وسى تۇرعىدا ەلباسى ءوز ەڭبەگىندە وسى قۇندىلىقتارىمىزدى دالەلدەپ, ساراپتاۋ بارىسىندا نەگىزگى ءارى قاجەتتى ءۇش تاريحي دايەككە سۇيەنەدى. «بىرىنشىدەن, پروتومەملەكەتتىك بىرلەستىكتەردىڭ دەنى قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قۇرىلىپ, قازاق ۇلتى ەتنوگەنەزىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن قۇراپ وتىرعاندىعى; ەكىنشىدەن, تاريحىمىزداعى زور مادەني جەتىستىكتەر شوعىرى دالامىزعا سىرتتان كەلگەن جوق, كەرىسىنشە, كوپشىلىگى وسى كەڭ-بايتاق ولكەدە پايدا بولىپ, سودان كەيىن باتىس پەن شىعىسقا, كۇنگەي مەن تەرىسكەيگە تارادى; ۇشىنشىدەن, كەيىنگى جىلدارى تابىلعان جادىگەرلەر ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ءوز زامانىنداعى ەڭ وزىق, ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارعا قاتىسى بار ەكەنىن ايعاقتايدى. بۇل جادىگەرلەر ۇلى دالانىڭ جاhاندىق تاريحتاعى ورنىنا تىڭ كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ اتاپ كورسەتەدى ەلباسى.
سونىمەن قاتار عاسىرلار بويى ۇلى دالاعا قونىستانىپ, ونى يگەرگەن حالقىمىزدىڭ باي تاريحي جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىن ونىڭ دالا دەموكراتياسىنا نەگىزدەلگەن قۇقىق جۇيەسىنەن, زاڭدارىنان استە ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. بۇل جەردە ەلباسى ماقالاسىنىڭ ۇندەستىگىنە ساي كەلەتىن وسى ماسەلەگە دە كوڭىل بولگەن ءجون دەپ سانايمىن. قازىرگى دۇنيەدە ءوزىنىڭ ۇلتتىق زاڭى بولماعان, ۇلتتىق قۇقىعىنىڭ تاريحى بولماعان بىردە-ءبىر مەملەكەت جوق. سوندىقتان تەرەڭ ءارى باي تاريحقا يە قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىلىگىندە دە ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇقىعى, ءادىل زاڭى جانە ونىڭ دامۋ ساتىلارى بولدى. قازاق حالقى قۇقىعىنىڭ دامۋ تاريحى ۇزاق ءارى كۇردەلى. بىرىنشىدەن, جازبا دەرەكتەر شامالى ءارى شاشىراڭقى, ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ دەنى باسقا تىلدەردە جازىلعان جانە باسقا ەلدەردىڭ مۇراعاتتارىندا ساقتالىپ كەلدى. ەكىنشىدەن, قازاق قۇقىعىنىڭ شىعۋ, جەتىلۋ جانە دامۋ تاريحىندا وزگەرىستەر كوپ كەزدەستى.
قازاق قۇقىعىنىڭ دامۋ تاريحىن قوزعاعاندا, ەڭ الدىمەن, قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن, ۇلى دالادا ءومىر كەشكەن بايىرعى ەتنوستاردى (تايپالاردى) انىقتاۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. وسى تۇرعىدان قازاق حالقىنىڭ نەگىزىن قۇراعان تومەندەگى ەجەلگى ءارى ىرگەلى تايپالار بولعانىن تاريحي فاكتىلەر راستايدى, اتاپ ايتقاندا, ولار: ساقتار, ءۇيسىندەر, قاڭلىلار, عۇندار, قوڭىراتتار, سارماتتار, نايماندار, قىپشاقتار, ت.ب. قازىرگى قازاق حالقى سولاردىڭ زاڭدى مۇراگەرى, سوندىقتان سول ەتنوستاردىڭ وزدەرى جاساعان ءتول تاريحىنىڭ كەزەڭدەرى مەن گەوگرافيالىق ايماقتاردا دۇنيەگە اكەلگەن مول مازمۇندى زاڭدارىنان, تۋىن جەلبىرەتكەن مەملەكەتتەرىنەن, وزىندىك مول مادەنيەتتەرىنەن قازاق حالقى ءوز ەنشىسىن الۋعا حاقىلى.
تەرەڭ تاريحى بار كوشپەلى وركەنيەت قوعامىنىڭ ۇلى دالاسىن جايلاعان مىڭعىرعان مال ونىڭ نەگىزگى ماتەريالدىق بايلىعى, ءوندىرىس پەن سوعىستىڭ قۇرالى, كۇندەلىكتى كوشىپ-قونۋدىڭ جانە ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ باستى قاينار كوزى بولۋمەن قاتار, كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنىڭ جۇيەسى قازاقتاردىڭ رۋحاني-قۇقىقتىق, مورالدىق ءومىرىنىڭ ءمانىن, ماڭىزىن ءارى سيپاتىن دا انىقتادى. مىسالعا, ەجەلدەن قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا قازاق اۋىلدارىنىڭ ازاماتتارى ءبىر-بىرىمەن كەزدەسكەن ساتتە: «مال-جان امان با؟» دەپ سالەمدەسەتىن بولعان. بۇل ءداستۇر وسى ۋاقىتقا دەيىن ساقتالىپ, ءداستۇر ساباقتاستىعى جالعاسىپ كەلەدى. قازاق حالقىنىڭ اسا باي اۋىز ادەبيەتىندە زەردەلەنگەن باتا بەرۋ, ماقال-ماتەلدەر, حالىق اندەرى, ەپوستىق جىرلار قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-قۇقىقتىق مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى مازمۇنىن قۇرادى, ياعني وتكەن كەزەڭدەگى حالىقتىڭ قوعامدىق جانە قۇقىقتىق ساناسىنىڭ ايناسى ىسپەتتەس بولدى. ماسەلەن, قازاقتاردىڭ العىس سەزىمگە بايلانىستى تىلەك, پىكىرلەرى مىنانداي قاناتتى سوزدەرمەن ورنەكتەلدى: «باي بول, ءتورت ت ۇلىككە ساي بول», «ا, قۇدايىم وڭداسىن, وڭداعاننىڭ بەلگىسى مىڭ ساۋلىعىڭ قوزداسىن, سەكسەن ىنگەن بوتالاپ, سەگىز كەلىن قومداسىن». كوشى-قون كەرۋەنى الىس جولعا قوزعالىپ, ءبىر-بىرىمەن كەزدەسكەن كەزدە: «كوش كولىكتى بولسىن», مال ساۋىنى كەزىندە: «ساۋار كوبەيسىن», قويدى جانە باسقا دا ت ۇلىك مالداردى قىرقۋ ناۋقانى كەزىندە: «قىرقار كوبەيسىن», باقتاشىلار ورىستە كەزدەسكەن ۋاقىتتا «باعار كوبەيسىن», سۋات باسىندا «سۋارار كوبەيسىن», دەگەن سەكىلدى يگى تىلەكتەردى ايتاتىن بولعان.
قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىن بىرىكتىرەتىن نەگىزگى بەلگى – بيلىك پەن باعىنىشتىلىققا نەگىزدەلگەن زاڭدىق جۇيەنىڭ بولۋى جانە سول زاڭدى ورىندايتىن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تۇتاس جۇيەسىنىڭ جاسالۋى. وسى تۇرعىدان ءار ەلدىڭ وزىنە لايىق زاڭى مەن باسقارۋ ءۇردىسى بار. مۇنداي زاڭ مەن باسقارۋ جۇيەسى ۇلى دالانى مەكەندەگەن ءبىزدىڭ حالقىمىزدا دا ەرتەدەن قالىپتاسقان. ءداستۇرلى دالا زاڭىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – تەك ادىلدىك پەن ءدىن جولىن ۇستاۋمەن بىرگە, ءسوز ونەرىن, شەشەندىك, تاپقىرلىق, ايتقىشتىق ونەردى دە جوعارى باعالاپ, وعان جۇگىنگەن. سوعان لايىق ءادىل بيلەردىڭ ءوزىن دە, ءسوزىن دە قادىر تۇتىپ, ولاردىڭ ەسىمىن اۋزىنان تاستاماعان.
ەگەر ۇلى دالاداعى بابالار تاريحىنا تەرەڭدەپ ۇڭىلسەك, ءۇيسىن, عۇن تايپالارى تاريح ساحناسىنا شىققاندا مەملەكەتتىلىكتىڭ بارلىق بەلگى-نىشاندارىن بويىنا توپتاستىرعان قۇرىلىم بولعانىن پايىمدايمىز. ويتكەنى ولاردا مەملەكەتتىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن وزىندىك ەرەكشەلىگى – قۇقىق جۇيەسى قالىپتاسقان ەدى.
وكىنىشكە قاراي, قازاق تاريحناماسىندا اشىق مالىمەتتەر وتە از. وسى تۇرعىدان قىتاي دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ول بىلاي سىر شەرتەدى: «سيۋاننىڭ زاڭى بويىنشا (عۇندار) قانجار نەمەسە پىشاق سالىپ ادامدى ءولىمشى ەتىپ جارالاعاندار ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى, ۇرلىق جاساۋشىنىڭ مال-مۇلكى تۇگەل تاركىلەنەدى, جەڭىل قىلمىس جاساعانداردىڭ بەتى ءتىلىنىپ, اۋىر قىلمىس جاساعانداردى ءولىم جازاسىنا كەسۋ ون كۇننەن ارىگە سوزىلمايدى. جالپى العاندا, مەملەكەتتە مۇنداي قىلمىسپەن قاماۋعا تۇسەتىن كىنالىلەر ونشا كوپ بولمايدى.
تۇركى ءداۋىرىنىڭ بۋمىن قاعان بيلىگى تۇسىندا تۇركى جۇرتىنىڭ ىرگەسىن بەرىك ۇستاۋ ءۇشىن وزىنە دەيىنگى زاڭدار ەلەكتەن وتكىزىلىپ, جارامدىسى قالدىرىلىپ, قوعام دامۋىنا جاۋاپ بەرمەيتىندەرى ىسىرىلىپ تاستالىپ, بەلگىلى ءبىر رەفورمالاۋدى باستان كەشكەن. ماسەلەن, قىتايدىڭ جىۋ كىتابىندا ولاردىڭ زاڭى سارالانىپ كورسەتىلەدى. قىلمىستىق زاڭدار بويىنشا ب ۇلىكشىلىك, وپاسىزدىق, كىسى ءولتىرۋ, بىرەۋدىڭ ايەلىن زورلاۋ, ءسايگۇلىك ات ۇرلاۋ ءولىم جازاسىمەن جازالانادى. ال دەنەنىڭ باسقا ءبىر مۇشەسىن زاقىمداسا, وندا قۇن رەتىندە جىلقى تولەنەدى, ات نەمەسە باسقا دا زاتتى ۇرلاۋشى سول ۇرلىعىنىڭ قۇنىن ون ەسە ەتىپ قايتارادى. بايىپتاپ قاراساق, جوعارىداعى عۇندار مەن تۇركىلەردىڭ زاڭدارى ءبىر-بىرىنەن ونشا الشاق كەتپەيتىنىن بايقاۋعا بولادى. مۇنىڭ بارلىعى ۇلى دالا زاڭدارىنىڭ ءتۇپ-توركىنىنىڭ بىرلىگىن اڭعارتادى.
ودان ءارى ءداستۇرلى قازاق ەلىندە زاڭ ءتۇزۋ قىزمەتى قاسىم حاننىڭ, ەسىم حاننىڭ جانە تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا ءوز جالعاسىن تابادى. ولاردىڭ قازاق مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن نىعايتۋدا ەرەكشە ءرول اتقارعان ءىرى مەملەكەت قايراتكەرلەرى ەكەنى بەلگىلى. سونىڭ ايعاعى, ولاردىڭ وزىنە دەيىنگى زاڭ-جارعىنى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي بەيىمدەپ, جاڭا سەرپىن, باعىت بەرۋىندە ەدى.
قاسىم حاننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەپ اتالعان كەشەندى زاڭ جيناعى – قازاق مەملەكەتىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن ماڭىزدى قۇقىقتىق قۇجات بولدى. بۇل زاڭنىڭ نەگىزگى مازمۇنى, باعدارى, ماقساتى قاسىم حاننىڭ سول كەزەڭدەگى ءجۇرگىزگەن مەملەكەتتىك ساياساتىمەن تىعىز بايلانىستا قۇرىلىپ, ءۇندەستىكتە جاسالعان. ال «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» زاڭدار جيناعى سول ءداۋىردەگى قازاق قوعامىنداعى ازاماتتىق جانە باسقا دا قۇقىقتىق ەرەجەلەردى, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن رەتتەۋگە باعىتتالعان, ءجۇز جىل بويى قازاق مەملەكەتى باسشىلىققا العان نەگىزگى زاڭى بولىپ ەسەپتەلدى.
قازاق زاڭدارىنىڭ «التىن عاسىرى» تاۋكە حاننىڭ بيلىك قۇرعان ۋاقىتىنا سايكەس كەلىپ, ۇلى دالا تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى. تاۋكە حاننىڭ ءوز زامانداستارىنىڭ جانە بۇكىل قازاق حالقىنىڭ الدىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى – «جەتى جارعى» دەپ اتالعان ادەت-عۇرىپ زاڭدارى جۇيەسىن جاساپ, ونى ىسكە اسىرۋى بولدى. «جەتى جارعىنىڭ» قىلمىستىق ارەكەتكە قاتىستى بولىمىندە قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ جاڭا جاعدايعا سايكەستەندىرىلگەن كەزەڭدەگى شاريعات زاڭدارىنىڭ ەنگىزىلۋ ەرەكشەلىگىن ايتۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار وسى تۇرعىدا ۇلى دالاداعى قازاق قۇقىعىنىڭ تاريحي نۇسقالارى مەن ۇلگىلەرىنە بايىپپەن ءۇڭىلەتىن بولساق, ونىڭ مىناداي باسىم نىساندارىن كەزدەستىرۋگە بولادى.
1. جارلىق. جارلىق ساياسي-الەۋمەتتىك بيلىكتىڭ جوعارى بۋىنىندا وتىرعان نەمەسە مەملەكەت بيلىگىن ءوز قولىنا ۇستاعان بيلەۋشىنىڭ قوعامدى باسقارۋدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن شىعارعان بۇيرىعى. ءوتكەن تاريحىمىزدا بولعان ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى سەڭگىلە كۇنبي «ءورىسكە ويماق قوسىلماسىن, تابىنعا تۇياق قوسىلماسىن» دەپ بۇكىل ەلگە جارلىق شىعاردى. جارلىقتى جۇرت ورىندايدى.
2. شەشىم. قازاق تاريحىندا ەلدىڭ بىرلىگى مەن جەردىڭ تۇتاستىعىنا قاتىستى بولعان ماڭىزدى, كەلەلى ىستەردى حاندىق كەڭەستىڭ, بيلەر كەڭەسىنىڭ تالقىسىنا سالىپ شەشىپ كەلگەن. ماسەلەن, تۇرىك قاعاناتى تۇسىندا الىپ قاعان ەل بيلەۋدىڭ ۇردىسىنە شىعا الماعاندا, ەل اقىلماندارى كەڭەسە كەلىپ, ءتورت قاعاننىڭ ىشىندەگى سۇڭعىلاسى يرۋك قاعان, بيلىككە سونىڭ وتىرعانى ماقۇل دەپ شەشىم شىعارعان ەكەن. مۇنداي شەشىمدى جۇرت مويىندايدى.
3. كەسىم. كەسىم ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ كوشپەلى ومىرىندە ۇلى دالانى عاسىرلار بويى تولعاندىرىپ كەلگەن ىرگەلى ءارى كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ جەتەرلىك بولعاندىعىنان حاباردار ەتەدى. سونداي-اق ولاردىڭ تۋىنداۋ سەبەبى دە, شەشىلۋ جولدارى دا جاۋاپتى بولعان. وعان قاتاڭ كەسىم شىعارىلعان.
4. ءبىتىم. ءبىتىم ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ومىرىندەگى دەنى باسىم سالاسى, ياعني ازاماتتىق ىستەر. مۇنداي ىستەر جاراستىرۋ, تاتۋلاستىرۋ (سالاۋات) (مەدياتسيا) تۇرعىسىنان قاراستىرىلادى دا, وعان ءبيدىڭ ءبىتىمى شىعارىلادى. بىتىمگە جۇرت جۇگىنەدى. دەمەك, ۇلى دالاداعى قازاق قۇقىعىنىڭ بارلىق نىساندارى بولعان جارلىق, شەشىم, كەسىم جانە بىتىمدەردىڭ قازاق ادەت- عۇرىپ قۇقىعىنىڭ تاريحى مەن تەورياسىنان الاتىن ورنى ەرەكشە دەپ ناقتى تۇجىرىمداۋعا بولادى.
باستاپقى كەزەڭدە ۇزاق ۋاقىت بويى اۋىزدان-اۋىزعا, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ءسوز قۇدىرەتى ارقىلى بەرىلىپ كەلگەن ادەت- عۇرىپ ەرەجەلەرى مەن قاعيدالارى مەملەكەت تاراپىنان رەسىمدەلىپ, بەكىتىلىپ, تولىقتىرىلىپ ءارى جەتىلدىرىلىپ, ءداستۇرلى قازاق قوعامىنا ورتاق, جالپىعا مىندەتتى زاڭ رەتىندە قالىپتاستى. سوندىقتان كەڭەس ءداۋىرىندەگى بىرقاتار ەۋروتسەنتريستىك جانە شوۆينيستىك كوزقاراستارداعى زەرتتەۋشىلەردىڭ قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعىن تاپتىق تۇرعىدان سيپاتتاپ, ونىڭ تەك ۇستەم تاپتاردىڭ مۇددەسىن كوزدەپ, باسقا الەۋمەتتىك تاپتاردى قاناۋدىڭ قۇرالى بولدى دەگەن كەرىتارتپا پىكىرلەرىمەن ءمۇلدەم كەلىسۋگە بولمايدى.
جاپار الديبەكوۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى