بيۋدجەت الەۋمەتتىك تاپسىرمالارعا سايكەس ناقتىلاندى

ەلدىڭ ەڭ باستى قارجىلىق قۇجاتتارى

بيۋدجەتتى ناقتىلاۋدىڭ باس­تى باعىتى پرەزيدەنتتىڭ حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قولداۋ جونىن­دەگى «نۇر وتان» پارتيا­سى­نىڭ ءحVىىى سەزىندە بەرگەن تاپسىرمالارىن قارجى­لىق قامسىزداندىرۋ بولدى. ناق وسى ماسەلەگە 2019 جىلى 444,3 ملرد تەڭگە قوسىمشا كوزدەل­گەن. سونىڭ ىشىندە از قام­تىلعان وتباسىلارىن قول­داۋ­عا – 224,3 ملرد تەڭگە, كوپ بالالى وتباسىلارىن تۇر­عىن ۇيمەن قامتۋعا – 100 ملرد تەڭگە, ايماقتىق ينفرا­قۇرى­لىم­داردى دامىتۋعا – 90 ملرد تەڭگە, «اۋىل – ەل بەسىگى» اتتى الەۋمەتتىك جوبانى ىسكە اسىرۋعا 30 ملرد تەڭگە. ال جاستار جىلىنا ارنالعان شارا­لا­ردى وتكىزۋگە 24,6 ملرد تەڭگە قاراس­­تىرىلعان. سونىمەن بىرگە «دامۋدىڭ قازاقستاندىق ينۆەس­تي­تسيا­لىق قورىن» قۇرۋعا ۇلت­­تىق قوردان 370 ملرد تەڭگە قا­رالعان. 

ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن كەپىل­دەن­دى­رىلگەن ترانسفەرت تۋرالى زاڭ جوباسى جونىن­دە­گى باياندامانى ۇلتتىق ەكونو­­ميكا ءمينيسترى رۋسلان دالە­نوۆ جاسادى. وسى زاڭ جوبا­سىندا 2019 جىلعا بو­لى­­نەتىن كەپىل­دەندىرىلگەن ترانس­فەرت كولە­مىن وزگەرتۋ قاراس­تى­رىل­عان. ناقتى ايتقاندا, زاڭ جوباسى «نۇر وتان» پارتيا­سى­ن­ىڭ كەزەكتى سەزىندە بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇلت­تىق قوردان بەرىلەتىن كەپىل­دەندىرىلگەن ترانسفەرت مول­شەرىن 2 ترلن 450 ملرد تەڭگە­دەن 2 ترلن 700 ملرد تەڭ­گە­گە دەيىن ۇلعايتۋدى قاراس­تىرعان. سۇراق بەرۋ راسىمىندە دەپۋتات بەيبىت مامراەۆ «ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن ترانس­فەرتتەر كەزەڭ-كەزەڭمەن تومەن­­دەتىلەدى دەگەن شەشىمدى ورىن­داۋ كەيىنگە قالدىرىلىپ, ونى كەرىسىنشە, 2019 جىلى 2 ترلن 700 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋدى قاراستىرىپ وتىرمىز. ال بەلگىلەنگەن تومەن­دە­تۋ قاي جىلدان باستاپ قولعا الىنادى؟», دەپ سۇرادى. وعان مينيستر ناقتى جاۋاپ بەرە الماي, بۇل ماسەلەنىڭ ءالى تالقىلانۋدا ەكەنىن ايتتى. دەپۋتات الەكساندر سۋسلوۆ «وتكەن قىركۇيەك ايىندا ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرتتى 150 ملرد تەڭگەگە, ال قازىر تاعى دا 250 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتىپ وتىرمىز, وسىن­­داي جاعدايدا ۇلتتىق بانك قوردىڭ ءوسىمىن قالاي قام­تا­ماسىز ەتە الادى؟», دەپ ۇب توراعاسى ەربولات دوساەۆ­قا سۇراق بەردى. ول كە­پىل­­­دەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ ۇلعايۋى دۇرىس شەشىم دەپ ساناي­تىنىن ايتا كەلىپ, ۇلت­تىق قوردىڭ ءوسىمى مۇناي باعا­سى­نىڭ ارتۋىنان بولار دەگەن ۇمىتتە ەكەندەرىن جەتكىزدى. 

وسىنداي سۇراقتاردان كە­يىن زاڭ جوباسى تۇتاستاي ماقۇل­داندى. 2019-2021 جىل­دار­عا ارنالعان رەس­پۋب­لي­كالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى جونىندە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى-قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ جانە ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى ەربولات دوساەۆتار بايانداما جاسادى. ولار 2019 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ كىرىس جانە شىعىس مولشەر­لەرىنىڭ پارامەترلەرىن جەتكىزدى. 2018 جىلى ەلدىڭ ءىجو كولەمى 58,8 ترلن تەڭگەنى قۇراعان, بۇل 2019 جىلدى باعالاۋ ءۇشىن جاقسى بازا بولىپ تابىلادى. 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا مۇناي ونىمدەرى 2019 جىلى 1,4 ميلليون تونناعا نەمەسە 1,5 پايىزعا تومەندەمەك. الايدا, قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى بو­يىنشا نەعۇرلىم جوعارى ءوسىم كۇتىلۋدە. بۇعان ىشكى سۇرا­نىستىڭ ۇلعايۋىنىڭ ناتي­جەسىن­دە قول جەتكىزىلمەك. 2019 جىلى بازالىق پارامەترلەر نەگى­زىنەن بۇرىن ناقتىلانعان دەڭ­گەيدە ساقتالعان. ياعني, مۇ­ناي باعاسىنىڭ ءبىر باررەلى 55 اقش دوللارى, ءبىر دوللار 370 تەڭگە, جىلدىق ينفلياتسيانىڭ نىسانالىق ءدالىزى 4-6 پايىز دەپ بولجانعان. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ, قۇرى­لىس­تىڭ, ساۋدانىڭ, كولىك تاسى­مالىنىڭ ءوسۋ بولجامى ساق­تال­عان. ەكسپورت 54,4 ملرد اقش دوللارى, يمپورت 32,9 ملرد دوللار دەڭگەيىندە كۇتىلەدى. ءىجو-ءنىڭ جالپى ءوسىمى 3,8 پايىز كولەمىندە بولادى دەپ مولشەرلەنگەن. ءسويتىپ 2019 جىلى ءىجو كولەمى 64,3 ترلن تەڭگەگە جەت­ۋى بولجانعان. تۇزەتىلگەن ماكرو­ەكونوميكالىق بولجام نەگى­زىن­دە 2019 جىلعا ارنالعان بيۋدجەت پارامەترلەرى: كىرىستەر 7 ترلن تەڭگە بولادى دەپ (بۇل بەكىتىلگەن جوسپاردان 200 ملرد تەڭگەگە ارتىق), ال بيۋدجەت شىعىس­تارىنىڭ كولەمى 1,2 ترلن تەڭگەگە ۇلعايا وتىرىپ, 11,9 ترلن تەڭگە بولادى دەپ بولجانعان. 

وسى پارامەترلەر تۋرالى دەرەكتەردى ءوز بايانداماسىندا تولىقتىرعان پرەمەر-ءمينيستر­دىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيس­ترى ءاليحان سمايىلوۆ 2019 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ناقتىلانعان ءتۇسىمىنىڭ بولجامى 821 ملرد تەڭگەگە ۇلعايا وتىرىپ, 10 ترلن 569 ملرد تەڭگەنى قۇراي­تىنىن جەتكىزدى. وعان كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى كۇشەيتۋ, كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتەردى ۇلعايتۋ, نىسانالىق ترانسفەرت تارتۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزىلەتىنى ايتىلدى. ال شىعىستار 11 ترلن 895 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىنى ايتىلدى. 

ەلدىڭ ەڭ باستى قارجىلىق قۇجاتىن بەكىتكەن زاڭ جوباسى تالقىلانعاندا دەپۋتاتتار ۇنەمى ۇلكەن بەلسەندىلىك تانىتادى. بۇل جولى دا ولار باياندا­ما­شىلارعا كوپتەگەن سۇراق قويدى. سونىڭ ىشىندە دەپۋتات ايزادا قۇر­ما­نو­ۆا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ ءمينيسترى بەردىبەك ساپار­باەۆتان 2016 جىلى ازا­مات­تىق قىزمەتشىلەردىڭ جالا­قىسى 27-29 پايىزعا كوتەرىلەدى دەگەن شەشىم بولعا­نى­مەن, شىن مانىندە ولار بولماشى كولەمدە عانا بولعانىن ايتا كەلىپ, بيىلعى قوسىمشا بولىنگەن 1 ترلن قاراجات وسىنداي قىزمەتتەگىلەردىڭ ناقتى ەڭبەكاقىلارىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى, بۇل تۋرالى ارنايى ەسەپتەر بار ما دەپ سۇرادى. ب.ساپارباەۆ ونداي ەسەپتىڭ بار ەكەنىن, اتالعان سالا قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ جالاقىسى ورتا ەسەپپەن 15-تەن 30 پايىزعا دەيىن وسەتىنىن ايتتى. «بۇل وزگەرىس جوبامەن 1 ملن 200 مىڭ قازاقستاندىقتى قام­تيتىن بولادى», دەدى مينيستر. سونىمەن بىرگە اتاۋلى الەۋ­مەت­تىك كومەكتىڭ شامامەن 830 مىڭ ادامدى قامتيتىنى, الدىن الا ەسەپ بويىنشا كومەك 40-تان 65 پايىزعا دەيىن وسە­تىن­­دىگى بەلگىلى بولدى. 

دەپۋتات البەرت راۋ نەگى­زى­نەن جاس وتباسىلار مەن از قامتىلعاندارعا ارنالىپ 40 مىڭ جالدامالى پاتەر سالۋ ءۇشىن بارلىعى 100 ملرد تەڭگە بولىنەتىنىن, سونىڭ 50 ملرد تەڭگەسى تۇرعىن ءۇي زاەمدارى ءۇشىن 2-3 پايىزدىق وسىممەن عانا بەرىلەتىندىگىن ايتىپ, ولاردى تۇرعىزۋ بويىنشا جىلدارعا بولىنگەن جوسپارلار بار ما, سونىمەن بىرگە بەرىلەتىن زاەمداردىڭ ءوسىمى تومەن بولعانىمەن العاشقى جارنا سياقتى كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋ ماسەلەسى قارالدى ما دەپ سۇرادى. وعان يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ق.وسكەمباەۆ جاۋاپ بەرىپ, وسىنداي ساناتتاعى ادام­دار­عا جىل سايىن 6 مىڭ پاتەر سالۋ جوسپارلانعانىن ايتتى. سونىمەن بىرگە ول العاشقى جارنا 10 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلەتىنى كوزدە­لە­تىنىن جەتكىزدى.

دەپۋتات جانات وماربە­كو­ۆانىڭ سۇراعى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىن­­باسارى گۇلشارا ابدى­قا­لى­قو­ۆا­عا ارنالدى. ول الەۋ­­مەتتىك قول­داۋدىڭ ناقتى مۇق­­تاج ادام­دارعا جەتۋىنىڭ ماڭىز­­دىلىعىن ايتا وتىرىپ, الەۋ­مەتتىك كارتالاردى جاساۋ قازىر قانداي دەڭگەيدە جانە وسى باعىتتا قانداي جۇمىس­تار اتقارىلۋدا دەپ سۇرادى. وعان گ.ابدىقالىقوۆا قازىر اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە بار ەكەنىن, ول ەلىمىزدەگى بار­لىق دەرەكتەردىڭ ينتەگراتسيا­سى­نان قۇرالعانىن, وسى جۇيە بويىنشا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇلكەن اۋقىمدا جۇمىس اتقارىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ەلىمىزدە بارلىعى 2418 ەلدى مەكەن بولسا, سونىڭ ىشىندە 1896-سى وسى جۇيەگە قوسىلعاندىعى ايتىلدى. وندا ءاربىر وتباسىنىڭ الەۋ­مەتتىك پورترەتى تۋرالى تو­لىق مالىمەتتەر بولادى ەكەن. وسىنداي ۇزاق تالقىعا تۇس­كەن زاڭ جوبالارى تۇتاستاي ماقۇلداندى. 

دوپينگ داۋى – ەلگە سىن

جالپى وتىرىستا ۇزاق تالقىلانعان تاعى ءبىر قۇجات – كەيبىر زاڭنامالىق اكتى­لەرگە دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەن­گىزۋ تۋرالى ءبىر­ىن­شى وقى­لىم­­دا قارالعان زاڭ جوباسى بولدى. بۇل تۋرالى نەگىزگى بايان­دامانى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى جاسادى. زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى سپورت­شى­لارىمىزدىڭ دوپينگ قولدانۋ­ى­نا قارسى كۇ­رەس­كە باعىتتالعان. ماسە­لە­نى تالقىلاۋ بارىسىندا ءما­جىلىس توراعاسى نۇرلان نىع­ماتۋلين دە سويلەپ, دو­پينگ­­تىڭ حالىقارالىق ارەنادا ۇلكەن پروبلەما تۋدىرىپ جۇرگەن كەسەلى ءبىزدىڭ سپورتشىلارىمىزعا دا جەتكەنى وكىنىشتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل جەردە اۋىزبەن ايتقان تىيىمدارمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. تەك قاتاڭ شارالار عانا بۇل كەسەلدى اۋىزدىقتاي الادى. حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتى دە بىزدەن وسىنى تالاپ ەتەدى. «ەلەمەسە اۋرۋ جامان, ەسكەرمەسە داۋ جامان» دەپ حالقىمىز ايتقانداي, ونى ەلەمەۋگە قاقىمىز جوق. بۇ­گىنگى تاڭداعى سپورتتاعى ەڭ ۇلكەن داۋ – دوپينگ. اسىرەسە جاس سپورتشىلارعا ونىڭ زيانى ءتىپتى كوپ», دەي كەلىپ سپيكەر حالىقارالىق جارىستاردا وزىپ شىققان سپورتشىلارىمىزدى الاقانعا سالىپ جۇرسەك, ولاردىڭ دوپينگ قولدانعانى بەلگىلى بولىپ شىققاندا, ۇياتتان نە ىستەرىمىزدى بىلمەي قالامىز. بۇل سپورتشىنى, ونى دايىنداعان جات­تىق­تىرۋشىنى, سپورت سالا­سىن­داعى باسشىلاردى عانا ەمەس, بۇكىل ەلدى ۇياتقا قالدى­را­تىن جايت ەكەنىن باسا ايتتى. سوندىقتان دوپينگكە قارسى ءتارتىپتى بۇزعان قاتىسۋ­شىلاردىڭ ءبارى دە جاۋاپ­كەر­شى­لىك تارتۋى كەرەك. ايتپەسە بىزدە تەك سپورتشىنىڭ ءوزىن عانا قالدىرىپ, قالعاندارى «سۇتتەن اق, سۋدان تازا» بولىپ جاتادى دەدى ول. زاڭ جوبا­سىن تالقىلاۋ بارىسىندا كوپتەگەن كولەڭكەلى ماسە­لە دە انىقتالدى. ماسە­لەن, وليمپيادا چەمپيونى بولعان سپورتشىعا 250 مىڭ اقش دوللارىنا تەڭ سىياقى بەرىلەدى. سونىڭ 80 پايىزىن جاتتىقتىرۋشى الاتىن كورىنەدى. ال سپورتشىنىڭ دوپينگ قولدانعانى بەلگىلى بولسا, ول بارلىق العان اقشا­سىن قايتارادى, ال جات­تىق­تىرۋشىعا تەك 50 اەك كولە­مىن­دە ايىپپۇل سالىنادى. بۇل قازىرگى باعاممەن العاندا 126 مىڭ تەڭگە عانا, ال قالعان سوما جاتتىقتىرۋشىدا قالا بەرەتىن كورىنەدى. وسى قايشى­لىقتى اڭعارعان دەپۋتات­تار ايىپپۇلدىڭ كولەمىن سپورتشىعا دا, ونىڭ جات­تىق­تى­رۋشىسى مەن دارىگەرىنە دە 200 اەك-كە دەيىن كوتەرۋدى ۇسىنعان. ال سپورت­تىق فۋنكتسيونەرگە ايىپپۇل كولەمىن 750 اەك كولەمىنە دەيىن ارتتىرۋ كوز­دەلگەن. سونىمەن بىرگە وليمپيادا چەمپيوندارىنا بەرىلەتىن پاتەرلەرگە قاتىستى ماسەلەلەر دە وسى زاڭ جوباسىندا قاراس­تى­رىلعان. ول سپورتشىعا 10 جىلعا جال­عا بەرىلەدى, ەگەر وسى 10 جىلدا ونىڭ دوپينگ قولدانباعانى بەلگىلى بولسا, پا­تەر سوندا عانا سپورتشىعا مەنشىككە بەرى­لەدى. ال دوپينگ قولدانعانى بەلگىلى بولسا, پاتەر قايتارىلىپ الىنادى. قورى­تا ايتقاندا, زاڭ جوباسى ۇلتتىق انتيدوپينگتىك ۇيىمنىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, وسى كەسەلگە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋدى كوزدەگەن. 

وسى كۇنگى وتىرىستا باس­قا دا ماسە­­لەلەر قارالدى, سو­ن­ىڭ ىشىندە قازاق­ستان مەن تاجىكستان ۇكىمەتتەرى ارا­سىن­داعى وتەۋسىز اسكەري-تەحني­كا­لىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى كەلىسىم راتي­في­كاتسيالاندى. سونداي-اق كەيبىر زاڭ­نا­مالىق اكتىلەرگە كولىك ماسەلەلەرى بويىن­­شا وزگەرىس­تەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇل­داندى.

جاقسىباي سامرات,

«Egemen Qazaqstan»