سەنبى, 26 مامىر 2012 7:05
فرانتسۋز-گەرمان كوندومينيمۋمىنا كوز ءتيدى
ءوتىپ بارا جاتقان اپتانىڭ سارسەنبى كۇنىنىڭ كەشىندە بريۋسسەلدە مارەگە جەتكەن ەۋروپا وداعىنىڭ رەسمي ەمەس ءسامميتى اتالمىش حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ساياسي باعىتىن قالىپتاستىرۋداعى بەرلين مەن ءپاريجدىڭ ءوزارا تىعىز ءىس-قيمىلىنىڭ ساباقتى ءجىبى ۇزىلگەنىن جالپاق الەمگە جاريا ەتتى. وسىدان باستاپ ەۋروپا ەلدەرىندەگى داعدارىسقا قارسى كۇرەس باعىتىن ايقىنداۋ مىندەتىن فرانتسيانىڭ سۋ جاڭا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند ءوز موينىنا الاتىن بولدى. فرانتسۋز ليدەرى بۇل رەتتە يسپانيا مەن يتاليا ەلدەرى ۇكىمەت باسشىلارىنا ارقا سۇيەدى. بۇل باتىل قادامعا مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان اقش پرەزيدەنتى باراك وباما دا قولداۋ كورسەتتى.
سەنبى, 26 مامىر 2012 7:05
فرانتسۋز-گەرمان كوندومينيمۋمىنا كوز ءتيدى
ءوتىپ بارا جاتقان اپتانىڭ سارسەنبى كۇنىنىڭ كەشىندە بريۋسسەلدە مارەگە جەتكەن ەۋروپا وداعىنىڭ رەسمي ەمەس ءسامميتى اتالمىش حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ساياسي باعىتىن قالىپتاستىرۋداعى بەرلين مەن ءپاريجدىڭ ءوزارا تىعىز ءىس-قيمىلىنىڭ ساباقتى ءجىبى ۇزىلگەنىن جالپاق الەمگە جاريا ەتتى. وسىدان باستاپ ەۋروپا ەلدەرىندەگى داعدارىسقا قارسى كۇرەس باعىتىن ايقىنداۋ مىندەتىن فرانتسيانىڭ سۋ جاڭا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند ءوز موينىنا الاتىن بولدى. فرانتسۋز ليدەرى بۇل رەتتە يسپانيا مەن يتاليا ەلدەرى ۇكىمەت باسشىلارىنا ارقا سۇيەدى. بۇل باتىل قادامعا مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان اقش پرەزيدەنتى باراك وباما دا قولداۋ كورسەتتى.
ەسەپتىك سانى بويىنشا ون سەگىزىنشى مارتە ءوتىپ وتىرعان ەۋروپانىڭ داعدارىسقا قارسى ءسامميتىنىڭ كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلەلەرى بۇرىننان بەلگىلى-ءتىن. بۇدان ءارى گرەكيامەن ارانى قانداي قارىم-قاتىناسقا قۇرۋ كەرەك؟ ەۋرونى قالاي ساقتاپ قالۋعا بولادى؟ سۇراقتار وسىلايشى ءوربىدى. ەۋرووداقتىڭ سەركەلەرى – فرانتسيا مەن گەرمانيانىڭ بۇل ماسەلەلەردى شەشۋدە ەكى ءتۇرلى كوزقاراس ۇستانۋلارى ولاردىڭ اراسىنا جىك تۇسۋىنە نەگىزگى سەبەپكەر بولدى. كارى قۇرلىق ەلدەرىنىڭ ديپلوماتتارى ءتىپتى وسى فورۋم باستالماي جاتىپ-اق انگەلا مەركەل مەن فرانسۋا وللاندتىڭ جيىن بارىسىندا ءبىر-بىرلەرىنە اشىقتان-اشىق قارسى شىعاتىندارىن بولجاپ قويعان. اۋىزدارىنىڭ دۋاسى بار ەكەن, كوپ ۇزاماي ايتقاندارى ايداي كەلدى.
ال ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ءبىر-بىرلەرىنە كەرەعارلىقتارى مىنادا: گەرمانيا بەلبەۋدى قىسا تارتىپ, بارىنەن ۇنەمدەۋ جولىن جالعاستىرا بەرۋدى قالاسا, فرانتسيانىڭ جاڭا پرەزيدەنتى شىعىندى ۇلعايتا ءتۇسۋدى قوش كورەدى. سول كەزدە ساراپشىلار بۇل ەكى جاقتى پىكىردىڭ وداقتى قارجىلىق جاعىنان شايقالتىپ قويا سالماي, ونىڭ ىشىندە ساياسي جىكتىڭ دە پايدا بولاتىنىن ايتقان-دى. ناتيجەسىندە بۇل بايلام دا بەكەر بولماي شىقتى. راسىندا دا قارجىسى كوپ قۋاتتى ەلدەر مەركەلدىڭ ىقپالىندا قالدى دا, پروبلەماسى جەتەرلىك تۇستىكتەگى داۋلەتتەر وللاندتىڭ جاعىنا قاراي ويىستى. وسى رەتتە داعدارىستىڭ سوزىلمالى سىرقاتىنا ۇشىراي باستاعان يتاليا مەن يسپانيانىڭ فرانتسۋز پرەزيدەنتىن قولداۋىن تۇسىنۋگە دە بولاتىن سياقتى.
ونسىز دا جۇقارىپ تۇرعان جۇيكەنى ءسامميتتىڭ قورىتىندى جيىنى وتەتىن سوڭعى كۇنى ەۋروپا قور بيرجالارىندا قالىپتاسا باستاعان احۋال ودان بەتەر شيرىقتىرىپ جىبەردى. تاڭ ازاننان يندەكستەر ءتۇسىپ كەتتى. مۇنى ساراپشىلار تازا ساياسي شارانىڭ ىقپالىنان دەپ ۇعىندى. ال كەشكە قاراي ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ باسشىلارى بريۋسسەلدە باس قوستى. رەسمي تۇردە «رەسمي ەمەس كەشكى اس» دەپ اتالعان بۇل كەزەكتەن سامميتتە ولار ەكونوميكانى جانداندىرۋدىڭ پەرسپەكتيۆاسى مەن قاۋىپتى شەڭبەرگە جەتكەن جۇمىسسىزدىقتى جەڭۋدىڭ جولدارىن تالقىلاۋى ءتيىس ەدى. اقىر سوڭىندا كۇن تارتىبىندەگى بۇل ماسەلە قۇرلىق ەلدەرى ليدەرلەرىن بۇعان دەيىن جاسالىپ قويىلعانىمەن, ءالى قول قويىلماعان پاكتىدە كەلتىرىلگەن قاتاڭ بيۋدجەتتىك ۇنەمدەۋ باعىتىنىڭ تيىمدىلىگى از ەكەنىن مويىنداۋعا ءماجبۇر ەتتى.
قازىر ساراپشىلار فرانتسيا پرەزيدەنتىنىڭ وسى ءسامميتتىڭ الدىندا يسپانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ماريانو راحويمەن كەزدەسۋىنە دە ايرىقشا ءمان بەرۋدە. وسى قادامى ارقىلى فرانسۋا وللاند بۇعان دەيىن قالىپتاسىپ كەلگەن ەۋرووداق ءسامميتى قارساڭىنداعى فرانتسۋز-گەرمان ەكى جاقتى كونسۋلتاتسياسىن وتكىزۋ پراكتيكاسىنىڭ تۇبىنە سۋ قۇيىلعانىن بايقاتسا كەرەك. ونىڭ الدىنداعى پرەزيدەنت نيكوليا ساركوزي بولسا, كەزەكتى ءاربىر سامميت وتەردەن بۇرىن گفر كانتسلەرى انگەلا مەركەلمەن ۇدايى جۇزبە-ءجۇز كەزدەسىپ, ەۋرووداق ليدەرلەرىنىڭ ورتاق كەزدەسۋلەرىنە ۇسىنىلاتىن ماسەلەلەر جايىندا الدىن الا كەلىسىپ الۋشى ەدى. مىنە, سول ءداستۇر ەندى كورەر كوزگە بۇزىلىپ وتىر. ەۋروپانىڭ كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اشىق جازىپ جاتقانداي, فرانتسۋز كوشباسشىسى مۇنىڭ ورنىنا يسپانيا باسشىسىمەن جانە يتاليانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ماريو مونتيمەن ورتاق ءتىل تابىسقاندى اناعۇرلىم قولاي كورەتىن سياقتى.
بۇل جەردە بۇدان دا ماڭىزدى نارسە, فرانسۋا وللاندتىڭ مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان قۋاتتى قولداۋ تاۋىپ وتىرعانىن دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. چيكاگودا وتكەن ناتو-نىڭ مەرەيتويلىق ءسامميتىنىڭ سوڭعى كۇنىندە جۋرناليستەر الدىندا سويلەگەن اقش پرەزيدەنتى باراك وباما ەۋرووداق ەلدەرى باسشىلارىنا ارنالعان بىرنەشە كەڭەستى جايىپ سالدى. ولار ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋ جونىندەگى شارالاردى كۇشەيتۋگە, گرەكيانىڭ وداقتان شىعۋىنا جول بەرمەۋگە جانە تاۋەكەلدىڭ جەلقايىعىندا قالتىلداپ تۇرعان ەلدەرگە ۇجىمداسقان تۇردە كومەك كورسەتۋگە سايادى. وباما سونداي-اق اكتيۆتەرىن جۇمىس ىستەمەيتىن كاپيتالدارعا تولتىرىپ العان ەۋروپالىق بانكتەردىڭ جۇگىن جەڭىلدەتۋ جونىندە شۇعىل شارالار قاراستىرۋدى قاتاڭ تاپسىرادى. بۇل ورايدا ول گرەكيا مەن باسقا دا ەلدەردى قاجەتتى كەزىندە قورعاپ قالۋعا دايىن تۇراتىن الدەقانداي ءبىر «قورعانىس قابىرعاسىن» جاساۋدى ۇسىنادى. مۇنداعى «باسقا ەلدەر» دەگەن يشارادا ەڭ الدىمەن يتاليا مەن يسپانيانىڭ نازارعا الىنعانىن دا ماماندار بولجاپ وتىر.
اتلانت مۇحيتىنىڭ ارعى قاپتالىنان جەتكەن بۇل «ءتىل جاردەمى» فرانسۋا وللاند پەن ونىڭ جاقتاستارىنىڭ ايباتتارىن كۇشەيتىپ, ايبارلارىن ارتتىرىپ جىبەرگەن سىڭايلى. وسىنى ارقالانعان ولار ەندى قارجى جاعدايى شاتقاياقتاي باستاعانداي بولسا, ەۋروپا تۇراقتىلىق قورىنىڭ قارجىسىن يسپانيا مەن يتاليانىڭ تۇراقتىلىق مەحانيزمىنە قولداۋ كورسەتۋگە رۇقسات ەتىلۋىن تالاپ ەتە باستادى. بۇل ۇسىنىس شامامەن وسى ەلدەردىڭ اربىرىنە «قورعانىس قابىرعاسى» قىزمەتىن اتقارۋعا جارايتىن 500 ملرد. ەۋرو كولەمىندە قارجى بەرىلۋىن كوزدەيدى.
ەۋروپا ەلدەرى ءۇشىن تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى ماسەلە, سامميتتە سونداي-اق ەۋرووداقتىڭ قارىزعا ەركىن جۇمسالاتىن ءمىندەتتەمەلەرى – ەۋروبوندتى شىعارۋ جونىندەگى ەرەجە ءجونىندە دە ايتىلدى. ولار قارجىلىق جاعىنان مەيلىنشە قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ەلدەرگە جۇمسالادى. مۇنداعى ماسەلە داعدارىسقا قارسى كۇرەستە ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىكتى مويىنعا الۋ تۋراسىندا بولىپ وتىر. وسىعان سايكەس بۇل كۇرەستىڭ نەگىزگى سالماعىن الەۋەتتى كۇشتى ەل, ماسەلەن, گەرمانيا ءوز موينىنان الادى دا, ونىڭ شىعىندارىن جاۋىپ جىبەرەدى. اتالمىش ۇسىنىس العاش كوتەرىلگەن ساتتەن انگەلا مەركەل مۇنداي وبليگاتسيا شىعارۋعا قارسىلىق ءبىلدىردى. بريۋسسەل ءسامميتىنىڭ قارساڭىندا دا بەرلين وسى ۇستانىمىنان اينىعان جوق. سوندىقتان گەرمانيا قارجى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ستەففەن كاپەتەر ونى «قولايسىز ۋاقىتتا جازىلعان جانە سوڭى جاقسىلىققا اپارمايتىن ناشار ىشىرتكى» دەپ باعالادى. بۇل رەتتە گەرمانيانىڭ ۇستانىمىن نيدەرلاندى, اۆستريا جانە فينليانديا سياقتى ەلدەر قولداپ وتىر. الايدا, گەرمان جاعى ۇستانعان قاتاڭ بيۋدجەتتىك ۇنەمدەۋ باعىتىن جاقتاعاندار ونشالىقتى كوپ بولماي شىقتى.
اقىر سوڭىندا ەۋرووداق پرەزيدەنتى حەرمان ۆان رومپەي جيىنعا قاتىسۋشىلاردى ماسەلەگە شىعارماشىلىق تۇرعىدان كەلۋگە شاقىرىپ, ەلدەردىڭ ينۆەستيتسيا سالاسىنداعى ءرولىنىڭ تومەن بولىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى. بىراق بۇل كوپشىلىك كوڭىلىندە قاباققا تۇسكەن كىربىڭدەردى جىبىتۋگە باعىتتالعان جۇباتپا ءسوز سياقتى بولىپ قالىپ قويدى. ەڭ باستىسى, رەسمي ەمەس سامميت, بىلايىنشا ايتقاندا, ەۋرووداقتىڭ 27 ەلىنىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى قاتىسقان ۇجىمدىق كەشكى اس كارى قۇرلىقتى جايلاپ بارا جاتقان اسا اۋىر داعدارىس جۇيەسىن جەڭۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ۇسىنا المادى.
گرەك سولشىلدارى ەۋروگەددون جاساۋعا باقۇل
ءبىزدىڭ ءبارىمىز دە ەرتەدەن ارماگەددون جايلى ەستىپ كەلەمىز. ونى «انە كەلەدى, مىنە كەلەدى» دەپ جۇرتتىڭ ۇرەيىن الىپ قوياتىن توپتار دا جەتكىلىكتى. ال ەۋروگەددون دەگەندى كەيىنگى كەزدەرى عانا قۇلاعىمىز شالىپ ءجۇر. ءسىرا, مۇنىسى جوعارىداعى «گەددوننىڭ» ەۋروپالىق نۇسقاسى بولسا كەرەك.
بريۋسسەل ءسامميتى قارساڭىندا ەكونوميكالىق ارىپتەستىك جانە دامۋ ۇيىمى ەۋرونى الەم ەكونوميكاسىن جالماپ بارا جاتقان ج ۇلىنقۇرت دەپ اتاپ كورسەتتى. ونىڭ داعدارىسقا ۇشىراۋى ەۋروپانى ودان بەتەر تىعىرىققا تىرەۋدە. تەك وسى ايدىڭ ىشىندە عانا ەۋروايماقتىڭ پروبلەمالارى كۇللى الەمدەگى ينۆەستورلارعا 4 تريلليون دوللار مولشەرىندە شىعىن كەلتىرگەن.
«ءبىز فرانتسيا مەن گەرمانيا حالىقتارىنان ىنتىماقتاستىقتى تالاپ ەتەمىز. گرەكيا – مەركەل مەن ساركوزي ساياساتىنىڭ نەگە اپارىپ سوقتىرعانىنىڭ جارقىن كورىنىسى. نەمىس سالىق تولەۋشىلەرىنىڭ جالعىز عانا مۇراتى بانكتەردى قارجىلاندىرۋعا بارىپ تىرەلەتىن ءتۇپسىز بوشكەگە اقشا قۇيۋمەن بولىپ وتىر», دەپ شىر-پىرى شىقتى وسى كۇندەرى گرەكيا راديكالدى سولشىل كواليتسياسىنىڭ جەتەكشىسى الەكسيس تسيپراس. بۇل سوزدەردى جاڭا گرەك وپپوزيتسياسىنىڭ ليدەرى بەرليندە ايتتى. ول جوعارىداعى سوزىنە «سايلاۋدا كەزەكتى جەڭىسكە جەتكەن جاعدايدا گرەكيانىڭ ەۋروايماقتان شىعۋىن قولدامايتىنىن» قوستى. گرەك پارادوكسىنىڭ ءوزى وسىندا: دراحمانى ەشكىمنىڭ دە العىسى كەلمەيدى, سونىمەن بىرگە, ەۋرو ءۇشىن اقشا قايتارۋعا ءالى دايىن ەمەس. بۇعان قاراماستان, قالتالى ەۋروپا ساياسي جاعىنان مەشەل بولا باستاعان گرەكياعا باسقالاي جان بىتىرۋگە ءازىر بولىپ قالعان سياقتى. قازىردىڭ وزىندە Deutsche Bank داعدارىستىڭ جاڭا ۆاليۋتاسى – «گرەك ەۋروسىن» نەمەسە ءجاي عانا «گەۋرونى» باسپا جۇزىنەن شىعارۋعا ساقاداي-ساي كورىنەدى.
نەمىس بانكيرلەرىنىڭ ويىنشا, ەندى گرەك زەينەتكەرلەرى مەن بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرى كادۋىلگى اقشانىڭ ورنىنا, ەلدە ەۋروپالىق ۆاليۋتامەن بىرگە اينالىمدا جۇرەتىن وسى وبليگاتسيالاردى الىپ تۇرادى. بۇل جوسپاردىڭ راستىعىن بىلدىرگەن گەرمانيانىڭ ورتالىق بانكى مامىردىڭ 24-ءى كۇنى گرەكيانىڭ ەۋرو ىقپالىنان شىعۋى ونىڭ ەكونوميكاسىن باسقارۋدى جەڭىلدەتە تۇسەتىنىن مالىمدەدى. ال بەلگيانىڭ قارجى ءمينيسترى بريۋسسەلدە رەپورتەرلەر الدىندا سويلەپ تۇرىپ, بۇل شارانى جانامالاي ايعاقتاپ ءوتتى: ەۋروپا ەلدەرى افينا ەۋرو ايماعىنان شىققان جاعدايدا قالاي ارەكەت ەتەتىندەرى جونىندە جەكە جوسپارلار قۇرۋعا كىرىسىپ كەتكەن.
تاپ وسى تۇستا حالىقارالىق رىنوكتاردا ساياسي جاعىنان جارىمجان حالگە جەتكەن گرەكيانىڭ قارىزدىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداي الماۋى ىقتيمالدىلىعى توڭىرەگىندەگى ۇرەي ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى. ەجەلگى ەللادا جەرىندە ۇكىمەتتى قۇرۋعا قابىلەتتى پارلامەنتتى ءبىرىنشى تالپىنىستا سايلاپ الۋدىڭ ورايى كەلمەدى. ەندى ەكىنشى سايلاۋ ماۋسىم ايىنىڭ 17-سىنە بەلگىلەنىپ وتىر. وتكەن دۇيسەنبىدە 6 مامىرداعى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن «جاڭا دەموكراتيا» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى انتونيس ساماراس ناۋقان بارىسىندا دورا باكوياننيدىڭ ليبەرالدى-دەموكراتيالىق اليانسى قولداۋىنا سۇيەنگەنىن باياندادى. ال الداعى جاڭا سايلاۋدا ول داۋىسقا تۇسپەيدى. بۇل كونسەرۆاتورلار مۇمكىندىگىن ۇلعايتا تۇسەدى.
ءبىرىنشى سايلاۋدا باكوياننيدىڭ جاقتاستارى ءبىر جاعىنان 2,55 پايىز داۋىس الىپ, پارلامەنتكە وتە الماسا, ەكىنشى جاعىنان «جاڭا دەموكراتيا» مەن سوتسياليستىك پاسوك پارتياسىنا بار-جوعى ەكى ورىن عانا جەتپەي قالدى. ەندى قارىزدىڭ داعدارىسى شيەلەنىسە تۇسكەن سايىن, قوعامنىڭ ەكى جاققا قاراي بولىنە تارتۋى دا تەرەڭدەي بەرمەك. بۇل جاعدايدا «جاڭا دەموكراتيانىڭ» دا, سولشىل راديكالدى سيريز قوزعالىسىنىڭ دا ايبىندارى اسا تۇسەدى. مىنە, سول كەزدە ولاردىڭ اراسىندا پارلامەنتتىڭ 50 ورنىنىڭ بونۋسى ءۇشىن ناعىز ولىسپەي بەرىسپەيتىن تەكەتىرەس باستالادى. ءبىرىنشى سايلاۋدا دا كونسەرۆاتورلار مەن اسىرە سولشىلدار اراسىنداعى الشاقتىق ونشالىقتى كوپ بولعان جوق: ول بار بولعانى 2 پايىزدى قۇرادى. ال سايلاۋشىلار اراسىندا ءجۇرگىزىلگەن سوڭعى ساۋالداما سيريز-ءدىڭ 28 پايىزدىق داۋىسپەن ءبىرىنشى ورىنعا شىعاتىنىن بايقاتتى.
ەندى ماناعى «ەۋروگەددون» جونىندە. سيريز-ءدىڭ ليدەرى انتونيس تسيپراس ءوزىنىڭ قوزعالىسى جەڭىسكە جەتكەن جاعدايدا 130 ملرد. ەۋرو كولەمىندەگى قارجىلاي كومەك الۋ ءۇشىن گرەكيانىڭ نەسيە بەرۋشى «ۇشتىك» (ەۋروپالىق كوميسسيا, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, ەۋروپا ورتالىق بانكى) الدىنداعى بارلىق مىندەتتەمەلەرىن جوققا شىعاراتىنىن مالىمدەپ ۇلگەردى. ول «بەلدەۋدى قىسا تارتىپ», بيۋدجەتتى قاتاڭ ۇنەمدەۋ جۇيەسىن «جابايى جانە ادامگەرشىلىكتەن جۇرداي» ءتارتىپ رەتىندە باعالاپ, ونى «توزاققا اپاراتىن جول» جانە «كىسىنىڭ وزىنە ءوزى قول جۇمساۋى» دەپ اتادى. وسىنى ايتىپ بولعاسىن, تسيپراس اقتىق ايقاسقا دايىندىق جەلەۋىمەن سولشىل ينتەرناتسيوناليزمدى نىعايتۋ ساپارىنا اتتاندى. دۇيسەنبىدە ول فرانتسيا سولشىلدار پارتياسىنىڭ ليدەرى جان-ليۋك مەلانشونمەن جانە فرانتسۋز كومپارتياسىنىڭ باسشىسى پەر لورانمەن كەزدەستى. ەرتەسىنە گەرمانيا سولشىل پارتياسىنىڭ (باسقاشا اتى – «سولشىلدار») جەتەكشىلەرى گرەگور گيزيمەن جانە كلاۋس ەرنستپەن سۇحبات قۇردى. «گرەك داعدارىسى تەك گرەكياعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, بارشا ەۋروپا ەلدەرىنە قاتىستى ماسەلە, – دەدى ول وسى جۇزدەسۋلەردە. – سوندىقتان ءبىز بۇل ورتاق پروبلەمانى شەشۋدىڭ ەۋروپالىق ورتاق جولىن تابۋىمىز كەرەك». «گرەكيا – ەگەمەن ەل, سول سەبەپتى بىزگە رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەرەك پە, جوق پا, دەگەن ماسەلەنى مەركەل حانىم شەشۋگە ءتيىس ەمەس», دەگەندى دە ايتتى گرەك سولشىلدارىنىڭ كوشباسشىسى. بۇل جەردە ول مۇنى گرەكتىڭ «وتپەلى كەزەڭ پرەمەرى» پانايوتيس پيكراممەنوستىڭ الدىڭعى جۇمادا مەركەل گرەكيانىڭ ەۋروايماققا مۇشە بولۋى ءۇشىن پارلامەنت سايلاۋىمەن بىرگە رەفەرەندۋم وتكىزۋى كەرەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى دەگەن مالىمدەمەسىنە وراي ايتتى.
گرەك سولشىلدارى جەتەكشىسىنىڭ ويىنشا, پارلامەنت سايلاۋىنىڭ ءوزى ءبىر جاعى گرەكيانىڭ ەۋروايماققا مۇشە بولىپ قالۋىن قولدايتىن رەفەرەندۋم بولماق. «ەۋروايماق 17 بولىكتەن تۇراتىن شىنجىرعا ۇقساس, – دەدى ا.تسيپراس. – ەگەر وسىنىڭ ءبىر بۋىنى ۇزىلەتىن بولسا, بۇكىل جۇيە قيرايدى. سوندىقتان گرەكيانى قيراۋعا جىبەرىپ, ەۋروايماقتى ساقتاپ قالۋعا بولادى دەگەن ساندىراق بولىپ شىعادى». «داعدارىستى» ەۋروپانىڭ جاڭا سوزىمەن ايتساق, گرەك سولشىلدارى وزدەرى ويلاعانداي بولماسا, كارى قۇرلىقتا ناعىز «ەۋروگەددون» مەن «اكروپوليپسيس» جاساۋعا دايىن. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ولاردىڭ بۇلاي جاساۋلارىنا بارلىق جاعدايلار بار. مۇمكىندىك مول. ءتۇرلى-ءتۇرلى. مۇنىڭ جانىندا بريۋسسەلدەگى سامميت وبا اۋرۋى اسقىنىپ تۇرعان كەزدە توي تويلاپ جاتقانمەن بىردەي بولىپ شىعار ەدى.
تۇيىقتاعى ەۋروپانىڭ سوڭعى تىعىرىعى
بيىلعى مامىردىڭ 13-ءى كۇنى گەرمان جەرىندەگى سولتۇستىك رەين – ۆەستفاليادا جەرگىلىكتى لاندتاگقا سايلاۋ جۇرگىزىلدى. مۇنى ساياسي شولۋشىلار كۇنى بۇرىن فەدەرالدى بۋندەستاگتىڭ الداعى سايلاۋىنا ءبىرىنشى شىنايى دايىندىق رەتىندە قابىلدادى. بۇل شىن مانىندە دە سولاي ەدى. ماسەلە مىنادا, كەزىندە قارجى كاپيتالىنىڭ نەگىزدەرىن جاساپ بەرگەن كارل ماركس تۋعان ولكەدە, ياعني سولتۇستىك رەين – ۆەستفاليا گفر جەرلەرىنىڭ (ايماقتارىنىڭ) ەڭ ءىرىسى بولىپ تابىلادى. مۇندا ەلدىڭ بارلىق سايلاۋشىلارىنىڭ شامامەن بەستەن ءبىر بولىگى تۇرادى. ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ كوكتەمىندە بۇل وڭىردە دە تۇرعىنداردى تولعاندىرۋعا لايىقتى باستى ساياسي نەگىزدەر پايدا بولدى. ونداعى باستى ديلەمما ۇنەمدەۋ (سىعىمداۋ) جانە جاراتۋ (شاشۋ) دەگەن ماعىناسى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ەكى سوزدەن قۇرالدى. مىنە, گەرمانيانىڭ بەستەن ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن حالىق وكىلدەرى وسىنىڭ جاراتۋ, ياكي شاشۋ دەگەن تارماعى ءۇشىن داۋىس بەردى. بۇل جەردە وقىرمان اڭگىمەنىڭ بيۋدجەت اقشاسى تۋرالى ەكەنىن پايىمداپ وتىرعان شىعار. وسىنىڭ نەگىزىندە بۇل تارماقتاردىڭ ءبىرىنشىسىن ۇستاناتىن حريستيان-دەموكراتيالىق وداعى, پارتيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل لاندتاگتاعى كوشباستاۋشىلىق رولىنەن ايىرىلىپ قالدى. پارتيا بۇل جونىنەن ءوزىنىڭ باستى قارسىلاسى – سوتسيال-دەموكراتتاردان داۋىستى ءبىر جارىم ەسەگە كەم الدى.
بارلىق سايلاۋلارداعى سياقتى, مۇندا دا تۇپكى ناتيجەگە كوپتەگەن فاكتورلار اسەر ەتتى. دەگەنمەن, ونىڭ ىشىندەگى باستىسى ءبىز جوعارىدا ايتقان ەكى ديلەممادان تۋىندادى. وڭشىلداردىڭ وڭباي قۇلاۋىنا اسا قاتاڭ ۇنەمدەۋ ءتارتىبىن ۇستانعاندارى سەبەپ بولدى. ويتكەنى, مۇندا گرەكياداعىداي ىشكەندى, جەگەندى جاقسى كورەتىن حالىق بار. ونىڭ ۇستىنە ەۋرووداقتى نەگىزىنەن ۇستاپ تۇرعان, ونى قارجىلاندىرىپ تۇرعان ەل بولعاننان كەيىن نەمىس نوياندارىنىڭ دا ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا اڭسارلارى اۋاتىنى اقيقات. وسى سايلاۋدا وڭشىلداردىڭ وپپونەنتتەرى – سولشىلدار جۇرتتىڭ الەۋمەتتىك مۇقتاجدارىن قارىزداردىڭ ەسەبىنەن جاۋىپ تۇرۋعا ۋادە ەتتى. كوپشىلىككە وسىنىڭ ءوزى ۇناپ قالعان سياقتى. مۇنىڭ ءبارى نەمىس قوعامىنىڭ, ءتىپتى بارشا ەۋروپا حالقىنىڭ ەندى «بەلدىكتى ودان ءارى قىناي بۋا بەرۋگە» ق ۇلىقتى ەمەس ەكەندىكتەرىن كورسەتتى. ال قاتاڭ ۇنەمدەۋ ءتارتىبىن ۇستاماۋدىڭ اقىرى ناعىز قۇردىمعا اپارىپ قۇلدىراتاتىنى, ونىڭ تەز ارادا ءوزىنىڭ قىلاڭ بەرىپ قالۋى ىقتيمالدىلىعى قازىر ەشكىمدى ويلاندىرىپ وتىرعان جوق.
مۇنىڭ ءبارىنىڭ ايقىن مىسالى دا, كورىنەۋ كورىنىسى دە, ءسوز جوق, گرەكيانىڭ تىنىس-تىرشىلىگى بولماق. جان-جاقتى بەرەكەسى قاشقان ەلدە سوڭعى اپتادا جاقىندا بولىپ وتكەن پارلامەنت سايلاۋىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا تام-تۇمداپ بولسا دا الدەبىر ۇكىمەتتىڭ قاراسىن جاساقتاۋ جونىندەگى ءۇش تالپىنىستان دا تۇك شىقپادى. قالاي دەگەندە دە, گرەك سايلاۋشىسى سول سايلاۋدا ءوز كوزقاراسىن انىق ءبىلدىرىپ ۇلگەردى. مۇندا دا سىرتتان كومەك الۋ ءۇشىن ەل باسشىلارى ۋادە ەتكەن «قاتاڭ ۇنەمدەۋ ءتارتىبى جويىلسىن» دەگەن بىرجاقتى ۇران كوتەرىلدى. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە ميگرانتتاردىڭ دا ەلدەن كەتۋى, ياعني ەۋروپانىڭ «جايباراقات اندەرىنە» تىيىم سالۋ ءۇشىن داۋىس بەرىلدى. ساۋالدامالار سونداي-اق الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەتتى جاساقتاپ الۋعا قول جەتپەيتىن بولسا, وندا كەزەكتەن تىس سايلاۋلاردىڭ قورىتىندىلارى قازىرگىدەن دە سولشىل جانە انتيەۋروپالىق بولىپ شىعاتىنىن كورسەتىپ وتىر.
ەۋروپالىق قۇرىلىمدار بۇدان جارتى جىل بۇرىن ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدىڭ جولى رەتىندە گرەكيانى ەۋروايماقتان شىعارۋدى ۇسىنعان ەدى. الايدا, سوڭعى كەزدەردەگى تۇجىرىمدار مۇنىڭ سوڭى جالپى وداقتىڭ ءوزىنىڭ قۇردىمعا كەتۋىن تەزدەتىپ جىبەرەدى دەگەنگە سايا باستادى. ساراپشىلار قازىر, سونىمەن قاتار, گرەكيامەن ارادا جاسالاتىن كەز كەلگەن بۇرىلىستى كەزەڭدەردەن دە گورى, سوتسيال-دەموكرات فرانسۋا وللاندتىڭ ەليسەي سارايىنا (فرانتسۋز بيلىگى باسىنا) كەلۋى ەۋرووداق ءۇشىن قاۋىپتى بولا تۇسپەك, دەگەن بولجامعا قازىق بايلادى. مۇندا ولاردى مىنا ءجايت شوشىتادى: ول ءوزى سولشىل بولا تۇرىپ, فرانتسيانىڭ ەكونوميكاسىن ءبىرجولا وتىرعىزىپ تاستايتىن (قاتتى بۇلدىرەتىن) اسا قىمبات الەۋمەتتىك رەفورمالاردى جاساۋعا (ىسكە قوسۋعا) ۋادە بەرىپ قويدى. بۇكىل ءومىرى بويىنا تەك پارتيالىق كوميتەت كەڭسەسى ماڭايىندا جۇمىس جاساعان, مەملەكەتتى باسقارۋ جونىنەن تيتتەي دە تاجىريبەسى جوق, ءتىپتى مينيستر دە بولىپ كورمەگەن وللاندتىڭ بۋىرقانعان ۋاقىت اعىمىنىڭ تولقىنىندا ءالى تالاي «اعاشتى سىندىراتىنىن» ولار وسى كۇننەن ايتىپ وتىر.
ال فرانتسيا پرەزيدەنتى, ءوزىنىڭ ىشكى ەسەبى بويىنشا, الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءۇشىن الداعى بەس جىلدىڭ ءاربىرىندە 20 ميلليارد ەۋرودان ءسال ارتىق قارجى جۇمساماقشى ەكەن. ول بۇل اقشانى ەڭ الدىمەن ەلدىڭ باي ازاماتتارى مەن كومپانيالارىنان سالىقتى بارىنشى سىعىپ الۋ ارقىلى جيناماقشى كورىنەدى. ساراپشىلار بۇل ءادىستىڭ بىردەن ساتسىزدىككە ۇشىرايتىنىنا باستارىنداعى بورىكتەي كورىپ سەنەدى. مۇنداي قىسىمعا ۇشىراعان بايلار دا, كومپانيالار دا بىردەن ەلدەن كەتىپ تىنادى. دەمەك, فرانتسيادا بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعى تەك ارتا تۇسپەك. ايتكەنمەن, بۇدان ايىلىن جيىپ وتىرعان وللاند تاعى جوق. سالىق الۋدىڭ مااسريحتتىك ولشەمىنەن وسىلاي ادا-كۇدە باس تارتقان ول باسقالاردى دا بۇل قادامعا بارۋعا شاقىرادى.
«بارلىق ەلدىڭ استاناسىندا, ۇكىمەت پەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قارسى جاق بەتىندە ءبىزدىڭ ارقامىزدا ۇمىتتەرىنىڭ وتتارىن وياتىپ العان ادامدار بار, – دەيدى فرانسۋا وللاند. – ولار بىزدەرگە قاراي وتىرىپ, ۇنەمدەۋ ساياساتىنىڭ جويىلعانىن قالايدى». بۇل جوسپارعا زوردىڭ كۇشىمەن پايدا بولىپ, قول قويىلعان ەۋروپالىق فيسكالدى پاكتىنى جويىپ جىبەرۋ نەگىزىندە قول جەتكىزگىسى كەلەدى. بالكىم, بۇل پاكتىنى جويۋدىڭ اقىرى ەۋرونىڭ دا, ەۋرووداقتىڭ دا سوڭى بولىپ تابىلاتىنىن ايتۋ قاتقىلداۋ ەستىلەتىن شىعار, دەگەنمەن, بۇل قادامنىڭ قۇردىمعا قاراي باستاۋدىڭ باستى دا باعىتتى جولى بولاتىنىنا ەش كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى.
ءبىرتۇتاس ەۋروپا – تەك ەۋروپالىقتاردىڭ وزدەرى ءۇشىن عانا ەمەس, كۇللى پلانەتا جۇرتشىلىعى ءۇشىن اسا زور ماڭىزى بار جوبا. سوندىقتان ونىڭ قازىرگى كۇندەرى وتە قيىن داعدارىستىڭ ۇستىندە تۇرعانىن اشىق داۋىسپەن ايتقىڭ دا كەلمەيدى. بىراق سوڭعى ۋاقىتتارداعى ارەكەتتەر وسىعان ەرىكسىز ءماجبۇر ەتەدى. جۇرتشىلىق كوپ ءۇمىت كۇتكەن كەزەكتەن تىس بريۋسسەل ءسامميتى جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ ورنىنا, ونىڭ ىشكى قۇرىلىمىنا ءبىراز سىزات ءتۇسىرىپ كەتكەن سياقتى.
بەتتى ازىرلەگەن
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».