دۇيسەنبى, 12 ناۋرىز 2012 8:22
90-جىلدارى تاريحي وتانىنا كەتكىسى كەلگەندەردى ەشكىم سوككەن جوق. قاراسۋ اۋدانىنداعى ليۋبلينكا اۋىلىندا تۇراتىن شنەيدەرلەر اۋلەتى گەرمانياعا جينالىپ جۇرەتىن. ولارمەن ءبىرگە ۆيكتوريا مەن سەرگەي كوستەنكولار دا جينالدى. ۆيكا – نەمىس قىزى, ال سەرەجانىڭ ۇلتى – ۋكراين. ۆيكا توركىنىنەن قالعىسى كەلمەدى, ايەلىنىڭ شەشىمىنە سەرگەي دە قارسى بولمادى. ولار ءبىر اۋىلدا قاتار ءوستى, ءبىرىن ءبىرى ءسۇيىپ قوسىلدى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا قاراسۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى دا, اۋىل دا 90 جىلدارداعى داعدارىستان كەيىن ءالى ەسىن جيناي قويماعان ەدى.
دۇيسەنبى, 12 ناۋرىز 2012 8:22
90-جىلدارى تاريحي وتانىنا كەتكىسى كەلگەندەردى ەشكىم سوككەن جوق. قاراسۋ اۋدانىنداعى ليۋبلينكا اۋىلىندا تۇراتىن شنەيدەرلەر اۋلەتى گەرمانياعا جينالىپ جۇرەتىن. ولارمەن ءبىرگە ۆيكتوريا مەن سەرگەي كوستەنكولار دا جينالدى. ۆيكا – نەمىس قىزى, ال سەرەجانىڭ ۇلتى – ۋكراين. ۆيكا توركىنىنەن قالعىسى كەلمەدى, ايەلىنىڭ شەشىمىنە سەرگەي دە قارسى بولمادى. ولار ءبىر اۋىلدا قاتار ءوستى, ءبىرىن ءبىرى ءسۇيىپ قوسىلدى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا قاراسۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى دا, اۋىل دا 90 جىلدارداعى داعدارىستان كەيىن ءالى ەسىن جيناي قويماعان ەدى.
جۇرت اۋىلدىڭ بولاشاعىنا سەنبەي قالعان. بۇرىنعى ۇيىرلەپ ايداعان جىلقى, وتار-وتار قوي, تابىندى سيىر, ۇشى قيىرسىز استىق القابى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان كەز. «بالىق سۋدىڭ تەرەڭىن, ادام جەردىڭ ءجانناتىن ىزدەيدى» دەگەن ورىس ماقالى ادامنىڭ سانا-تۇيسىگىنىڭ ءبارىن بيلەپ تۇرعان كەز. گەرمانياعا كوشەتىن رۇقسات قۇجاتتاردىڭ بارلىعى دايىن بولدى دا, ولار ەشتەڭە ويلاماستان ۆيكتوريانىڭ اعاسى, اپا-ءسىڭلىسى, اناسىمەن ءبىرگە ەۋروپانىڭ تورىنەن ءبىر-اق شىقتى. ءومىردىڭ بار جۇماعى سوندا دەپ ويلاعان. ول كەزدە ۆيكتوريا مەن سەرگەيدىڭ جيىرما بەستەگى جاپ-جاس كەزى. قولىنداعى تۇڭعىشى انتونى بەس جاسقا ەندى تولعان بولاتىن. سەرگەيدىڭ اتا-اناسى نەمەرەلەرىن قيماي جىلاپ قوشتاسىپ قالدى.
جاس وتباسى شنەيدەرلەر ءاۋلەتىمەن بىرگە گەرمانيانىڭ ليۋككەنۆالد قالاسىنا قونىس تەپتى. قالا تۇرعىندارىنىڭ بارلىعى دا نەمىس تىلىندە سويلەيدى. ليۋبلينكا سياقتى ەمەس, وندا بارلىق جاعداي بار. دالادان, دالادان بولعاندا دا ابدەن بەرەكەسى كەتكەن اۋىلدان بارعان ولارعا گەرمانيانىڭ قالاسى العاشقىدا ناعىز ەرتەگىدەگىدەي كورىندى. سەرگەي مەن ۆيكتوريا نەمىس ءتىلىن بىلمەيتىن. سەرگەيگە وزىنە لايىقتى جۇمىس تابىلعان جوق, ال ۆيكتوريا ءتىل ۇيرەتەتىن توپقا بارىپ ءجۇردى. بىرتە-بىرتە گەرمانيانىڭ قالاسى ولارعا سۇرعىلتتانىپ, ەرتەگىسى ءمانسىز ءومىرگە اينالا باستادى. بىرىنشىدەن, ءتىل بىلمەگەن سوڭ ولار كەرەڭ ادامنىڭ كۇيىن كەشتى. اينالانىڭ بارلىعى تاس قورشاۋ سياقتى, كوشە دە تار, ءۇيدىڭ اۋاسى دا تار, قاپاس كورىندى. سويتسە, ول ساعىنىشتىڭ دەرتى ەكەن. اۋىلدىڭ ماڭىنان اعىپ جاتاتىن قاراسۋ وزەنىنە شومىلىپ, كۇنگە قىزدىرىنعان ساتتەرىن ساعىندى. شىركىن, ۇشى-قيىرسىز قاراسۋدىڭ دالاسى-اي, بوزقاراعاننىڭ ءيىسى مۇرنىڭدى جارعان ليۋبلينكانىڭ اۋاسى-اي!
– ءبىز گەرمانيادا جىل تاۋلىگى عانا تۇردىق. ماتەريالدىق تۇرعىدان قاراعاندا, ءبىزدىڭ قازاقستانعا قايتاتىنداي سەبەپ جوق ەدى. بىراق ءبىر جىلعا ازەر شىدادىق. ەش جۇمىس جوق, ىستەيتىن ءىس جوق, ۇيدە قاراپ وتىرعاننان اۋىر ەشتەڭە جوق ەكەن. الدىمەن قاراپ وتىرعاننىڭ ازابىنا سەرگەي شىدامادى. ويتكەنى, ول جاس تا بولسا وتباسىنىڭ يەسى, اسىراۋشىمىز ەمەس پە؟ تاماعىمىزعا, كيىمىمىزگە جاردەم اقشا جەتىپ تۇرسا دا, ءبىز قاراسۋىمىزعا, ليۋبلينكامىزعا جەتكەنشە اسىقتىق, – دەيدى ۆيكتوريا كوستەنكو اعىنان جارىلىپ.
اتا-باباسىنىڭ تاريحى وتانى بولعانىمەن گەرمانيا ۆيكتوريا ءۇشىن بوتەن جەر عانا ەمەس, ول كەزدە بوتەن قوعام ەدى عوي. ونىڭ ءتىلى ورىسشا شىقتى, قازاقشاعا قۇلاعى قانىپ ءوستى, بالا كەزىندە شنەيدەرلەر وتباسىنىڭ دوستارىمەن, كورشىلەرىمەن ىدىس-تاباعى ارالاسىپ جاتتى. سوندىقتان بارعان جەرىندە ەشكىممەن ارالاسپاۋ, ليۋبلينكاداعىداي ءبىر كۇن كورمەسە ساعىناتىن دوستارىنان جىم-جىرت قالۋ كوستەنكولارعا تەڭىزدەگى جالعىز قايىقتىڭ ءۇستىندە ەسكەكسىز قالعانداي سەزىم ۇيالاتتى.
– «ۆيكا, ەلگە قايتامىز. امانىمىزدا ءوز قازاعىمىزعا جەتىپ الايىق. نە كورسەم دە تۋعان جەرگە بارىپ, دوستارىممەن بىرگە كورەمىن. مۇندا ءتورت قابىرعاعا قاراپ وتىرعانشا ەلگە بارىپ, شارشاپ جۇمىس ىستەگەنىم ون ەسە ارتىق», دەگەن شەشىمگە كەلدى كۇيەۋىم سەرگەي. مىنە, قازىر سول ارمانىنا جەتتى. سەرگەي جىل ءتاۋلىگىندە ءبىر كۇن قاراپ بوس وتىرمايدى عوي. التى اي جاز شارۋاشىلىقتا جۇمىس ىستەيدى, ال ەگىن-تەگىن, جەم-ءشوپ جيىلىپ بولعان سوڭ, قىسىمەن اۋىلداستاردى شاعىن اۆتوبۋسىمىزبەن قوستانايعا تاسيدى. ءوزىم ليۋبلينكا ورتا مەكتەبىندەگى شاعىن توپتا ءتاربيەشىمىن, – دەيدى ۆيكتوريا.
ءبىر قىزىعى – گەرمانيانى كوستەنكولاردىڭ بەس جاسار ۇلى انتون دا جەرسىنبەپتى. ءبۇلدىرشىن اتاسى مەن اجەسىن ساعىنىپ جىلاي بەرىپتى. قازىر كوستەنكولار وتباسى سەرگەيدىڭ اتا-اناسىمەن ءبىر ۇيدە تۇرىپ جاتىر. انتون سەگىزىنشى سىنىپتا وقيدى. جاستار ليۋبلينكاعا كەلگەن سوڭ قىزدى بولادى. قازىر كيرا دا ءوسىپ قالدى, شاۋىپ ءجۇر. ۆيكتوريا مەن سەرگەي قاراشا ايىندا كوشىپ كەلەدى, ءبىرنەشە ايدان كەيىن, ياعني 2004 جىلى ناۋرىز ايىندا ولاردىڭ ارتىنان ۆيكانىڭ اناسى دا گەرمانيادان ليۋبلينكاعا قايتىپ ورالادى. كەيىنگى جىلدارى ۆيكتوريانىڭ ءبىر ءسىڭلىسى دە قايتا قونىس اۋداردى.
ءبىز قوستانايدان شالعايداعى قاراسۋ اۋدانىنىڭ ليۋبلينكا اۋىلىندا تۇراتىن ۆيكتوريا جانە سەرگەيمەن تەلەفون ارقىلى حابارلاسقانبىز.
–تازالىقتان شىبىن تايىپ جىعىلاتىن گەرمانيانىڭ قالاسىنان ءوزىمىزدىڭ قىسىمەن وت جاعاتىن كىشكەنتاي ءۇيىمىزگە جەتىپ, كوڭىلىمىز ورنىنا ءتۇستى («ءوز ۇيىم–ولەڭ ءتوسەگىم» – اۆت). اۋىلدا مالسىز كۇنىڭ جوق, قورا تولعان مال, باقشامىز بار. داستارقانىمىزدان نان دا, ەت تە, كوكونىس تە, قايماق, ماي دا ارىلعان ەمەس. تاماعىمىز توق, ۋايىمىمىز جوق. سەرگەي ەكەۋمىز دە دالانى جاقسى كورەمىز. ءبىز گەرمانيا تۇگىل مۇمكىندىك بولعاندا قوستاناي قالاسىندا تۇرعىمىز كەلمەگەن, ليۋبلينكادان شىققىمىز جوق, ايتەۋىر. وتكەن جىلى كوكتەمدە دالانى قىزعالدىق جاۋىپ قالدى. جازداعى تۇيمەداعى گ ۇلىن كورسەڭىز. ءبىز ارنايى دالاعا شىعىپ, گۇلدىڭ اراسىندا بالالاردى سۋرەتكە ءتۇسىردىك. ءوزىڭىز دە كەلسەڭىزشى, قازىر سيىر بۇزاۋلاپ جاتىر, اۋىلدىڭ ءدامىن تاتىپ كەتىڭىز, – دەيدى اڭقىلداعان ۆيكا.
ءبىز ۆيكتوريامەن تەلەفون ارقىلى بولسا دا, كوپتەن بىلەتىن كىسىلەرشە ەمىن-ەركىن اڭگىمەلەستىك. «ول جاقتاعى نەمىستەردەن بىزدەن ءدىلىمىز بولەك. ءبىز ارالاسىپ-قۇرالاسپاساق تۇرا المايمىز, دوسسىز, جولداستارسىز ءومىر سۇرە المايمىز. اۋىلدا بىرەۋدىڭ ۇيىندە توي بولسا, بار ادامدى سول ۇيدەن كورەسىز, بىرەۋ قيسايىپ قالسا, بۇكىل اۋىلدىقتاردىڭ جانىنا باتادى, قايعىسىنا ورتاقتاسادى. بۇل ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ءمانى شىعار», دەيدى ۆ.كوستەنكو. ول بىزبەن قوشتاساردا:
– وسىدان ءتورت جىل بۇرىن ءبىزدىڭ مەكتەبىمىزدى جوندەۋدەن وتكىزگەن بولاتىن. كەرەمەت جاقسى بولىپ قالدى. ايتپاقشى, اۋداندا مۇنداي مەكتەپ جوق. ءسىز قاراسۋعا كەلىپ جۇرەسىز عوي, اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتەردى كورگەن بولارسىز. ولاردى ليۋبلينكانىڭ مەكتەبىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى, ءبىزدىڭ مەكتەپتىڭ اۋلاسىنىڭ ءوزى قانداي, گۇلگە وراپ تاستايمىز! – دەدى. ارى قاراي مەكتەپتەگى, شاعىن ورتالىقتاعى بالالار سانىن, ءوزىنىڭ تاربيەشىلىك جۇمىسىنىڭ قىزىقتى ەكەنىن دە ايتىپ ءۇلگەردى. نەمىس ايەلدىڭ داۋىس ەكپىنىنەن, ءسوزىنىڭ ىڭعايىنان «اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتەر ليۋبلينكا مەكتەبىنىڭ قاسىندا ءجىپ تە ەسە المايدى, ونىڭ قولىنا سۋ قۇيا المايدى» دەپ تاستىرىپ جىبەرەتىن قازاقى ماقتاندى بايقاپ قالدىم. نەسى بار, قازاقتىڭ نانىن جەپ, سۋىن ءىشىپ وسكەن سوڭ, جۇعىستى بولماسىن با, جاراسىمدى-اق. ۆيكانىڭ اڭگىمەسى – ەلىمىز دامۋىنىڭ شىنايى شىندىعىنىڭ سۋرەتى دەسەك بولار. شالعايداعى كىشكەنتاي ليۋبلينكا اۋىلى مەن ونداعى ورتا مەكتەپ – قازاقستاننىڭ, بۇگىنگى اۋىلدىڭ قانشالىقتى كوتەرىلگەنىنىڭ ايعاعى. بارىنەن بۇرىن ۆيكتوريانىڭ سوزىنەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم لەبى ەسىپ تۇردى.
گەرمانيادان ورالعان نەمىستەر جونىندە اقپارات الۋ ماقساتىمەن نەمىستەردىڭ «ۆوزروجدەنيە» قوعامىنىڭ توراعاسى ۆيكتور مارتىنوۆيچ ۋلريحپەن دە حابارلاسقانبىز. قازىر قوستاناي وبلىسىندا 28 680 نەمىس تۇرادى. و باستا جۇمىسىن كوممەرتسيالىق سيپاتتا قۇرعان بۇل ۇيىم گەرمانياعا كەتكىسى كەلەتىن نەمىستەردىڭ قۇجاتىن تولتىرۋعا كومەك بەرگەنمەن, ول جاقتان قازاقستانعا قايتىپ ورالعانداردىڭ ەسەبىن جۇرگىزبەيتىن كورىنەدى. وبلىس وڭىرىندە تۇراتىن نەمىس ەتنوسىنا ءتىل ءۇيرەتەدى, مادەنيەت, ءداستۇر-سالتىن ساقتاۋعا باعىتتالعان شارالار جۇرگىزەدى.
– الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعىنان, ارينە, نەمىستەردىڭ گەرمانياداعى جاعدايلارى وتە جاقسى. بىراق ولاردىڭ كوزىندەگى تۇنعان ساعىنىش قازاقستانداعى ادامگەرشىلىككە, ۇلتتىق ىنتىماققا, بىرلىككە نەگىزدەلگەن بەيبىت ومىرگە ەشنارسەنىڭ تۋرا كەلمەيتىندىگىن ايتىپ تۇرادى. ادامدار اراسىنداعى مەيىرىم-شاپاعات, ءبىر-بىرىنە دەگەن نيەت-ىقىلاس, ادامگەرشىلىك بىزدە ءالى جاقسى ساقتالعان. تۇپتەپ كەلگەندە, ادامعا كەرەگى دە وسى ەكەن عوي. ال ماتەريالدىق جاعىن ايتساق, قازىر قازاقستانداعى الەۋمەتتىك جاعداي كەم ەمەس, جىلدان جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. 90 جىلدارى قيىندىق بولعاندا كەتكەندەر, قازاقستاننىڭ قازىرگى دامۋىن ەستىپ-ءبىلىپ وتىر, – دەيدى ۆيكتور مارتىنوۆيچ.
ۆيكتور ءمارتىنوۆيچتىڭ ءوزى– قوستانايدىڭ تۋماسى. اكەسى مارتىن يۆانوۆيچ 1941 جىلى كۇزدە ازىپ-توزىپ كەلگەندە ءوزدەرىنە قازاقتاردىڭ قالاي كومەكتەسكەنىن, ۇيلەرىنە كىرگىزىپ العانىن, تالقانىن ءبولىپ جەگەنىن عۇمىر بويى ايتىپ وتىرىپتى.
– اكەمنىڭ ەڭ جاقىن دوستارى, سىيلاستارى قازاقتار بولدى. «اش-جالاڭاش كەلىپ, قازاقتاردىڭ ارقاسىندا ىلەسكە ءىلىنىپ كەتتىك, مۇنداي مەيىرىمدى حالىق بار ما ەكەن؟ ولار بىزگە كومەك بەرۋدى مىندەتى سياقتى قابىلداعان ەدى» دەپ ايتۋشى ەدى اكەم, – دەيدى ۆيكتور مارتىنوۆيچ. – ءار نەمىس وتباسى ءۇشىن, اركىمنىڭ ءوز شەشىمى ءۇشىن ءبىزدىڭ قوعامدىق ۇيىم جاۋاپ بەرە المايدى. ال مەنىڭ ءوزىم قازاقستاننان باسقا جەردى ەلەستەتە المايمىن.
ۆيكتور مارتىنوۆيچ ءسوزىنىڭ اراسىندا نەمەرەلەرىنىڭ مەكتەپتە, بالاباقشادا قازاق ءتىلىن وقيتىنىن, وزىندەي ەمەس, ولار كەلەشەكتە قازاق ءتىلىن ءبارىبىر مەڭگەرەتىنىن ايتتى. مۇنى نەمىس ۇلتى وكىلىنىڭ شىنايى لەبىزىنە بالايىق.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
قوستاناي وبلىسى.