سارسەنبى, 15 تامىز 2012 7:31
بەيجىڭ… ەجەلگى وركەنيەت مەكەنى. قىتايدىڭ ساياسي, ءبىلىم-عىلىم جانە مادەني ورتالىعى. قىتاي استاناسى – بەيجىڭ جالپى قابىلدانعان شىعىسازيالىق داستۇرگە سايكەس, «سولتۇستىك استانا» اتاۋىن يەلەنگەن. نەگىزىنەن بەيجىڭ اتاۋى قىتايعا وسىدان 400 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن قونىستانعان, قالانىڭ باستاپقى اتاۋىن وزگەرتكەن فرانتسۋز ميسسيونەرلەرى ەكەن.
3. دامۋدىڭ بىرەگەي ۇلگىسى
مادەنيەتتەر توعىسىنداعى مەكەن
سارسەنبى, 15 تامىز 2012 7:31
بەيجىڭ… ەجەلگى وركەنيەت مەكەنى. قىتايدىڭ ساياسي, ءبىلىم-عىلىم جانە مادەني ورتالىعى. قىتاي استاناسى – بەيجىڭ جالپى قابىلدانعان شىعىسازيالىق داستۇرگە سايكەس, «سولتۇستىك استانا» اتاۋىن يەلەنگەن. نەگىزىنەن بەيجىڭ اتاۋى قىتايعا وسىدان 400 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن قونىستانعان, قالانىڭ باستاپقى اتاۋىن وزگەرتكەن فرانتسۋز ميسسيونەرلەرى ەكەن.
3. دامۋدىڭ بىرەگەي ۇلگىسى
بۇگىندە بەيجىڭ – الەمنىڭ حالىق تىعىز قونىستانعان ەڭ ۇلكەن مەگاپوليستەرىنىڭ ءبىرى. قالا تۇرعىندارى سانىنىڭ 20 ميلليونعا جۋىقتاۋى وسىنىڭ ايعاعى. ول ءوز ەكونوميكاسىن جىل ساناپ, كۇن ساناپ قارقىندى تۇردە دامىتىپ كەلە جاتقان بىردەن-ءبىر قالا. وعان بەيجىڭ ەكونوميكاسىنىڭ 2012 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 7,2 پايىزعا وسكەنى دە دالەل بولا الادى. بەيجىڭنىڭ ستاتيستيكالىق باسقارماسى مەن قىتايدىڭ مەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا قالانىڭ نەگىزگى قورلارىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 11 پايىزعا ارتىپ, 262,51 ملرد. يۋاندى قۇراعان ەكەن. ال ءدال وسى كەزەڭ بويىنشا تۇتىنۋ تاۋارلارى بولشەك ساۋداسىنىڭ كولەمى 13 پايىزعا ۇلعايىپ, 365,17 ملرد. يۋانعا جەتىپتى. سىرتقى ساۋدانىڭ جالپى مولشەرى دە 12,3 پايىزعا ارتىپ, 208,69 ملرد. اقش دوللارىن قۇراعان.
قالا حالقىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا كىرىسىندە دە ەداۋىر ىلگەرىلەۋشىلىك بار. ول 11,8 پايىزعا كوتەرىلىپ, 18154 يۋانعا جەتسە, اۋىل حالقىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى 8,8 پايىزعا ءوسىپ, 9832 يۋاندى قۇراعان. قالا ەكونوميكاسىندا مۇنداي وڭ ءوسىمنىڭ بايقالۋى جونىندە ەل ساراپشىلارىنىڭ ءوز بولجامدارى بار. ولاردىڭ پىكىرىنشە, بەيجىڭ ەكونوميكاسىنىڭ بۇلايشا قارقىن الۋى – جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمدى رەتكە كەلتىرۋ جانە ىشكى سۇرانىستى كەڭەيتۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالاردى دۇرىس جولعا قويعاندىعىندا.
اسپاناستى ەلى استاناسىنىڭ ىشكى كىرىسىنىڭ مولايۋىنا سىرتتان كەلگەن تۋريستەردىڭ دە ۇلەس سالماعى باسىم ەكەن. بۇگىندە بەيجىڭدەگى نەگىزگى تۋريستىك نىسانداردىڭ سانى 200-گە جۋىقتاسا, كۇن وتكەن سايىن ولاردى كەلىپ كورۋشىلەردىڭ قاتارى ارتا باستاعان. ءماسەلەن, 2011 جىلى بەيجىڭگە كەلگەن تۋريستەردىڭ سانى الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا 14,2 پايىزعا كوتەرىلۋى, ال وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنداعى كورسەتكىش بويىنشا, قىتاي استاناسىنا اعىلعان شەتەلدىك تۋريستەر سانىنىڭ 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا, 4,2 پايىزعا ءوسىپ, 2,5 ميلليون ادامدى قۇراۋى – وسىنىڭ انىق دالەلى. وسى ورايدا, وتكەن جىلى بەيجىڭگە تۋريزمنەن تۇسكەن تابىستىڭ شامامەنەن 51 ميلليارد اقش دوللارىنا پارا-پار بولعانىن دا اتاپ وتۋگە بولادى. دەمەك, بۇل كورسەتكىشتەردىڭ بارلىعى بەيجىڭنىڭ ناعىز حالىقارالىق مەگاپوليسكە اينالعاندىعىنىڭ ءبىر ايعاعى.
* * *
تيانتسزين… بۇل قالانىڭ 600 جىلدىق تاريحى بار. ول بوحاي شىعاناعى جانە حايحە وزەنىنىڭ جاعالاۋىن بويلاي ورنالاسقان سولتۇستىك قىتايدىڭ ەڭ ءىرى تەڭىز پورتتارىنىڭ ءبىرى. تيانتسزين قالاسى ءبىر كورگەن جاندى ءداستۇرلى جانە قازىرگى زامانعى ستيلدەر شەندەسە ورىلگەن كەسكىن-كەلبەتىمەن باۋراپ الادى. قالانىڭ ارحيتەكتۋراسى شىعىس پەن باتىستىڭ ىقپال-اسەرى نەگىزىندە بەدەرلەنگەن قولتاڭباسىمەن كوزگە تۇسەدى. مۇنداعى باتىستىق سيپاتقا ساي كەلەتىن بۇرىنعى كونتسەسسيالارىنىڭ ورنىندا 19-عاسىردان تامىر تارتاتىن ەۋروپالىق عيماراتتاردىڭ تۇتاس ءبىر كۆارتالى ورنالاسقان. بۇگىندە مۇنداي عيماراتتاردىڭ سانى شامامەن, 1000-نان اسىپ جىعىلادى ەكەن. ولاردىڭ العاشقىسى 858 جىلى بوي كوتەرىپتى. بۇل باتىستىق دەرجاۆالارعا قىتايدىڭ اۋماعىندا كونتسەسسيالار سالۋعا رۇقسات بەرەتىن تەڭ ەمەس قۇقىققا نەگىزدەلگەن كەلىسىم-شارتقا تسين سارايىنىڭ ەرىكسىز قول قويۋعا ءماجبۇر بولعان كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى دەسەدى.
تيانتسزين قالاسى ەكىنشى اپيىن سوعىسى كەزىندە اعىلشىندار مەن فرانتسۋزداردىڭ بومبالاۋىنا دا ۇشىراعان ەكەن. دەسەك تە, تيانتسزين ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيانىڭ عانا ەمەس, جاپونيانىڭ, گەرمانيانىڭ, رەسەيدىڭ جانە اۆستريانىڭ قىسىم-ىقپالىمەن دە بىرنەشە ايماقتارعا ءبولىنىپتى. مۇنى قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرىن بويلاپ كەلە جاتقاندا انىق اڭعارۋعا بولادى. قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرى بەينەبىر اق-قارا ءتۇستى كينوتۋىندىلاردى ەسكە تۇسىرەتىندەي كورىنەدى. ءماسەلەن, ءبىر عانا «بەسىنشى اۆەنيۋ» دەپ اتالاتىن كۆارتالدا ءدال وسىنداي 230-عا تارتا ەۋروپالىق عيمارات ورنالاسقان. سەبەبى, بۇل كۆارتال كەزىندە قىتايدا ز ۇلىمدىقپەن بويالعان ساتقىندىق پەن سان ءتۇرلى ساياسي شيەلەنىستەردىڭ الاڭى مىندەتىن اتقارعان. قالانىڭ بۇل اۋدانىندا ەڭ ءبىر ىقپالدى دەگەن ساياساتكەرلەر مەن ميليتاريستەر, ياعني سوعىسقۇمارلار وزدەرىنىڭ رەزيدەنتسيالارىن تۇرعىزعاندىقتان, ول 1949 جىلعا دەيىن «ۇكىمەتتىك كوشە» دەگەن اتپەن ايگىلى بولىپتى. ال قازىرگى تاڭدا «بەسىنشى اۆەنيۋ»-دە بىرتىندەپ جاڭا عيماراتتار بوي كوتەرۋدە. بىراق, ولار وسى اۋداننىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان ارحيتەكتۋرالىق ءسان-سالتاناتى مەن تۇتاستىعىن بۇزباۋى ءۇشىن تەگىستەي ەۋروپالىق ستيلمەن سالىنۋدا.
ال قالانىڭ تسيفەن دەپ اتالاتىن تاعى ءبىر كوشەسى ءبىر كەزدەرى فرانتسۋز كونتسەسسيالارىنىڭ ورتالىعى سانالىپتى. ال بۇگىندە بۇل ورتالىق «تيانتسزيندىك ءسان-ۇلگىنىڭ» بىردەن-ءبىر نۇكتەسىنە اينالعان. سول سەبەپتى مۇندا جەرگىلىكتى سانگەرلەر مەن ديزاينەرلەردىڭ شەبەر قولىنان شىققان كيىمدەر ساتىلاتىن ساۋدا ورىندارى ورىن تەپكەن. ايتسە دە شەتەلدىكتەر بۇل قالاعا تەك تۇرعىن ءۇي كۆارتالدارىن عانا ەمەس, كوپتەگەن عيباداتحانالار مەن ءشىركەۋلەردى دە قالدىرىپتى. بۇعان قالانى ارالاي ءجۇرىپ, انىق كوز جەتكىزۋگە بولادى. ماسەلەن, سولاردىڭ ىشىندە ۆانحاي لوۋ شىركەۋىن ايرىقشا ايتۋعا بولادى. بۇل شىركەۋدى 1869 جىلى فرانتسۋز كاتوليكتەرى سالدىرىپتى. بىراق, قىتاي مەن باتىستىق يمپەرياليستىك كۇشتەردىڭ اراسىنداعى اسكەري قاقتىعىستاردىڭ اسەرىنەن ول بىرنەشە مارتە قيراتىلىپ, قيراندى جەردەن بۇل شىركەۋ قايتا بوي كوتەرگەن ەكەن. قازىرگى تاڭدا شىركەۋ تولىق دارەجەدە قالپىنا كەلتىرىلگەن.
ال تيانتسزيندەگى باستى بۋددالىق عيباداتحانا – ۇلى راقىمشىلىق عيباداتحاناسى. حەبەي كوشەسىندە ورنالاسقان بۇل عيباداتحانانىڭ شامامەن 300 جىلدان استام تاريحى بار. ونىڭ ىشىندە وتكەن عاسىرلاردان سىر شەرتەتىن قولادان, اعاشتان جانە كوكشىل ءتۇستى مينەرال نەفريتتەن جاسالعان بىرەگەي ەسكەرتكىش-مۇسىندەر ساقتالعان.
تيانتسزين كوشەلەرىنىڭ ورنالاسۋى ءبىر قاراعاندا, ۇلكەن لابيرينتكە ۇقسايدى. سەبەبى, كەڭ كوشەدەن بۇرىلعان كەزدە بۇرىنعى كونتسەسسيالاردان قالعان تار اللەيالار مەن قىتايدىڭ «حۋتۋن» دەپ اتالاتىن ءداستۇرلى تۇيىق كوشەلەرىنىڭ تۇتاسىپ جانە بىرىگىپ كەتۋىنەن وپ-وڭاي اداسىپ كەتۋگە بولادى. سوندىقتان مۇنداي كونە كۆارتالداردى وسى جەردەن جالعا الۋعا بولاتىن ارنايى ۆەلوسيپەدپەن ارالاۋ اناعۇرلىم ىڭعايلىراق.
تيانتسزين 100 جىلدان استام ۋاقىت بويى باتىستىڭ تىكەلەي قىسىمى مەن ىقپال-اسەرىنە كوپ ۇرىنعانىنا قاراماستان, قالانىڭ ءون بويىنان وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىن دە جازباي تانۋعا بولادى. ماسەلەن, قالا ىشىندە ءداستۇرلى ونەردىڭ ورتالىقتارى سول كۇيىندە ساقتالعان. مۇنداي ورتالىقتارى بار كوشەلەردەن جادىگەرلەر مەن قولدان جاسالعان ءداستۇرلى كادەسىيلاردى, ياعني ناعىز ونەر تۋىندىلارىن ساتىپ الا الاسىز. ءبىز سياقتى سىرتتان كەلگەن جاندارعا ارنالعان سان ءتۇرلى قىزىلدى-جاسىلدى زاتتاردان بولەك, بۇل جەرلەردەن ساز بالشىقتان جاسالعان ءمۇسىندەردى دە كەزدەستىرۋگە بولادى. ولاردىڭ بارلىعىندا ءومىردىڭ شىنايى بەدەرى كورىنىس تاپقان. ولار سونىسىمەن دە قىزىقتىرادى, سونىسىمەن دە تاڭ قالدىرادى. بۇل مۇسىندەر قاراپايىم ادامنىڭ تاعدىر تالايىندا كەزدەسەتىن قايعى مەن قۋانىش, وكىنىش پەن ومىرگە قۇشتارلىق سەكىلدى سەزىمدەردى ءساتتى بەينەلەۋىمەن ەرەكشە.
بۇگىندە تيانتسزين حالقىنىڭ باسىم بولىگى قىتايلار بولعانىمەن, مۇندا ەل اۋماعىندا تىركەلگەن 53-كە تارتا از ۇلتتىڭ وكىلدەرى قونىستانعان. قالا تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگىن, اسىرەسە, كورەيلەر, شۇرشىتتەر, موڭعولدار قۇرايدى. نەگىزىنەن تيانتسزين حالقى كوبىنە كوڭىل-كۇيگە بەرىلگىش جانە وتە اڭگىمەشىل بولىپ كەلەدى ەكەن. قىتايدىڭ «سيانشەن» دەپ اتالاتىن اۋىزەكى سويلەۋ جانرىنىڭ كوپكە تانىمال شەبەرلەرىنىڭ كوبىنە-كوپ ءدال وسى تيانتسزين قالاسىنان شىعۋى وسىنىڭ دالەلى. سونداي-اق قىتايدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى بۇل قالا ءوزىنىڭ كومەديالىق اكتەرلەرىمەن دە تانىمال. مىسالى, قىتايدىڭ گو دەگان جانە ما سانلي دەگەن كومەديالىق جانردىڭ اتاقتى اكتەرلەرى حالىق الدىنا شىققاندا, كوبىنە-كوپ تيانتسزيندىك ديالەكتىنى قولداناتىن كورىنەدى.
تيانتسزين – ماڭىزدى تەمىر جول تورابى. ءبىر عانا مىسال. بەيجىڭ مەن تيانتسزين قالالارىنىڭ ارا قاشىقتىعى 120 شاقىرىم. الايدا, ەكى قالانىڭ اراسى اسا جوعارى جىلدامدىققا يە تەمىر جول ماگيسترالىمەن جالعانعان. جوعارى جىلدامدىقتاعى جۇردەك پويىز 2008 جىلدىڭ تامىز ايىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن ەكەن. ول – قىتاي ەلىنىنىڭ ساعاتىنا 350 شاقىرىم جىلدامدىقتى ارتقا تاستايتىن العاشقى تەمىر جول جەلىسى. ەگەر, ءسىز بۇل تەمىر تۇلپارعا وتىرساڭىز, بەيجىڭنەن تيانتسزينگە نەبارى 30 ءمينوتتىڭ ىشىندە-اق جەتەسىز. بۇل قالانىڭ جەدەل ءارى قارقىندى دامۋىنىڭ ناقتى كورسەتكىشى.
بۇگىندە تيانتسزين قىتايداعى يندۋستريالاندىرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى لوكوموتيۆىنە, اۋىر جانە جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ءىرى ورتالىعىنا دا اينالىپ ۇلگەرگەن. سونداي-اق ول ءىرى ساۋدا جانە قارجى ورتالىعى. ماسەلەن, قالاداعى ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ارنايى ايماعى اسپاناستى ەلىندەگى ەڭ ءبىر باسەكەگە توتەپ بەرەتىن ايماق سانالادى. قازىرگى تاڭدا بەيجىڭ مەن تيانتسزين قالالارى حالىق كوپ تۇتىناتىن ساپالى تاۋارلاردى وندىرەتىن ورتاق رىنوك جۇيەسىن قالىپتاستىرعان. ول ونىمدىلىك مولشەرى جاعىنان دا, دامۋ ديناميكاسى تۇرعىسىنان دا شانحاي مەن گۋانچجوۋ قالالارىنداعى نارىقتىق جۇيەدەن ەش كەم تۇسپەيدى.
تۇيىندەي ايتقاندا, تيانتسزين قازىرگى زامانعى ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ بارلىق كريتەريلەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, دامۋدىڭ وزىنە لايىقتى باسپالداعىنا كوتەرىلە بىلگەن قالا. ال بۇل قالانىڭ قىتاي ءۇشىن, قىتاي ەكونوميكاسى ءۇشىن قاندايلىق ماڭىزعا يە ەكەندىگىن 6 ملن.-عا جۋىقتايتىن قالا تۇرعىندارى دا تۇسىنەدى, ماقتان ەدى. ولار قالانى ودان ءارى وركەندەتۋ مەن ورىستەتۋ جولىنداعى تالاپ-تىلەك ۇدەسىنە سايكەس ەڭبەك ەتۋدە.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
بەيجىڭ – تيانتسزين.