ەۋروپانىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ ءبىرى گەرمانيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى وتباسىلىق ۇساق قوسالقى شارۋاشىلىقتار مەن ورتا دارەجەدەگى فەرمەرلەرگە نەگىزدەلگەن. وسىلاردىڭ وزىمەن عانا گەرمانيا اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى جونىنەن ەۋروپادا فرانتسيادان كەيىنگى ەكىنشى ورىندى الادى. ولار ءوز حالقىن سۇتپەن 100, ەتپەن 90, قانتپەن 85, ۇنمەن 80 پايىز قامتاماسىز ەتەدى. جالپى, گەرمانيادا ءبىر شارۋا 132 ادامدى اسىرايدى دەپ ەسەپتەلەدى. ال وسى جەتىستىكتەردىڭ 47 پايىزى ايەلدەردىڭ ۇلەسىندە ەكەن.
وسى ەلدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى تابىستىلىعىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىڭ شارۋانى تۇراقتى تۇردە قولداۋى. مۇنداعى شارۋالار 50 جىلعا دەيىن 1 پايىزدىق ءوسىممەن نەسيە الۋعا مۇمكىندىگى بار جانە ونى بىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەگىدەي ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە ۇرىندىرماي, بىردەن بەرەدى. ال بىزدە جەڭىلدەتىلگەن تاسىلمەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن نەسيەلەرگە تەك ۇلكەن فيرمالار مەن كورپوراتسيالار عانا قول جەتكىزە الادى. ويتكەنى ولاردىڭ بانككە كەپىلدىككە قوياتىن جىلجىمايتىن ءوتىمدى م ۇلىكتەرى بار. وندايى جوق ۇساق فەرمەرلەر جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە قول جەتكىزە المايدى. ءسويتىپ, مەملەكەتتىڭ كومەگى سايىپ كەلگەندە قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ, ۇساق شارۋاعا جەتپەي جوعالادى. ارينە, «سىباعا», «التىن اسىق» باعدارلامالارىنىڭ شاعىن شارۋاعا دا تيگىزگەن پايداسى بولدى, بىراق ولار ۇساق فەرمەردىڭ نىعايۋىنا ەمەس, ەتتى نەمەسە ءسۇتتى مال, ءتۇرلى تەحنيكالار ساتىپ الۋىنا باعىتتالدى. ءسويتىپ, بىزدە تەك ايتەۋىر ۇلعايتۋ مەن ۇلكەيتۋگە عانا باعىت الۋ قالماي كەلەدى. وسىنىڭ ءوزى باياعى كەڭەستىك «گيگانتومانيادان» قالعان مۇرا سياقتى. ال وتباسىلىق قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا ارنايى كوڭىل ءبولىنىپ, ولاردى نىعايتا ءتۇسۋ سياقتى دۇنيەلەر نازاردان تىس قالا بەرەدى. ماسەلەن, اۋلاسىندا 100-150 تاۋىق وسىرەتىن, ون شاقتى سيىر, ەكى-ءۇش بيە ساۋاتىن وتباسىلارعا ساۋىن جانە ماي بىلعايتىن اپپاراتتار سياقتى قولما-قول قاجەت دۇنيەلەر ساتىپ الۋعا, جىلىجاي سالۋعا ۇزاق مەرزىمدىك شاعىن نەسيەلەر بەرىلسە, ولار ءوز ونىمدەرىن ۇزبەي شىعارىپ تۇرار ەدى. 10-15
سيىردى قولمەن ساۋ وڭاي ەمەس, ول كوپ ۋاقىت الادى, سوندىقتان اۋىلدىڭ ايەلدەرى نەسيە بەرىلسە ساۋىن اپپاراتتارىن قۋانا-قۋانا الار ەدى. مۇنداي اپپاراتتاردى ءبىزدىڭ بازارلارىمىزدا رەسەيدىڭ ىسكەرلەرى ساتادى. باعاسى قىمبات, ال ولاردى ءوندىرۋ وزىمىزدە قولعا الىنسا, باعاسى دا كەمىپ, قول جەتكىزۋ وڭايعا تۇسەر ەدى. قازىر گەرمانيا, نورۆەگيا سياقتى دامىعان ەلدەردە قىمىز دا وندىرەدى. ولار بيەنى قالاي ساۋادى ەكەن دەپ ينتەرنەتتەن قاراساق, ارنايى ساۋىن اپپاراتتارى بار ەكەن, سونىمەن بىرنەشە بيەنى بىردەن ساۋادى. سۇرانىس بولسا, وسىنداي اپپاراتتار جاساۋ ءبىزدىڭ ونەركاسىپ وكىلدەرىنە دە تۇك قيىندىعى جوق. سونىمەن قاتار ۇساق شارۋانىڭ ءسۇت, ەت, جۇمىرتقا سياقتى ونىمدەرىن اپتاسىنا ەكى-ءۇش رەت جيناپ الىپ, قالا ورتالىقتارىنداعى بازارلاردا ساتاتىن ارناۋلى ورىندار ۇيىمداستىرىلسا, قازىر جۇمىرتقانىڭ ءوزىنىڭ جاساندى بولاتىنىنان قورقىپ جۇرەتىن قالالىقتار تابيعي ءونىمدى قۋانا-قۋانا الار ەدى.ءبىز قازىر اۋىل ايەلدەرىنىڭ بەلسەندىلىگىن ءتيىمدى پايدالانا الماي ءجۇرمىز. ال ولار جولعا قويىلعان وڭتايلى ءتۇسىمنىڭ كوزى بولسا, دۇنيەنى توڭكەرەر ەدى. كەشەگى داعدارىس جىلدارىندا ونى كوزىمىز كوردى. ايەلدەردىڭ ارقالاعان الا دورباسىمەن ءبىر شەتى الماتىدان, ءبىر شەتى تۇركيا مەن قىتايدان جەتكىزىلگەن ازىق-ت ۇلىك پەن كيىمنىڭ ارقاسىندا عانا اۋىل امان قالدى دەپ ايتساق, ارتىق ەمەس شىعار. مەملەكەت تاراپىنان ارنايى قولداۋ بولسا, سول بەلسەندىلىك قايتادان بۇرق ەتە قالۋعا ءتيىستى. ويتكەنى قازىر ماتەريالدىق بايلىقتىڭ يگىلىگى ابدەن تانىلدى.
مەملەكەت كەدەيلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋدى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە العا قويىپ وتىر. ال اۋىلدا ايەلدەر بەلسەندىلىگىن ارتتىرماي, بۇل ماقساتقا جەتۋ قيىن. سوندىقتان گەندەرلىك اسپەكتى دە ەسكەرىلىپ, اۋىلدىق جەرلەردەگى ايەلدەر اراسىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ شارالارى قاجەت. جوعارىدا ءبىز ايتقان كاسىپتەر نەگىزىنەن ايەلدەردىڭ كۇشىمەن اتقارىلاتىن شارۋالار. اسىرەسە اۋلاسىندا قۇس ءوسىرىپ, وعان جىلىجاي سالىپ, قىسى-جازى جۇمىرتقا الۋدىڭ مەحناتىن ايەلدەر ەركىن اتقارا الادى. ايەلدى كاسىپكەرلىككە ىنتالاندىرۋ ونىڭ قوعامدىق بەلسەندىلىگىن دە, بىلىمگە, بيزنەسكە, ءوزىنىڭ قۇقىن قورعاي بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىعىن دا وياتار ەدى. سونىمەن قاتار بۇل كەيبىر ايەلدەردىڭ زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراۋىن دا بولدىرماس ەدى. كول-كوسىر تابىس تاباتىن ايەلگە قانداي ەركەك قول جۇمساسىن؟ ۇرپاق تاربيەسى دە وڭالىپ, ادام كاپيتالىنىڭ ساپالى دەڭگەيگە اۋىسۋى كەدەيشىلىكتى جويۋعا تىكەلەي بايلانىستى. سايىپ كەلگەندە, بۇل ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىن دا جاقسارتۋعا ىقپال ەتەر ەدى عوي. ويتكەنى تابىسى مول ءۇيدىڭ بالالارى دارۋمەنى كوپ, جاقسى تاماقتار تۇتىنادى, ال اۋىرا قالسا جاقسى جەرگە ەمدەلۋگە مۇمكىنشىلىكتەرى تۋادى عوي.
جۋىردا نۇرجان التاەۆ باستاعان بىرنەشە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇكىمەتكە ساۋال جولداپ, وسى ماسەلەنى كوتەردى. ولار ءوز ساۋالدارىندا: «حالىقارالىق ءارى قازاقستاندىق ءتاجىريبەگە سۇيەنسەك, بيزنەستى جۇرگىزۋدە ەرلەرگە قاراعاندا, ايەلدەر بەلسەندى ءارى جاڭاشىل. تاۋەلسىزدىك العان 90-جىلداردىڭ باسىنداعى ەلىمىزدەگى جاعدايدى ءبارىمىز بىلەمىز, نارىقتىق ەكونوميكانى ەركەكتەر تۇسىنە الماي جاتقاندا, ايەلدەر بۇگىنگى قازاقستاندىق كاسىپكەرلىكتىڭ فۋندامەنتىن قالادى. وسى ايەلدەر شاعىن بيزنەستىڭ, ساۋدا مەن «الىپساتارلىقتىڭ» كوزىن اشتى. ءىس جۇزىندە, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ سالماعى ايەلدەردىڭ نازىك يىعىنا ءتۇستى. بۇگىنگى تاڭدا دا, ەگەر باستاپقى شارتتار ورىندالسا, ەلىمىزدىڭ اۋىل-ايماعىنداعى شاعىن بيزنەستەگى ايەلدەر الەۋەتىن اشۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىلۋى تەك ايەلدەردىڭ عانا ەمەس, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا ىسكەرلىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى» دەي كەلىپ, بانگلادەشتەگى گرامين بانكتىڭ تاجىريبەسىن ەسكە الادى. وسى بانك كليەنتتەرىنىڭ 97%-ى ايەلدەر بولعانى ايتىلادى.دەپۋتاتتار شاعىن نەسيەلەندىرۋگە بولىنگەن 62 ملرد تەڭگە مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ تەك 20 پايىزى عانا ايەلدەرگە بەرىلەتىنىن ايتادى. ال اۋىلدى جەرلەردە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىن 245 مىڭنان ارتىق ايەل تىركەلگەن ەكەن. «ولاردىڭ 38 مىڭى ءدال بۇگىن شاعىن نەسيە الۋعا ءارى بيزنەسپەن اينالىسۋعا دايىن. ورتا ەسەپپەن نەسيە سوماسى 3,6 ملن تەڭگە بولسا, قاجەت قاراجاتتىڭ جالپى كولەمى 136,8 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى» دەلىنگەن ساۋالدا.
وسىنىڭ ءبارىن ايتا كەلىپ دەپۋتاتتار شاعىن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ بيۋدجەتىندەگى 62 ملرد تەڭگەدەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىن ايەلدەرگە ارنايى قاراجات مولشەرىن بەلگىلەپ, ءبولۋدى سۇرايدى. «بۇدان باسقا, كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا ارنالعان گرانتتىڭ سانىن انىقتاۋ كەرەك جانە ماقساتتى تۇردە, حالىقتىڭ وسى ساناتىنا جاتاتىندارعا جىل سايىن قاراجات ءبولۋ قاجەت. سونداي-اق اۋىلداعى ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن دامىتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى مەن ادىستەرىن ىزدەستىرۋ كەرەك. وندا كاسىپكەرلىكتىڭ بازالىق داعدىلارىن وقىتۋ باعدارلاماسى, نەعۇرلىم وزەكتى باعىتتار بويىنشا كەڭەس بەرۋ جانە ت.ب. قاراستىرىلۋى كەرەك» دەلىنگەن.
جالپى ايتقاندا, اۋىل ايەلدەرىنىڭ بيزنەستەگى بەلسەندىلىگى قوعام ءومىرىنىڭ ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەرى ءسوزسىز. قالتالى, بيزنەسمەن ايەلدەر اۋىلدىڭ توڭىرەگىندەگى سانامەن قالىپ قويمايدى, دامىعان ەلدەردى, جەتىلگەن جەرلەردى كورەدى. ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن ۇيرەنۋدە دە, ەلگە اكەلۋدە دە ايەلدەر بەلسەندىلىگى الدا بولارى بەلگىلى. سوندىقتان دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ستراتەگيامىزدى ىسكە اسىرامىز دەسەك, ايەل بەلسەندىلىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ۇنەمى ەسكەرۋ قاجەت دەپ سانايمىز.