جاتسىنۋ جايلى جانايقاي

باستى كەيىپكەر اسانبەك – جيىنتىق وبراز, جالقى تاعدىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىزدىڭ قا­زىرگى بوياماسىز بولمىسىمىز, اينا-قاتەسىز احۋالىمىز. ءسىز اتال­عان كارتينانى قاراپ شىق­قان بولساڭىز, ەسىڭىزدە مە, اسان­بەكتى ءفيلمنىڭ سوڭىندا كوپ جۇرت ءولدى دەسە, ءبىراز ادام قار ءۇستىن­دەگى قاداۋ-قاداۋ تۇسكەن ءىز­دەر­گە قاراپ ءتىرى قالۋى مۇمكىن دەپ پىكىر تالاستىرادى. ءبىز دە ۇلت رەتىندە وسىناۋ اۋمالى-توك­پەلى ءولارا كەزەڭدە رۋحاني تۇر­عىدان ءولۋىمىز دە مۇمكىن, ءتىرى قا­لۋىمىز دا عاجاپ ەمەس قوي. ءدۇ­دامال داعدارىس. ب ۇلىڭعىر بولا­شاق. جالپى, كەيىپكەردىڭ دەڭ­گەيىندە ويلاپ, «ول ءتىرى قالدى ما, جوق پا؟» دەپ سىنشىلار باس قاتىرماۋى ءتيىس. اسانبەك اكەدەن تەرىس باتا العانى ارقىلى اداسۋىن قازاقتىڭ قازىرگى بولمىسىن ۇلتتىق رۋحتىڭ جاتسىنعانى دەپ تاپسىرلەۋىمىز كەرەك. اۆتور وسى تراگەديانى ايتقىسى كەلەدى. ءدال تۇسپال, انىق يشارا وسى. ك.اح­مەتوۆتىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق, اتالعان كارتينا ەشقانداي پلاكاتيزمگە ۇرىنعىسى كەلمەگەن. ءبىز دە ەندەشە, الدىمەن اۆتور تۋرالى از-كەم اقپاراتتى ايتىپ, كينو­نىڭ ءۇش جىلداعى ۇدەرىسى مەن ءۇزى­لىسى تۋرالى بايانداپ كورسەك دەيمىز. 

* * *

بۇل جاڭا تۋىندى بەلگىلى ادە­بيەتتانۋشى, دراماتۋرگ كەن­جەباي احمەتوۆتىڭ «نازا» ءفيلمى جۋىردا نۇر-سۇلتان قالا­سىن­دا العاش كورسەتىلدى. پسيحو­لوگيالىق كارتينا جەزقاز­عان قالاسىندا تۇسىرىلگەن. 2016 جى­لى باستالىپ, 2019 جىلى تۇبە­گەيلى اياقتالعان ءفيلمنىڭ ۇزاقتىعى – 1 ساعات 20 مينۋت.

كەنجەباي احمەتوۆ و باستا اقىن, جازۋشى رەتىندە تانىل­عانى­مەن, كەيىن ادەبيەتتانۋ عى­لىمىندا كورىنە باستادى. ۇستا­زى رىمعالي نۇرعاليەۆتىڭ جەتەك­شى­لىگىمەن عىلىمي جۇمىسىن قور­عاپ, «ادەبيەتتانۋعا كىرىسپە» ات­تى وقۋلىعىن جازدى. سول جىلدارى دراماتۋرگياعا دا ات شال­دىرىپ, بىرنەشە پەساسى سەر­كە قوجامقۇلوۆ اتىنداعى قا­زاق مۋزىكالىق سازدى دراما تەاترى­نان قويىلا باستادى. ابايعا ار­نالعان «ەرتە وياندىم, ويلاندىم» قويىلىمى رەسپۋبليكادا باس جۇلدە يەلەنگەنىن دە ايتا كەت­كەنىمىز ءجون. كەيىن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىمەن شىعا باس­تاعان «الەم ادەبيەتى» سە­ريا­­سىنداعى دانتە اليگەري مەن دجوۆانني بوككاچچونىڭ «قۇ­دىرەتتى كومەديا», «دەكامەرون» شىعارمالارىن دا كەنجەباي كارىبوز ۇلى اۋدارىپ, وقىرمان تاراپىنان جوعارى باعا الدى.

كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىلدا كەن­جەباي كارىبوز ۇلى كينوعا بەت بۇر­عانىن ەستىپ قالىپ ءجۇر­دىك. ەلۋدەن اسقان ادام شال­عاي­­داعى جەزقازعاندا جاتىپ قان­داي كينو تۇسىرەر ەكەن دەگەن كۇدىك ءار ادامدا-اق بولعان شى­عار. ونىڭ ۇستىنە ۋاقىت وتكەن سايىن وسىنىڭ اقىرى نە بولار ەكەن دەپ تىلەۋلەستەرىنىڭ ءوزى ۋايىمعا سالىنعانىن ايتادى. «اڭشىنىڭ كەشىككەنىنەن دامەت» دەگەندەي, اقىرى, مىنە, كوكتەمنىڭ جايماشۋاق كۇنىندە ادەبيەتتانۋشى العاشقى تۋىندىسىن استانا جۇرتشىلىعىنا ۇسىندى. تۇساۋكەسەرگە ورالباي ابدىكارىموۆ, ءاليحان بايمەنوۆ, بەرىك ابدىعاليەۆ, قايرات باي­بو­سىنوۆ, جانتاس جاقىپوۆ, كەن­جەباي دۇيسەمباەۆ, جانعالي جۇزباەۆ, ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى سىندى زيالى قاۋىم وكىلدەرى كەلگەن. بۇل ەسىمدەردى ەرەكشەلەپ ايتىپ وتىر­عانىمىز دا سول, اتالعان جا­ڭا تۋىندىعا وقشاۋ پىكىرلەرىن اي­تىپ, ويلى ءفيلمدى وقىرمان كوزىمەن زەردەلەۋگە ارقايسىسى تىرىسقان. 

الدىمەن «نازا» ءسوزىنىڭ ءتۇپ-توركىنىن ىزدەيتىنىمىز بەلگىلى. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, ول ءسوزدىڭ ورىسشا بالاماسى جوق. قايتكەن كۇن­دە دە قازاقى قالىپپەن عانا ءتۇ­سىندىرىلەتىن تىلسىمى تە­رەڭ ءسوز. قوعام قايراتكەرى ورال­باي ابدىكارىموۆتىڭ ايتۋىن­شا, «نا­زا» تامىرىنان ايرىلعان ادام­نىڭ تراگەدياسىن تۋرا سۋرەتتەۋدە ورىندى قولدانىلاتىن سوزگە سايا­دى. كينو وسىنىسىمەن دە ۇتىپ تۇر دەۋگە بولادى. و.ابدىكارىموۆ قا­زىر جالعىز قالعان قاريالار كوپ­تىگىن ايتا كەلىپ, ءومىر ۇنەمى مەرەكە ەمەس ەكەندىگىن اۆتور ەس­كەرتكىسى كەلەدى دەپ توپشىلاي­دى. ول شىنىمەن – سولاي. كي­نودا سونىڭ ءبارى كورىنۋى – زاڭدى قۇبىلىس. جۇرتشىلىق ويلى دۇنيەنى ساعىنىپ وتىرعانىن وسىنداي پىكىرلەردەن اڭعارۋعا بو­لادى. 

ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرىنەن شىققان ءاليحان بايمەنوۆ باس كەيىپكەردىڭ كينو بارىسىندا ەكى-ءۇش-اق اۋىز ءسوز ايتقانىنا تاڭعالعانىن جاسىرمادى. «سول از سوزدەن-اق ىشكى ازاپ كورىنىپ تۇرعانىن بايقاۋ – كوكىرەك كوزى وياۋ كورەرمەنگە قيىن بولماۋى ءتيىس. ءبىز سونى سەزىنىپ, فيلم ءبىت­كەنشە تازارىپ شىققانداي بولدىق», دەيدى ءا.بايمەنوۆ. ۇلكەن ءانشى قايرات بايبوسىنوۆ پەن فيلولوگ عالىم جانتاس جاقىپوۆ بولسا, جاستارعا ءۇل­گى بولاتىنداي ءفيلمنىڭ جان-جاقتى قىرلارىنىڭ كوپ ەكە­نىن ريزاشىلىقپەن ايتىپ, اۆتور­دىڭ تىرناقالدى تۋىندىسىنا جىلى لەبىز بىلدىرگەن. «ادام ءدىڭ­گەگىنەن ايرىلسا, نەندەي جاع­دايعا تۇسەتىنىن كورسەتەدى. وتە كۇردەلى تۋىندى. باسىندا ءبىراز ۋاقىت تۇسىنە الماي وتىردىم دا, كەيىن سارىنىن تۇسىنگەن سوڭ, ءىشى-باۋىرىم ەزىلدى. ادام بالاسىن ايالاپ وسىرەدى, كەيىن وسىنداي جاعدايعا تاپ بولاتىنى قانداي وكىنىشتى جانە دە ءبىر ادامنىڭ باسىندا قاسىرەت تەك وزىنە عانا ەمەس, كەيىنگى ۇرپاعىنا دا زيا­نىن تيگىزەتىنىن ويلايسىڭ. بۇل كەيىپكەر ءوزى عانا باقىتسىز ەمەس, ونىڭ ۇرپاعى دا باقىتسىز», دەيدى ق.بايبوسىنوۆ.

– ءفيلمنىڭ تەحنيكالىق جاق­تارىنا سول سالانىڭ مامان­دارى پىكىر ايتا جاتار. مەن كوركەم تۋىندى رەتىندە ءبىراز نارسە باي­قا­عانداي بولدىم. اۆتور كو­رەر­مەنگە اشىقتان اشىق اقىل ايتپايدى. بىراق كوپ وي سالادى. كورەرمەندى جەتەلەپ وتىرادى. كەيىپكەر ايتپاعان ءسوزدى كورەرمەن ءوزى تاۋىپ, ءتۇسىنىپ وتىرۋى ءتيىس. كىم بولساڭ و بول, بىراق تامىرىڭا ساتقىندىق جاساماۋىڭ كەرەك – ءفيلمنىڭ نەگىزگى ايتارى وسى. ال ساتقىندىق جاساعان اسانبەكتىڭ قايدا بارعانىن كوردىك. نەگىزى ارقايسىمىز بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اسانبەكپىز. مىسالى, ءوزىم انا ءتىلىن مەنسىنبەيتىندەردى وسى اسان­­­بەكپەن بىردەي دەپ قارايمىن, – دەي­دى ج.جاقىپوۆ.

ءبىز اۋەلدە ايتقانىمىزداي, شى­نىندا فيلم ءبىر ادام جايلى ەمەس ەكەنى انىق. ونىڭ جەكە باسىنداعى وعاش قىلىقتار, تاعدىر تىرتىقتارىنىڭ بارلىعى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ قالتارىستارى مەن بۇلتارىستارى ەكەنىن بەيسانا سەزىنەسىڭ. اۋەلدە ارتىستەردىڭ شەبەرلىگىنەن قاتە تاۋىپ, ءتىلى جۇتاڭ, تىرلىگى نانىمسىز دەپ باستاپقى 20 مينۋتتا اۆتوردى سىن ساداعىنا بايلايسىڭ... الايدا, ءونىمنىڭ وزەگىن تۇسىنە باستاعان كەزدە ول قاتەلىكتەردىڭ بارلىعىن ەلەۋسىز قالدىراسىڭ. باسقا مانگە تەرەڭدەيسىڭ, ەجەلگى قازاق سالتىن, ساناسىن ويلاي تۇسكەن سايىن ارتىستەردىڭ شە­بەرلىگى ەكىنشى پلانعا اۋىسادى. بۇل جەكە پىكىر بولعانىمەن اتالعان كارتيناعا جۇرتتىڭ وسى دەڭگەيدە قاراعانىن قالايسىڭ, بىراق نەگە؟

– بۇل پسيحولوگيالىق دراما دەۋگە بولادى. باس كەيىپكەر اسانبەكتىڭ دياگنوزى جىندى بولعانىمەن, ول – انىعىندا جان دۇنيەسى قۇلازىپ كەتكەن ادام. ول باسىنان سوققى الىپ جىندى بولىپ قالعان ادام ەمەس, جان دۇنيەسى سوققى العان ادام. ول قانداي سوققى العانىن ءبىز ەلەستەر ارقىلى تۇسىنەمىز. بۇل – اۆتور تاپقان ءساتتى شەشىم. اسانبەك سويلەمەيدى. ويتكەنى وعان سويلەۋدىڭ قاجەتى جوق. ول في­زيكالىق دەنە رەتىندە ءتىرى جۇرگەنىمەن, ادام رەتىندە ءومىرىن ەرتە اياقتاپ قويعان. فيلم­نىڭ يدەياسىن اشۋ ءۇشىن ەسىك الدىندا وتىراتىن ءۇش ايەلدى دە جاقسى العان. وسىلايشا ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىر دەگەندەي, ءارتۇرلى نارسەنى قاتار الىپ, ءفيلمدى ادەمى وربىتكەن, – دەيدى اقىن ۇلار­بەك نۇرعالىم ۇلى.

«نازا» تۋرالى قالامگەر ال­ماز مىرزاحمەتپەن دە ءسوي­لەستىك. جازۋشىنىڭ كوزىمەن قا­را­عاندا ءفيلمنىڭ ءبىز بايقا­ماعان تاعى باسقا قاباتتارى قىلاڭ بەردى. مىنە, قىزىق. قا­لاي بايقاماعانبىز دەدىك. ا.مىر­زاح­مەت ايتقانداي, كينونىڭ ءتار­بيەلىك ءمانى ونىڭ ءبىرىنشى قاباتى. «ال ودان ارىرەك, ەكىنشى, ءۇشىنشى قاباتىنا ۇڭىلسەك, باسقا دا نارسەلەردى بايقاۋعا بولادى. اسانبەك ۇندەمەيدى. تۋرا ءبىزدىڭ قوعام سياقتى. ىشىندە ارپالىس. ەس­كىلىك پەن جاڭالىقتىڭ ورتاسىندا قالعان ادام ىسپەتتەس. كە­ڭەس وكىمەتى كەزىندە تەگىن اۋىس­تىرىپ, تەرىس باتا العان ادام. ەسىك الدىندا وتىرعان ءۇش ايەل – ءۇش ۋاقىتتىڭ بەينەسى سياقتى. ءۇل­كەنى بۇرىنعى تامىردان قول ءۇز­بەگەن ادام, ورتانشىسى كە­ڭەس وكىمەتىنەن شىققان, ءبا­رىنە اشۋلى ايەل, ال ءۇشىنشىسى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىنىڭ ادامى, بارىنە كۇلە قارايدى, بىراق ىشتەي باقىتسىز. ونىڭ باسىنا جاساندى شاش كيۋى دە ءارتۇرلى ويعا جەتەلەيدى... رەسەيدەن كەلگەن دوسىنىڭ بالاسىنىڭ وبرازى ەرەكشە ۇنادى. قازاقستاننان كەتىپ بارا جاتقاندا «دوموي ەدەم» دەيدى. بۇل ينتەللەكتۋالدى فيلم. سونداي ورتادا وتىرىپ, ءاربىر ءسوزىن تالداپ, اۆتوردىڭ ديالوگ­تەرگە, ءۇنسىز ەپيزودتارعا, كەيىپ­كەرلەردىڭ مىنەزدەرىنە جا­سىرعان جۇمباقتارىن شەشۋ كەرەك», دەيدى جازۋشى.

ءسىز نە دەيسىز, مارتەبەلى كو­رەر­مەن؟!

فيلم الداعى ۋاقىتتا تەلەارنالاردان كورسەتىلۋى مۇمكىن. رەجيس­سەر ەندى كومپوزيتور جاق­سىگەلدى سەيىلوۆ تۋرالى كينو تۇسىرگەلى جاتقانىن, سونىڭ دا­يىن­دىعىنا كىرىسىپ كەتكەنىن ايتادى.