆانىڭ قاھاربايعا حاتى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «ارىزىڭىزدا كورسەتىلگەن «ماقتاارال اۋداندىق اتاكەنت ەمحاناسى» مكقك-ءنىڭ باس دارىگەرى تاراپىنان كەمشىلىكتەر راستالدى, اتاپ ايتقاندا قر 18.09.2009 ج. №193-IV «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسىنىڭ 9-ءبولىمى, 31-تاراۋ, 182-بابى, 6-تارماعى, 1-تارماقشاسى – پاتسيەنتتەرگە قۇرمەتپەن جانە ىزگىلىكپەن قاراۋعا, مەديتسينالىق ەتيكا جانە دەونتولوگيا پرينتسيپتەرى ساقتالماعانى انىقتالدى.تەكسەرۋ ناتيجەلەرى ءتيىستى شارالار قولدانۋ ءۇشىن وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنا جولداندى». (حات ءماتىنى ءتۇپنۇسقادا بەرىلدى – ش.ءا.)– مەنىڭ بۇل حاتقا كوڭىلىم كونشىمەيدى, سىزدەن ءوتىنىش, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى يسمايلوۆتان جاۋاپ الىپ بەرسەڭىز, – دەدى قاھارباي.بىراق, بۇل ماسەلەگە مەنىڭ جۋرناليست رەتىندە قۇزىرەتىمنىڭ جەتپەيتىنىن وعان تۇسىندىرگەندەي بولدىم.شارافاددين ءامىروۆ, «ەگەمەن قازاقستان».الماتى – شىمكەنت – ماقتاارال – الماتى.