سەنبى, 25 تامىز 2012 6:06
ەلىمىز ءوزىن دەربەس مەملەكەت رەتىندە الەمگە جاريالاعاندا ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ تىرەگى اتا زاڭىن الدىمەن ومىرگە اكەلدى. بۇل ۋاقىت تالابى ەدى. الەمدىك تاجىريبەگە ءسۇيەنسەك, ىقىلىم زاماننان بەرى وركەنيەتكە ۇمتىلعان قانداي دا ءبىر مەملەكەت بولماسىن اۋەلگى كەزەكتە كونستيتۋتسياسىن جاساپ, سوعان سايكەس وزگە زاڭنامالارىن شىعارىپ, مەملەكەتىن باسقارىپ وتىرعان. مىسالعا قازاق حاندىعىن الساق, «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ءاز-تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعىسى» دەگەن سوزدەر حالىق اراسىندا بەكەر ايتىلماعان. ءومىردىڭ وزىنەن الىپ, ادامدار قاجەتتىلىگى ءۇشىن جاسالىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن زاڭنامالار ۇتقىر ويلار مەن ومىرشەڭ يدەيالاردان تۇراتىنى ءمالىم.
سەنبى, 25 تامىز 2012 6:06
ەلىمىز ءوزىن دەربەس مەملەكەت رەتىندە الەمگە جاريالاعاندا ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ تىرەگى اتا زاڭىن الدىمەن ومىرگە اكەلدى. بۇل ۋاقىت تالابى ەدى. الەمدىك تاجىريبەگە ءسۇيەنسەك, ىقىلىم زاماننان بەرى وركەنيەتكە ۇمتىلعان قانداي دا ءبىر مەملەكەت بولماسىن اۋەلگى كەزەكتە كونستيتۋتسياسىن جاساپ, سوعان سايكەس وزگە زاڭنامالارىن شىعارىپ, مەملەكەتىن باسقارىپ وتىرعان. مىسالعا قازاق حاندىعىن الساق, «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ءاز-تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعىسى» دەگەن سوزدەر حالىق اراسىندا بەكەر ايتىلماعان. ءومىردىڭ وزىنەن الىپ, ادامدار قاجەتتىلىگى ءۇشىن جاسالىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن زاڭنامالار ۇتقىر ويلار مەن ومىرشەڭ يدەيالاردان تۇراتىنى ءمالىم.
تاعى ءبىر ەرەكشە ايتار ءجايت, كونستيتۋتسيانىڭ 75-بابى, 1-تارماعىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت تورەلىگىن تەك سوت قانا جۇزەگە اسىرادى» دەپ انىق جازىلعان. بۇل دالا دەموكراتتارى اتانعان ايگىلى تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي سەكىلدى داناگويلەرىمىز باستاعان جولمەن العا باسۋىمىزعا نەگىز سالادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.1995 جىلعى 30 تامىزدا ءوتكىزىلگەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى قابىلدانعان-دى. ودان ءارى اتا زاڭىمىزعا 1998 جىلعى 7 قازانىندا 2007 جىلدىڭ 21 مامىرىنداعى زاڭناماعا سايكەس وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بۇل, ارينە, ۋاقىت تالابىنا ساي مەملەكەت مۇددەسى, ەل يگىلىگى ءۇشىن اتقارىلعان شارا بولىپ تابىلادى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابى, 1-تارماعىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ انىق جازىلعانىن ايتامىز. سوندىقتان كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزىن قالاعان اتا زاڭىمىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭدەرىنە جول اشتى دەپ اشىق ايتۋعا بولادى.اتا زاڭىمىزدىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى رەسپۋبليكامىزدا تۇراتىن ادامداردىڭ ەركىنە ءسايكەس ءارى ولاردى ۇلتىنا بولمەي جاسالعاندىعى بولىپ وتىر. وسى ويىمىزدى ۇشتاي تۇسسەك, ورتاق تاعدىر بىرىكتىرىپ, جۇزدەگەن جىلدار بويى بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان حالىقتاردىڭ قۇقىعىن تەڭ قورعاپ, ورتاق مۇددە – قازاقستاننىڭ دامۋىنا جۇمىلدىرۋ ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. وعان نەگىز تاعدىردىڭ جازۋىمەن قازاق جەرىنە كوشىپ كەلگەن ۇلتتارعا ءتۇسىنىستىكپەن قاراپ, جەر بەرىپ, ءومىر ءسۇرۋلەرىنە مۇمكىندىك تۋدىرعان اتا-بابالارىمىزدىڭ كەڭدىگى, مەيىرباندىعى, كەمەڭگەرلىگى, قوناقجايلىعى, باۋىرمالدىعى بولىپ سانالادى. شىنى كەرەك, سول ۇلتتار كەزىندە قيىن جاعدايلارعا بايلانىستى ءتۇرلى جولدارمەن ءبىزدىڭ جەرىمىزگە قونىس اۋداردى. سوعان تۇسىنىستىكپەن قاراعاننىڭ ءناتيجەسىندە قازاقستاندىقتار ورتاق ءمۇددە بىرلىك پەن تاتۋلىققا قول جەتكىزىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعاۋعا جۇمىلا كىرىستىك.ءسويتىپ, قازاق جەرىندە تۇراتىن ۇلتتار مەن ۇلىستار ەل تاۋەلسىزدىگىن, ەگەمەندىگىن ءبىراۋىزدان قولداپ, مويىنداپ قازاقستاننىڭ كوك بايراعىنىڭ استىنا بىرىگىپ جاڭا مەملەكەتتى دامىتۋدا. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جانە رۋحاني تۇرعىدان وسۋىنە كۇش, قۋات, سەرپىلىس بەرگەن كونستيتۋتسيامىزدىڭ يدەيالارى, قاعيداتتارى, نورمالارى ساياسي-قۇقىقتىق جاعىنان جاقسى ساراپتالعانىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, اتا زاڭىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاقستان حالقىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايى جاقسارىپ, ءال-اۋقاتى ارتتى. ەلىمىزدە قوعامنىڭ دامۋىنا قاجەتتى قاعيداتتار ەسكەرىلە وتىرىپ كاسىپكەرلىك ەركىندىگى, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك تەڭدىگى تەڭ تۇرعىدا دامىتىلۋدا. بىلە-بىلسەك, بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا وزىندىك ىقپالىن تيگىزەدى. نەگىزگى زاڭىمىز حالىقتى الەۋمەتتىك تۇرعىدان جوعارى دەڭگەيدە قورعاپ, ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جەڭىلدەتىپ وتىر. مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ, ءبىلىم بەرۋ سالالارى جاقسارۋدا. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ەكپىن الىپ, جالاقى جانە الەۋمەتتىك تولەمدەر مولشەرى كوبەيتىلۋدە. وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ءمىندەتتى تولەمدەرى دە ازايتىلۋدا.كونستيتۋتسيا ازاماتتاردىڭ – مەملەكەتتىك دەڭگەيدە الەۋمەتتىك قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرىپ, ونى قورعايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى ساقتالىپ قانا قويماي ماتەريالدىق تۇرعىدان دا قامتاماسىز ەتىلۋدە. اتا زاڭىمىزدا ايقىن بەلگىلەنگەن تاعى ءبىر ماسەلە جۇمىسسىزدىق, مۇگەدەكتىك, قارتتىق جانە جالعىزىلىكتى جاعدايىندا ازاماتتىڭ دەنساۋلىعىن, سونداي-اق ونىڭ وتباسىنىڭ يگىلىگىن قولداۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ساياساتتى دا جۇرگىزۋ قارالادى. بۇل ورايدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءرولى ەرەكشە. ويتكەنى, ول كونستيتۋتسيانىڭ جوعارى تۇرعاندىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك ورگان بولىپ تابىلادى. مەملەكەت ادامداردىڭ زامان اعىمىنا لايىقتى باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋىنە قاجەتتىلىكتىڭ ءبارىن جاساۋعا مىندەتتى دەسەك ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ادامعا دەگەن قامقورلىقتان, ونى ماتەريالدىق تۇرعىدان قورعاپ, ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدان باسقا ارتىق ەشنارسە جوق. مۇنى ادام ءومىرىن جانە قۇقىقتارىن كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان مويىنداۋ دەپ تۇسىنگەن دۇرىس.قۇقىقتىق مەملەكەت بولعان سوڭ, الەمدىك تاجىريبەدەن ومىرلىك ءمانى زور, ەڭ باستىسى حالىقتىڭ يگىلىگىنە جارايتىن دۇنيەلەردى الىپ, قولدانىسقا ەنگىزۋدى العا باسۋ قادامدارى دەپ تۇسىنگەن ءجون. بۇل رەتتە تۇتقىنعا الۋ جانە قاماۋعا الۋعا سانكتسيانى تەك سوت بەرەتىندىگىن, سونداي-اق, ءولىم جازاسىن قولدانۋ اۋقىمىنا شەكتەۋ قويىلعانىن قۋانا قۇپتاعان دۇرىس. تاعى ءبىر اشىق ايتىپ قانا قويماي ەل بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان يگىلىكتى قادامداردىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋعا تۇراتىن قادام قوعامدىق بىرلەستىكتەردى مەملەكەتتىڭ قارجىلاندىرۋىنا سالىنعان تىيىمنىڭ الىنۋى بولىپ سانالادى.قورىتا ايتقاندا, اتا زاڭىمىزدى ارداقتاۋ ارقىلى قۇقىقتىق مادەنيەتىمىزدى دامىتا ءتۇسەمىز. زاڭناماعا سايكەس, ءادىل بيلىك جۇرگىزەتىن سوت جۇيەسى بولعان سوڭ زاڭداردى ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزىمىز ءىس جۇزىنە اسىرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ەلباسىنىڭ «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەن دانالىعىن بەرىك ۇستانامىز. سونىڭ ناتيجەسىندە العا باسۋ قادامدارى ايقىن بايقالۋدا. بۇرىندارى ءىستەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان رەسمي تىلدە كەلەتىن. ەندى ءبىزدىڭ تالابىمىزعا سايكەس قىلمىستىق, ازاماتتىق, اكىمشىلىك ىستەردىڭ باسىم بولىگى مەملەكەتتىك تىلدە ءتۇسىپ, قازاق تىلىندە قارالىپ, زاڭ شەڭبەرىندە ۇكىمدەر, شەشىمدەر شىعارىلۋدا. بۇل قادامعا, ءبارىنەن بۇرىن, ەلىمىزگە قونىس اۋدارعان ورالمان اعايىندار قۋانۋدا. سەبەبى وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى جول پوليتسياسىنىڭ قايسىبىر قىزمەتكەرلەرى جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن بۇزعان ورالمانعا كىناسىن قازاق تىلىندە ايتىپ ءتۇسىندىرگەنىمەن حاتتامانى رەسمي ءتىلدە تولتىرىپ, سوتقا جىبەرەدى ەكەن. سوت وتىرىسى بارىسىندا سۋديا تاراپىنان بارلىق شىندىق اشىلعان كەزدە داۋ تۋىندايدى. ورالمان «جول پوليتسياسى ينسپەكتورى ماعان اۋىزەكى تىلدە بىلاي ايتىپ ەدى, حاتتامانى باسقاشا تولتىرىپتى» دەيدى. زاڭعا سايكەس جۇرگىزۋشى ءتۇسىنسىن, ءتۇسىنبەسىن حاتتاماعا قولىن قويعان سوڭ سۋديا شەشىم شىعاراردا سول نەگىزگە الىنادى. سوندىقتان زاڭنىڭ اتى زاڭ. زاڭعا سايكەس, جىبەرگەن قاتەلىگىن مويىنداپ, قولىن قويعان جۇرگىزۋشى جۇرگىزۋشىلىك كۋالىگىنەن ايىرىلادى. الداعى ۋاقىتتا وسىنداي ءتۇسىنىسپەۋشىلىكتەر قايتالانا بەرمەس ءۇشىن جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى قانداي دا ءبىر حاتتامانى مەملەكەتتىك تىلدە تولتىرىپ, بىزگە سوتقا ءجىبەرسە ەكەن دەگەن ۇسىنىم بار.نۇرجان قاراباەۆ,قاپشاعاي قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى.الماتى وبلىسى.