بەيسەنبى, 30 تامىز 2012 7:42
ايشىقتى اتا زاڭ – ازاتتىق ايعاعى
اتا زاڭىمىز ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باستى تولقۇجاتى بولىپ سانالادى. كونستيتۋتسيا – ارايلى ازاتتىعىمىزدىڭ ايعاعى, جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ بۇلجىماس باعدارى. ول ەلدىگىمىزدىڭ التىن ارقاۋى, تولاعاي تابىستارىمىزدىڭ باستاۋ قاينارى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.
بەيسەنبى, 30 تامىز 2012 7:42
ايشىقتى اتا زاڭ – ازاتتىق ايعاعى
اتا زاڭىمىز ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باستى تولقۇجاتى بولىپ سانالادى. كونستيتۋتسيا – ارايلى ازاتتىعىمىزدىڭ ايعاعى, جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ بۇلجىماس باعدارى. ول ەلدىگىمىزدىڭ التىن ارقاۋى, تولاعاي تابىستارىمىزدىڭ باستاۋ قاينارى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.
* * *
جاسامپاز قۇجات قۋاتى
رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا ماقۇلدانعان, قازاقستاندى دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە بەكىتكەن اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيانىڭ قولدانىسقا ەنگەنىنە دە, مىنە, 17 جىل تولىپ وتىر.
قوعامداعى بارلىق سالانىڭ جارقىن جاڭارۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن اتا زاڭنىڭ قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق مودەلى مەن زور الەۋەتى ەلىمىزدىڭ دايەكتى جانە قارقىندى دامۋىنىڭ قۋاتتى ىرگەتاسى جانە كەپىلى بولىپ تابىلادى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا ماڭىزدى قادامدار جاسالىپ, ايتارلىقتاي ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. جانە وسى جىلداردىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيا پروكۋراتۋرانىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار جۇيەسىندەگى ورنى مەن ءرولىن ناقتىلى انىقتاپ بەردى.
ەگەمەن قازاقستاننىڭ پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا قااقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى كەڭەسىنىڭ 1992 جىلعى 17 قاڭتارداعى قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى تۋرالى» زاڭنىڭ كۇشىنە ەنۋى باستاۋ سالعان بولاتىن. وسى زاڭ ارقىلى پروكۋراتۋرا زاڭداردىڭ ورىندالۋىنا جوعارى دارەجەدەگى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگان مارتەبەسىنە يە بولعان ەدى. وسىلايشا 1994 جىلى قۇقىقتىق رەفورمانىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا كورىنىس تاپقان پروكۋراتۋرا ورگاندارىن رەفورمالاۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارى 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيادا ءتۇبەگەيلى بەكىتىلدى.
ءوز وكىلەتتىكتەرىن كونستيتۋتسيا مەن رەسپۋبليكا زاڭدارىنا سايكەس ىسكە اسىراتىن پروكۋراتۋرا ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىمەن كەلىسە جۇمىس جاساي وتىرىپ, ولارعا قۇقىقتىق ادىستەرمەن ىقپال ەتەدى جانە مەملەكەتتىك ءتارتىپتىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن قاداعالايدى. مۇنداي جاۋاپتى مىندەت بارلىق پروكۋرورلارعا قۇقىق پەن كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جانە مەملەكەتتىڭ ءمۇددەلەرىن قورعاۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى تاپسىرمالاردى جۇكتەيتىندىگى انىق.
وسى ماقساتتا اعىمداعى جىلدىڭ تەك ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ وزىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا 400 مىڭنان استام ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ قورعالعاندىعىن تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى. ەلباسى جاريا ەتكەن «قازاقستاندى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ: جالپىعا بىردەي ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە پروكۋرورلار 100 مىڭنان استام ەڭبەككەرلەردىڭ قۇقىقتارىنا اراشا ءتۇسىپ, ولاردىڭ 6 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن جالاقىلارىن ءوندىرىپ بەردى. 6500-دەن استام كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارى قورعالدى.
ۇكىمەت جاساعان كوپتەگەن زاڭ جانە نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ جوبالارى باس پروكۋراتۋرادا كەلىسۋدەن وتەدى. بۇل رەتتە, جوبانى جاساۋشى مەملەكەتتىك ورگاندار پروكۋراتۋرانىڭ ەسكەرتپەلەرىنىڭ باسىم بولىگىن نازارعا الىپ وتىراتىندىعىن دا ايتقان ءلازىم.
پارلامەنتپەن جانە پارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن سىندارلى ءوزارا ءبىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ دە جۇيەلى جولعا قويىلعان.
كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ تۇراقتى قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلاتىن باس پروكۋراتۋرانىڭ جاساعان قورىتىندىلارى زاڭنامالىق اكتىنى قاراۋ, ءتۇسىندىرۋ بويىنشا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قاۋلىلارىن شىعارۋ كەزىندە كوبىنە ەسكەرىلىپ وتىرادى.
اعىمداعى جىلى پرەمەر-مينيستردىڭ كونستيتۋتسيانىڭ ءبىرقاتار باپتارىنىڭ نورمالارىن كونستيتۋتسيالىق مەرزىمدەردى ەسەپتەۋ ماسەلەلەسى بويىنشا رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى ساۋالىن قاراستىرعان كەزدە باس پروكۋراتۋرانىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ادامدى «ۇستاۋ» ۇعىمى زاڭنامالىق تۇرعىدان ايقىندالىپ بەرىلدى. ازاماتتارىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىنا ەلەۋلى ءرول اتقاراتىن ءدال وسى ۇعىم ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا قاڭتار ايىنداعى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە باس پروكۋراتۋرا ءازىرلەپ جاتقان جاڭا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ جانە قىلمىستىق كودەكستەردە بەكىتىلەتىن بولادى.
اتالعان جوبالاردا ايىپتاۋ قورىتىندىسىن جاساۋ وكىلەتتىگىن پروكۋرورعا بەرە وتىرىپ, سوتقا دەيىنگى تەكسەرۋدەن, قىلمىستىق ءىستى قوزعاۋ ۇعىمىنان, ايىپ تاعۋدان باس تارتۋ سياقتى قىلمىستىق پروتسەستە كەپىلدىكتەردى كۇشەيتە تۇسۋگە باعىتتالعان نورمالار كورىنىس تاپتى.
قىلمىستىق پروتسەسكە كىنانى مويىنداۋ تۋرالى مامىلە ەنگىزىلۋدە, سونداي-اق سوتتاردىڭ ءىستى قوسىمشا تەرگەۋگە قايتارۋ ينستيتۋتى قىلمىستىق پروتسەستەن الىنىپ تاستالادى.
وسى ۇسىنىستاردى ىسكە اسىرۋ قىلمىستىق پروتسەستى تۇبەگەيلى تۇردە قايتا قۇرۋعا, ونىڭ جەدەل بولۋىنا, سونداي-اق سوت تورەلىگىنىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىن بۇزباي, ءىس جۇرگىزۋدىڭ قاجەتسىز ساتىلارىن الىپ تاستاۋعا ىقپال ەتەدى. سونىمەن بىرگە, وسى تۇزەتۋلەردى قابىلداۋ ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىنا زور كەپىلدىك بەرەدى.
ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ماقساتىن نەگىزگە الا وتىرىپ, پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىلمىستىق پروتسەستە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ نىساندارى مەن ادىستەرىن جەتىلدىرۋگە, رۇقسات ەتىلمەگەن تەرگەۋ مەن انىقتاۋ ادىستەرىن قولدانۋدىڭ ءاربىر فاكتىسىنە دەن قويۋعا تۇراقتى كوڭىل ءبولىپ وتىرادى. كەزەكشى پروكۋرورلار ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى مەن ەلەكتروندى قاداعالاۋ جۇيەسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى اعىمداعى جىلى قىزمەتتىك ورىنداردا زاڭسىز ۇستالعان ازاماتتار سانىنىڭ 16 پايىزعا تومەندەۋىنە اسەر ەتتى.
كەز كەلگەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى سياقتى, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ مەن وعان جول بەرمەۋ شارالارى پروكۋراتۋرا ءۇشىن دە باسىم مىندەت بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى, قىلمىستىڭ الدىن الۋ ماقساتىنداعى ۇيلەستىرۋ فۋنكتسياسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ شارالارى قابىلدانۋدا. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءوزارا بىرلەسە وتىرىپ ۇيىمداسقان قىلمىسقا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا.
پروكۋرورلاردىڭ قىلمىسقا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋى مەن ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قىلمىستىق پروتسەستە قورعاۋ ماسەلەسى بويىنشا قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىمەن ءبىرلەسىپ قابىلداعان شارالارىنىڭ ارقاسىندا ازاماتتاردان تۇسكەن جاسالعان قىلمىستار تۋرالى بارلىق شاعىمدارى مەن ارىزدارىن تىركەۋگە قول جەتتى. وسى ارقىلى قىلمىستىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى تۇرۋ جونىندە كەشەندى شارالار ازىرلەۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى قىلمىستىق احۋالدى انىقتاۋ مۇمكىن بولادى.
سوتتا مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋ سياقتى كونستيتۋتسيالىق فۋنكتسيانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا پروكۋرورلاردىڭ الدىندا نەگىزگى باسىمدىقتار رەتىندە مەملەكەتتىك ايىپتاۋدى قولدانۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن, سونداي-اق قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك مۇددەلەردى, ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ايقىندالعان.
بۇگىنگى تاڭدا قوعامدا ۇلكەن پىكىرتالاس تۋدىرعان قىلمىستىق ىستەر بويىنشا تەرگەۋ جانە وعان سوتتا مەملەكەتتىك ايىپ تاعۋ جۇمىستارى ويداعىداي مارەسىنە جەتكىزىلدى. جاڭاوزەندە بولعان وقيعالار, سونداي-اق اقتوبە, اتىراۋ جانە تاراز قالالارىندا ورىن العان تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزم اكتىلەرى بويىنشا سوت ءىسىن جۇرگىزۋ اياقتالدى. جۇيە قۇراۋشى بانكتەردىڭ اكتيۆتەرىن زاڭسىز شىعارۋ دەرەكتەرى بويىنشا كىنالى ادامدار سوتتالدى. سونىمەن بىرگە اسا ءىرى ءمولشەردە پاراقورلىق تۋرالى ىستەر بويىنشا ۇكىمدەر شىعارىلدى.
جالپى, پروكۋراتۋرا ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ماڭىزىن تەرەڭ سەزىنە وتىرىپ, بار كۇشىن ەلىمىزدە زاڭدىلىق كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە, جەكە ادام مەن قوعامنىڭ قۇقىقتارىن سەنىمدى قورعاۋعا جۇمسايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارى كونستيتۋتسيانىڭ سالتانات قۇرۋى مەن ۇستەم بولۋىنا, ونىڭ شەكسىز الەۋەتىنىڭ بارىنشا اشىلۋىنا جانە قۇقىقتىق مەملەكەت مۇراتىنا جەتۋگە بار كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن بولادى.
اسحات داۋىلباەۆ,
باس پروكۋرور.