قازىر قوعامدا كارىز قۇدىقتارىنىڭ اشىق-شاشىق جاتۋى قىزۋ تالقىعا تۇسۋدە. بۇعان جۋىردا استانادا ءبىر بالانىڭ اشىق قالعان كارىز قۇدىعىنا قۇلاپ, قازا تاپقانى تۇرتكى بولدى. ەڭ وكىنىشتىسى, مۇنداي جاعداي ەلوردادا بىرنەشە مارتە ورىن الدى.
جاقىندا ءباسپاسوز بەتتەرىندە ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆتىڭ بەس جاسار بالانى قۇدىقتان قۇتقارىپ قالعان 10 سىنىپتىڭ وقۋشىسى ءنادىر ومارعازيەۆتى ماراپاتتاعانى جارىسا جاريالاندى. بىراق بۇل جايت اسىرەسە, جاۋاپتى ماماندارعا ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعىنا ۇڭىلۋگە نەگىز بولماعانداي. ويتكەنى وسى وقيعادان كوپ ۋاقىت وتپەي توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى 4 كۇن بويى ىزدەستىرىلگەن بالانىڭ ءمايىتىن ەرىكتىلەردىڭ قۇدىقتان تاۋىپ العانىن حابارلادى. بىلتىر قاراشادا 14 جاسار ارۋجان ماراتوۆانىڭ دەنەسىن ەرىكتىلەر كارىز قۇدىعىنان تاپقان بولاتىن. بايقاساق, كوپ جاعدايدا قۇزىرلى ورگانداردىڭ ەمەس, ۆولونتەرلەردىڭ ىزدەنىسى ناتيجە بەرەدى. باستى ماسەلە مۇندا دا ەمەس, بىلتىرعى وقيعادا استانا قالاسىنىڭ اكىمى باقىت سۇلتانوۆ ارۋجاننىڭ اتا-اناسىنا كوڭىل ايتىپ, قايعىلى وقيعاعا قاتىستى ءىس-شارالاردى قاتاڭ باقىلاۋعا الاتىنىن ايتقان. اكىم سونداي-اق قالانىڭ بارلىق قىزمەتىنە قالاداعى كارىز قۇدىقتارىن كۇندەلىكتى تەكسەرىپ شىعۋدى تاپسىرعان بولاتىن. الايدا, اراعا ءۇش اي سالىپ, وقىس وقيعا تاعى قايتالاندى.
اكىمدىكتىڭ مالىمەتىنشە, ءبىر عانا استانادا 65 مىڭنان استام قۇدىق بار. ال iKomek ورتالىعى جانە قالا تۇرعىندارىنىڭ كومەگىمەن وتكەن جىلى 5 مىڭنان استام كارىز قۇدىعىنىڭ قاقپاعى جوعالعاندىعى انىقتالعان. ياعني بۇگىندە ەلوردادا 5 مىڭنان استام اشىق قۇدىق بار, بۇل – لوگيكالىق تۇرعىدان قاراعاندا, كەمى وسىنشا ادامنىڭ ومىرىنە قاۋىپتى دەگەن ءسوز.
جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر قالا باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋدا تەك سالدارمەن كۇرەسىپ جۇرگەن سىڭايلى.
كارىز قۇدىعى قاقپاقتارىنىڭ نەلىكتەن جوعالاتىنى بارشاعا بەلگىلى جايت. باستى سەبەبى – تەمىر وتكىزىپ اقشا تاپقىسى كەلەتىن ۇرىلاردىڭ ءىسى. مامانداردىڭ مالىمەتىنشە, قاقپاقتاردى كوبىنە ءۇيى-كۇيى جوقتار مەن ىشىمدىككە سالىنعان جاندار ۇرلايدى. ۇرلانعان قاقپاقتاردى مەتالل قابىلدايتىن جەكەمەنشىك ورىندارعا وتكىزەدى. مۇنداي ورىنداردىڭ جارناماسى بۇگىندە جەر جارادى. جالعىز «Olx.kz» پورتالىنان 200-دەن اسا حابارلاما تابۋعا بولادى. سونىڭ بىرىنە قاراپايىم تۇتىنۋشى رەتىندە حابارلاسىپ, تۇتقانى كوتەرگەن ازاماتقا العاشىندا كۇدىك تۋدىرماۋ ءۇشىن تەمىر شانانى وتكىزگىمىز كەلەتىنىن ايتتىق. ول ءبىر عانا زاتقا اۋرە بولۋدىڭ قاجەتسىز ەكەنىن, ونىڭ جانىندا تاعى سالماقتى زاتتار بولسا, ساۋدا جاساسۋعا كەلىسەتىنىن جەتكىزدى. بىزگە دە كەرەگى سول, شانامەن قوسا تەمىر سۇيمەن (لوم) مەن كارىز قۇدىعىنىڭ قاقپاعى بارىن ايتا باستاعاندا قابىلداۋشى قاقپاقتان ات تونىن الا قاشتى. «قاقپاق كەرەك ەمەس, قابىلدامايمىز. وعان رەيد ءجۇرىپ جاتىر. پوليتسيا ايىپپۇل سالادى», دەدى. قاشاننان بەرى قابىلدامايتىنىن سۇراعانىمىزدا ءجوندى جاۋاپ بەرمەي, جالتاردى. الايدا, ءبىر انىعى تەمىردىڭ كەلىسىن 55 تەڭگەدەن قابىلدايدى. ال ءبىر قاقپاق كەمى 50 كەلى تارتادى. دەمەك, ءبىر قاقپاق 2750 تەڭگەگە وتەتىن بولىپ تۇر. ءبىر بالانىڭ عۇمىرى − نەبارى 2750 تەڭگە. اتالعان سوما وكىنىشكە قاراي, بوتەن پيعىلعا جۇمسالىپ جاتىر.
بۇل ايتارلىقتاي پروبلەما. سەبەبى بىلتىر ناۋرىزدا پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردىڭ باعاسىن وسىرۋگە قاتىستى قاۋلىعا قول قويسا دا, «Energyprom.kz» مونيتورينگ اگەنتتىگى قازاقستانداعى اششى سۋدى تۇتىنۋشىلاردىڭ سانى ونىڭ قۇنىنان قالىسپاي كەلە جاتقانىن جەتكىزگەن. اگەنتتىكتىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, بىلتىر الكوگول ونىمدەرى 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 5,6 پايىزعا كوپ وندىرىلگەن, سونداي-اق قاڭتار-اقپان ايلارىندا بۇرىنعىدان 30 پايىزعا ارتىق ساتىلعان.
بۇدان بولەك, تاعى ءبىر سەبەپ – الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جوقتىعى دەۋگە نەگىز بار. ويتكەنى ەكىنشى تاراپتىڭ: «سول مۇساپىرلەر بولماشى تيىنعا مۇقتاج بولعاندىقتان ۇرلايدى», دەگەن پىكىرىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سوندا 3 مىڭ تەڭگەگە ءزارۋ مە؟ ءزارۋ. كوزبەن كورگەن مىسال, ەكى اپتا بۇرىن ايالدامادا اۆتوبۋسقا 30 تەڭگەسى جەتپەي تۇرعانىن ايتىپ, الاقان جايعان ادامدى كوردىم. كوڭىل قۇلازىتاتىنى, ول – ەر ادام. ەكىنشى تاراپ جوعارىداعى بىرجاقتى كوزقاراسپەن كەلىسكىسى كەلمەيدى. بۇل جەردەگى ماسەلە ەلىمىزدەگى مادەنيەت پەن نەمقۇرايدىلىققا كەلىپ تىرەلەدى. استانا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى – ۆولونتەر (اتى-ءجونىن ايتۋدان باس تارتتى) ءبىزدىڭ قوعامعا مادەنيەتتىڭ جەتىسپەيتىنىن, ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ تومەندىگىن العا تارتادى. ستۋدەنتتىڭ سوزىنە سەنسەك, ول كۋا بولىپ ۇلگەرگەن شەتەلدەردىك تۇرعىندارى ءوزىنىڭ سالىعىنا سالىنعان نەمەسە ورناتىلعان مۇنداي زاتتاردى ۇرلاماق تۇگىلى, ونداي وي ولاردىڭ باسىنا دا كەلمەيدى. سەبەبى الگىندەي اشىق قالعان قۇدىققا ءوزىنىڭ بالاسى ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن پايىمدايدى.
بىلتىر بولعان وقۋشىنىڭ ولىمىنەن كەيىن گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى شىڭعىس مۇقان: «وسى وقيعادان كەيىن قاتتى قينالدىم. سول قۇدىق بالا قۇلاپ كەتكەنگە دەيىن قانشا كۇن اشىق تۇردى؟ ول جەردەن نەشە ادام ءوتتى؟ كوردى. اشىق تۇر. بىراق ءمان بەرمەيدى. نەمقۇرايدىلىق. بۇل نەگە الىپ كەلەدى؟», دەيدى. ونىڭ سوڭى نەگە الىپ كەلگەنىن قوعام بولىپ كورىپ وتىرمىز. ال ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قوعامدا قۇندىلىقتار الماسىپ كەتكەن. اتا زاڭداعى «مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى» دەپ باستالاتىن ءسوز ەسكەرىلە بەرمەيدى. ءار ادامعا وسى ءسوز شىنىندا دا قۇندى نەمەسە ءىس جۇزىندە قولدانىستا بولسا, اشىق قۇدىقتى كورگەن جان شامالى ۋاقىتىن قيىپ, ءتيىستى قىزمەتكەرلەر كەلمەيىنشە كەتپەي تۇرۋى كەرەك.
ال قالا تۇرعىنى ەلدوس قوزىبان ۇيىندەگى كارىز قۇدىعىنىڭ قاقپاعىن اشىلىپ-جابىلاتىنداي قىلىپ تسەمەنتتەن قۇيعانىن ايتادى. سونىمەن قاتار ونى جەر بەتىنەن جارتى مەترگە بيىك, ادام كوزى كورىپ, بايقاي الاتىنداي دوڭەس ەتىپ جاساپتى. ونىڭ ويىنشا, مۇنداي قاقپاقتىڭ قۇنى اكىمدىك ورناتقان قاقپاقتارعا قاراعاندا ارزان شىعادى. ول قازىرگى زامانعا ساي بولماسا دا, ۇرلىقتان ارىلماي وتىرعان ەلىمىزگە قاقپاقتاردى بەتوننان قۇيۋ كەرەك دەگەن پىكىردى قوستايدى. ورتالىقتا بولماسا دا, قارى كۇرەلمەيتىن, سۋى تاسىپ جاتاتىن قالا شەتىندەگى كوشەلەرگە, قۇزىرلى ورگانداردىڭ اياعى جەدەل جەتە بەرمەيتىن جەرلەرگە كەرەك-اق ءادىس دەپ ويلادىق.
ءجا, قوعام ءوز قازانىمەن قايناي بەرەر, الايدا سول ورتاعا ىقپال ەتەتىن جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىن قايدا قويامىز؟ تاعى دا ينتەرنەتتى كەزىپ جۇرگەن جارنامالارعا كوز جۇگىرتتىك. بەلورۋسسيا شىعاراتىن جانە قازاقستانعا جەتكىزۋگە بولاتىن كارىز قۇدىعىنىڭ قاقپاقتارى 35 مىڭداي, ال وزىمىزدە 27 مىڭ تەڭگە جوباسىندا باعالاندى. ورتا ەسەپپەن كوتەرمە باعامەن العاندا 25 مىڭ تەڭگەدەن كەلەدى دەسەك, استانادا جوعالعان 5000 قاقپاقتى ورنىنا كەلتىرۋگە كەمى 125 ملن تەڭگە قاراجات كەرەك. بۇل دا بيۋدجەتتەن بولىنەدى. ءارىسى ەلباسىنىڭ, بەرىسى ۇكىمەتتىڭ توقسان سايىن اقشانى ۇنەمدەۋ توڭىرەگىندەگى تاپسىرماسىنا قىزمەتتىك تۇرعىدا جاۋاپكەرشىلىك, جاي عانا ادامگەرشىلىككە سالساق, جاناشىرلىقتىڭ جوقتىعى اشىق كورىنەدى.
وسى ورايدا, استانا قالاسى اكىمىنىڭ سوڭعى وقيعادان شىعارعان شەشىمىن, قولعا العان شاراسىن ايتا كەتەيىك. «قۇدىقتاردى سالىپ, ونى اشىق قالدىرعاندارعا قاتىستى ءتۇرلى شارا قابىلداپ جاتىرمىز. كوممۋنالدىق قىزمەتتەر كۇن سايىن ونى تەكسەرىپ شىعۋى قاجەت. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە اشىق جاتقان مىڭداعان كارىز قۇدىعى انىقتالىپ, بارلىعىن جاپتىق», دەگەن ب.سۇلتانوۆ قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتاردان بەلسەندىلىك تانىتىپ, قۇزىرلى ورگاندارعا نەمەسە «109» نومىرىنە حابارلاسۋدى سۇرادى. سونداي-اق ەلوردا باسشىسى حالىققا ەسەپ بەرۋ جيىنىندا مەتالل قابىلدايتىن ورىنداردى جابۋعا ۋادە ەتتى.
ءيا, قالاي دەگەنمەن دە بولاشاق ءبىر ءۇيدىڭ ەگەسى مەن شەگەسى بولار بالالاردىڭ اۋىرماي-سىرقاماي قىرشىنىنان قيىلۋى كىمگە بولسىن وڭاي تيمەسى انىق. وسىندايدا ءجيى قويىلاتىن جانە ءسىز بەن بىزگە, بارشا قوعامعا ورتاق «كىم كىنالى؟», «قايتپەك كەرەك؟» دەگەن قوس ساۋال بار. ساۋالدىڭ سوڭىنداعى زاۋالىن سالماقتاي بىلسەك قانەكي...
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»