جايىلىمدىق جەر ماسەلەسى شەشىمىن تابار ەمەس

بۇگىندە ايتىلعان جايىلىم كولەمى­نىڭ 43 پايىزى عانا قولدا­­نىستا نەمەسە 80 ملن گەكتارى عانا يگەرىلگەن. سول سەبەپتى اۋىل حال­قىنا جايىلىم جەرلەر جەتپەي وتىر. قازىرگى ۋا­قىتتا, مالدىڭ كو­­­­بى قىستاق پەن جايلاۋ­دان گورى اۋىل ماڭىندا جايىلادى. سون­دىق­­تان اۋىل ماڭايىنداعى 15-20 شاقى­­رىمعا دەيىنگى جەرلەر ازىپ- توزىپ, تا­بي­عي ونىمدىلىگى جىل سا­يىن تومەندەپ كەلەدى. وسىدان قول­­دانىستاعى 80 ملن گەكتاردىڭ 27 ملن گەكتارى دەگراداتسياعا ۇشى­­­را­عان. مال جايىلىمى كەزەڭ­دەرى مەن جايىلىمداردىڭ جالپى الا­ڭى­نا تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ شەك­تى رۇق­سات ەتىلەتىن نورمالارىن بۇ­زۋ, مال جايۋ ەرەجەلەرىن مۇلدەم ەلەۋ­­سىز قالدىرۋ سالدارىنان اۋىل ما­­ڭا­يىنداعى جايىلىمدار تاقىر جەر­گە اينالىپ وتىر. وسىعان باي­­­­­­­لانىستى, زووگيگيەنالىق احۋال­­ دا شيەلەنىسىپ, مال اراسىندا اۋرۋ­لاردىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوق­تى­رۋدا. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قا­جەتتى جانە تولىققاندى مال ونىمدەرىن الۋ مۇمكىندىگى ازايدى.

وسى جايتتاردى ەسكەرگەن­ ەلباسى «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسى: قالىپ­تاس­قان مەملەكەت­تىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا جەر وڭدەۋ مادە­نيە­تىن وزگەرتىپ, جاڭا عىلىمي, تەحنولوگيالىق, باسقارۋشىلىق جەتىستىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, مال شارۋاشىلىعىنداعى داس­تۇر­لەرىمىزدى  جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. وسى تاپسىر­مانى جۇزەگە اسىرۋدا, مال شا­رۋاشىلىعىن دامىتۋدا ەلىمىز­دىڭ جەر قورىنىڭ 70 پايىزىن قۇراپ وتىرعان جايىلىمدىق جەرلەردى, ونىڭ ىشىندە شالعايداعى جايىلىم القاپتارىن قولدانىسقا ەنگىزۋ ماڭىزدى.

بۇرىن اتا-بابالارىمىز جىل مەزگى­لىنە ساي كوكتەمگى, جازعى, كۇزگى, قىسقى جايى­لىمداردى پاي­­دالانعان. ماسەلەن, كوك­تەمگى جايى­لىمنىڭ ناقتى ءبىر اۋما­عىندا دارۋ­مەندىك شوپتەر, دالا گۇلدەرى گۇلدەگەن كەزدە عانا شىققان. وسى جەر­گە­ مالدى 10 كۇنگە عانا جايعان. قازىر­گى ۋا­قىت­تاعىداي, جازداي ءبىر جەردى تاپ­تاپ مال قايىرماعان, كەرىسىنشە, اۋىس­­پالى جەر تەحنولوگياسىن مالدىڭ ىڭ­عايى ءۇشىن پايدالانعان. ەندى ءبىر ەرەك­شەلىگى – جاز ايلارىندا مالدى جۋساندى جەر­گە باقپاعان. ول كەزدە جۋساننىڭ گۇلدەيتىن مەزگىلى, مال ەركىن جايىل­مايدى, سوندىقتان ونى مال تاپتاماسىن دەپ قىس باستالعانعا دەيىن ساقتاعان. ەسەسىنە, قىس­تىڭ باس كەزىندە جۋساندى جايىلىمدى مال­دىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرۋ ءۇشىن قولدانعان. تەك قانا قاراشا ايىندا, ءبىرىنشى اق ۇلپا قار تۇسكەن كەزدە عانا مالدى وسىنداي جۋسانى بار جەرگە باققان. وسىعان بايلانىستى اق-قارا جۋساندا باعىلعان ءتورت ت ۇلىك قىستاي اۋرۋ­لارعا شالدىقپاي, كۇيى تايماعان. قىس­قاسى, جىل ون ەكى ايدى مالدىڭ جايى­­نا قاراي بولگەن. ناتيجەسىندە مال با­سى كوبەيىپ, تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگى ساق­تالعان.

ايتىلعاندارعا بايلانىستى جايىلىم جەردى جۇيەلى پايدالانۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋ جانە مال باعۋ ءداستۇرىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا, جايىلىم ماسەلەسىن تۇبە­گەيلى زەرتتەپ, زەردەلەپ ءبىر توپ پار­لا­مەنت دەپۋتاتتارى «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ جوباسىن جازىپ شىقتى. وعان 2017 جىلدىڭ 20 اقپانىندا ەلباسى قول قويىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭى تولىق كۇشىنە ەندى. بۇل زاڭ بۇعان دەيىن وزدىگىمەن رەتتەلىپ كەلگەن جايىلىمنىڭ ماسەلەسىن اتا-بابالارىمىز قال­دىرىپ كەتكەن ىزبەن رەسمي تۇردە رەتتەلۋىن كوزدەيتىن ەڭ العاشقى قۇجات بولىپ وتىر. 

زاڭ اياسىندا ەلىمىزدىڭ 2 548 اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ارقايسىسى ءوز جەرىنىڭ تابيعي-كليماتتىق ەرەك­شەلىكتەرىن, تاريحي قالىپتاس­قان مال جايۋ ءداستۇرىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋىلدىق وكرۋگ جانە اۋدان­دىق اكىمدىكتەرمەن, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىمەن بىر­­لەسىپ جايى­لىمداردى باسقارۋ جانە ولاردى پايدالانۋ جونىندەگى جوس­­پاردى جاسايدى. جوس­پاردا اۋىل وكرۋگىنىڭ مال جايىلاتىن جايى­لىمدارىنىڭ كولەمى انىق­­­تالادى, ونىڭ نورمادان تىس پايدا­لانىلاتىن جەرلەرىن, جەرى بار, بى­راق مال باعىلماي بوس جاتقان جەر­دىڭ يەلەرىن انىقتاپ, سول ار­قىلى جايىلىمدىق جەرلەردى, جا­يى­لىم پايدالانۋشىلار مەن جەر يەلەرى اراسىنداعى جاعدايدى رەت­تەپ, نورماتيۆتىك تالاپتارعا ساي­كەستەندىرەدى. جوسپار جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگانىندا جانە اۋدان­دىق ءماسليحاتتىڭ وتىرىسىندا قارالىپ بەكىتىلەدى. بۇل قۇجات ادى­لەت ورگاندارىندا تىركەلۋدەن وتكەننەن كەيىن قۇقىقتىق اكت بولىپ سانالادى. وسىلايشا اۋىلدىق وكرۋگتەردەگى جايىلىمدىق جەر­لەردى يگەرۋدە ءار ءوڭىردىڭ ءوز جوس­پارىنا ساي زاڭنامالىق نورمالار جۇمىس ىستەيتىن بولادى.

زاڭعا سايكەس, ءاربىر جايىلىم پايدالانۋشى جوسپاردى ازىرلەۋگە قاتىسا الادى, ياعني اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ اۋماعىندا وزىنە جە­تەرلىكتەي جايى­لىم­دىق جەردى پاي­داسىنا اسىرۋ ماسە­لەسىن شە­­شۋ ونىڭ ءوز قولىندا دە­گەن­ ءسوز. جو­عار­­عى مەملەكەتتىك ور­گان­­­دار­­­عا, مي­نيسترلىكتەرگە نەمەسە ۇكى­مەت­­كە الاڭ­داۋدىڭ ەشقانداي قا­جەت­­­تىلىگ­ى جوق, بارلىعى جەرگىلىكتى جەر­دە, ياعني اۋىلدىق وكرۋگ جانە اۋدان اكىم­­دىكتەرىنىڭ قۇزىرەتتەرىندە تو­لىق­قاندى قاراستىرىلادى. ال ەگەر اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ اۋماعىندا جايىلىمدار جەتپەي جاتسا, وندا جايىلىمدار اۋىل وكرۋ­­گىنىڭ شەگىندە بەرىلەدى. بۇل ما­سەلە اۋدان اكىمى شەشىمىمەن جۇزە­گە اسىرىلادى. سول سياقتى جەر,­ اۋدان­ كولەمىندە جەتىسپەي جاتسا, ول وبلىس­تىق دەڭگەيدە شەشىلەدى. بۇ­­عان قولدانىستاعى زاڭىمىز ناق­تى مۇم­كىندىكتەر بەرەدى. ياعني, اۋدانارالىق ماسەلەلەر وب­­لىس اكىمدەرىنىڭ ارالاسۋى­مەن, ال وبلىسارالىق جايىلىمنىڭ ءتۇيى­نى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ۇسى­­نىسىمەن ۇكى­مەتتىڭ اتسالىسۋىمەن تارقاتىلادى. زاڭ جۇزىندە جايى­لىمداردى پايدالانۋعا بەرۋ قىسقاشا وسىلاي جۇزەگە اسادى.

جوسپاردا جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي, ءۇش دەڭگەيلى جايى­لىمدىق جەرلەردى پايدالانۋ­ قا­راستىرىلعان. ءبىرىنشىسى – اۋىلد­ىق­ ەلدى مەكەندەردىڭ اۋماعى شە­گىندە ورنالاسقان جەرلەردى پاي­دالانۋ. ولاردىڭ جالپى كولەمى قازىرگى ۋاقىتتا شامامەن ەلىمىز بويىنشا 23 ملن گەكتاردى قۇرايدى. بۇل جەرلەر اۋىل تۇرعىندارىنا تەك قانا ساۋىن مال با­سىن ۇستاۋ بويىنشا مۇقتاجدىقتى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن تەگىن بەرىلەدى. دەگەنمەن بۇل جايىلىمداردا جالپى الاڭىنا تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ شەكتى رۇقسات ەتى­لەتىن نورمالارى ساقتالۋى قا­جەت, ياعني جايىلىمداردا با­عى­لاتىن مال­دىڭ 1 گەكتارعا شاق­قان­داعى ۇلەسى نور­ماتيۆتەن اسپاۋى ءتيىس. ەگەر دە نور­مادان اسسا, مال ەكىن­شى دەڭگەيدەگى جايى­لىمعا نە­مەسە اۋىلدىق وكرۋگتىڭ جە­رى­نە شىعارىلادى. ال قازىرگى كەزدە ءدال وسى جەرلەردە ەلىمىزدەگى مال­دىڭ 80 پايىزى جايىلۋدا. بۇل جاعداي اۋىل ماڭىنداعى جا­يىلىمداردىڭ توزۋىنا سەبەپ بو­لىپ وتىر. تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, مالى باردىڭ باعاتىن جەرى جوق, ال جەرى باردىڭ مالى جوق. وسى تەڭ­سىزدىكتەردى شەشۋ ءۇشىن, اۋىل­دىڭ ماڭايىنداعى جەرلەر ۋاق مالداردان, جىلقىلاردان بوسا­تىلىپ, تەك قانا ساۋىن مال­عا قالدىرىلادى. ال ەگەر دە اۋىل­دىڭ ماڭىنداعى جايىلىم ساۋىن­ مالدىڭ جايىلۋىنا جەتپەسە, وندا جەر كودەكسىنىڭ 84-بابى 4-1-تارماعىنا سايكەس مەملەكەتتىڭ مۇقتاجىن قاناعاتتاندىرۋ ماقسا­تىندا جەتپەيتىن جەردىڭ بولىگى تولىق­تىرىلادى.

ەكىنشىسى – اۋىلدىق وكرۋگتەر شەگىن­دەگى جەرلەردى پايدالانۋ. ولاردىڭ كو­لەمى شامامەن 60 ملن گەكتارعا جۋىق. ولار­عا اۋىل­دىق وكرۋگتەردەگى جەرلەردى جالعا العان ءتۇرلى جشس, اق, وك, ورمان جانە سۋ شارۋاشىلىعى مەن اي­رىقشا كۇزە­تىلەتىن ايماقتار كاسىپ­ورىندارىنىڭ جەر­لەرى جاتادى. بۇلاردىڭ كوبىندە مالى جوق, بىراق مالى بار شارۋالاردى جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي ءوز جەرىنە جىبەرمەيدى, ويتكەنى جەردى 49 جىلعا جالعا العان. زاڭ اياسىندا بۇل قاراما-قايشىلىقتى شەشۋگە مۇم­كىندىك بەرىلگەن. ول ءۇشىن, بۇل جەرلەر زاڭ تارتىبىمەن رەتتەلىپ جايىلىمدىق جەر­لەرى جوق, بىراق مال باسى بار اۋىل تۇر­عىندارىنا بەرىلەدى.

ءۇشىنشىسى – شالعايداعى جايى­لىم­­دار. ولار تولىعىمەن مەملەكەت مەنشى­گىندە. ولاردىڭ جالپى اۋدانى 100 ملن گەكت­اردان اسادى. بۇلاردى شالعايداعى مال جايىلىمدارى رەتىندە قولدانۋعا بولادى. الايدا وعان مال باعۋعا الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا باي­لانىستى قاراپايىم شارۋانىڭ كۇشى جەتپەيدى. سوندىقتان زاڭعا سايكەس جەر­گىلىكتى اۋىل وكرۋگى جانە اۋدان اكىم­دىگى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگانىمەن بىر­لەسە وتىرىپ, ءماسليحات بەكىتكەن جوسپارعا سايكەس «جايىلىم پايدالانۋشىلار بىرلەستىگى» دەگەن ۇيىمدار قۇ­رادى. ماسەلەن, ءبىر اۋىلداعى بىرنەشە وتباسىنىڭ ۋاق مالىن بىرىكتىرۋ ارقىلى ءبىر وتار جيناقتاۋ كوزدەلەدى. باسقا مال­دىڭ تۇرلەرىن دە وسىلايشا بىرلەسە بەلگىلى ءبىر جايىلىم­دا­ قايىرمالاپ باعۋعا بولادى. ارينە, بۇل جەردە بارلىق جۇمىس­تار زووۆەتەرينارلىق تالاپ­تار­عا سايكەستەندىرىلىپ ۇيىمداس­تىرى­لىپ, شالعايداعى جايى­لىمدار­دى قولدانۋعا مۇم­كىندىك بولادى. ول اۋىلداردا كووپەراتيۆتى ۇيىم­­­دار­دى جانە شاعىن ورتا بيزنەستى جان­داندىرۋعا جول اشادى.

«جايىلىمدار تۋرالى»­ زاڭ­نىڭ باس­تى ماقساتى اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ قولىن­داعى مالدى­ (اسىرەسە قوي, ەشكى, ۇساق ءىرى قارا, جىل­قى جانە ت.ب.), ساۋىن مالدان باسقالارىن, شالعايداعى شۇيگىن جەرلەرگە شىعارىپ, قىستاق پەن جايلاۋلاردا ۇستاۋعا باعىتتالعان. بۇل شارا جايىلىمدىق جەرلەردى ءتيىمدى پاي­دالانۋعا, ولاردىڭ تو­زۋ پروتسەستەرىن بول­عىزباۋعا, نا­تي­­­جەسىندە جىل بويى ساپالى مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ون­دىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇعان قو­سا, جايىلىمداردى ۇتىمدى پاي­دالانۋ ءۇشىن زاڭ شەڭبەرىندە ولاردى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ ما­سەلەسى قاراستىرىلعان. ول­ ءۇشىن شى­عىمدىلىعى جوعارى كوپ­­­جىل­­دىق شوپتەردىڭ سورتتارىن ەگۋ ار­قىلى جاڭا شالعىن ءوسىرۋ كوز­دەلگەن. سونىمەن قاتار ەكپە جايىلىمدارىنىڭ كولە­مىن ۇل­عايتىپ, شىعىمدارى جوعارى شال­­عىن ءوسىرىپ, ولارعا ۇتىمدى اگرو-تەحني­كالىق ءىس-شارالاردى قول­دانىپ, عىلىمي نەگىز­دەلگەن جۇيە­سىن دامىتۋعا جول اشادى.

دەپۋتاتتار زاڭدى قابىلداپ قانا قوي­­­ماي, ونىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ قا­دا­عا­لاۋدا. دەگەنمەن, زاڭدى ورىنداۋ بويىنشا ۋاكىلەتتى ورگان – اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مي­نيسترلىگىنىڭ جانە جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگانداردىڭ تاراپىنان زاڭ­نىڭ نورمالارىن ورىنداۋ فورمالدى سيپاتقا اينالعان. ونى دەپۋتاتتاردىڭ وڭىرلەردە سايلاۋ­شىلارمەن كەزدەسۋ ناتيجەلەرى, اۋىل حالقى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ سۋبەكتىسى رەتىندە ءوزىنىڭ اتالعان زاڭنان تۋىندايتىن قۇ­قىق­تارى مەن مۇمكىندىكتەرى تۋرالى بىلمەيتىندىگى كورسەتەدى. ونىڭ سەبەبى, بۇگىنگە دەيىن زاڭ­نامانىڭ نورمالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ءتيىستى ادىستەمەلىك, كون­سۋلتاتيۆتىك ءىس-شارالار وت­كىزىل­مەۋىنە, حالىق اراسىندا زاڭ­­دى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىل­مەگەنىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. بۇل ۋاكىلەتتى جانە جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇ­­لىق­سىزدىعىن بىلدىرەدى دەپ تۇ­سى­نەمىز.

وكىنىشكە قاراي, اتالعان زاڭ قولدانىس­قا ەنگەنىنە ەكى جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە جايىلىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ودان تۋىندايتىن تۇسىنبەۋشىلىكتەر وتكىر ماسەلە رەتىندە قالىپ وتىر. وسى ورايدا زاڭ مال باسىنىڭ وسۋىنە, وزىندىك قۇ­نى ارزان ءارى ەكولوگيالىق تازا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن شىعارۋدى ارتتىرۋعا, اۋىل شارۋا­شىلىعىنا ارنالعان جەرلەردىڭ توزۋىن توقتاتۋعا, ەڭ باستىسى, ەلىمىزدىڭ بايلىعى بولىپ تابىلاتىن 187 ملن­ گەك­تار جايىلىمدىق جەرلەردى ۇتىم­­د­ى پايدالانۋعا باعىتتالعانىنا قاراماس­تان, ونىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە تولىق ورىندال­ماي وتىرعاندىعى الاڭداتادى. سون­­دىقتان ءتيىستى ورگاندار زاڭدا بەكى­تىلگەن مىندەتتەرىن لايىقتى ورىنداپ, ءوز جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىرسا دەگەن تىلەك بار.

جەكسەنباي دۇيسەباەۆ,

ءماجىلىس دەپۋتاتى