كليماتتىڭ سۋىتۋى مەن امەريكانى جاۋلاپ الۋدا قانداي ساباقتاستىق بار؟

لوندون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى وسىنداي شەشىمگە كەلگەن. ولار ورتالىق جانە وڭتۇستىك امەريكاعا يسپاندىقتار كەلە باستاعاندا ورماندارمەن قاتار ءوسىپ كەلە جاتقان اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى جويىلعانىن ايتادى. ناتيجەسىندە اتموسفەراداعى كومىرقىشقىل گازىنىڭ مولشەرى ازايىپ, بۇل جەر شارىندا سۋىق كليماتتىڭ قالىپتاسۋىنا الىپ كەلگەن. ەۋروپالىقتاردىڭ جازبالارىندا حV عاسىر «كىشىگىرىم مۇز ءداۋىرى» دەپ اتالعان. ول كەزدە گوللانديا كانالدارى قار جامىلىپ, لوندونداعى تەمزا وزەنىنە دە مۇز قاتقان. ال شىعىس ەۋروپادا ەگىن شىقپاي, اشتىق بەلەڭ العان ەدى. ء«تورتىنشى عىلىمي پىكىرلەر» جۋرنالىنا جارىق كورگەن ماقالادا: «امەريكالىق بايىرعى حالىقتاردىڭ جاپپاي قۇرىپ كەتۋى ەگىستىك جەرلەردىڭ جويىلۋىنا اكەلىپ سوقتى. ناتيجەسىندە ورماندار كوبەيىپ شىعا كەلدى. بۇل اتموسفەراداعى كومىرتەگى ديوكسيدى مولشەرىنىڭ وزگەرۋىنە الىپ كەلدى. وسىلايشا جاھاندىق تەمپەراتۋرا وزگەردى», دەيدى الەكساندر كوح پەن ونىڭ ارىپتەستەرى.

زەرتتەۋشىلەر 1492 جىلعا دەيىن امەريكا حالقىنىڭ سانى قانشا بولعاندىعىن ەسەپتەدى. وسى جىلدان كەيىن قىزىلشا, شەشەك, باسقا دا ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردان, اسكەري شابۋىلدان, قۇلدىقتىڭ اسەرىنەن, سونداي-اق وركەنيەتتىڭ قۇلدىراۋىنان ادامدار سانى كۇرت كەمىگەن. لوندون ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ پىكىرىنشە, XV عاسىردىڭ سوڭىندا امەريكادا 60 ميلليونعا جۋىق ادام ءومىر سۇرگەن. بۇل – دۇنيەجۇزى حالقىنىڭ 10%-ى. ال 100 جىلدان سوڭ بۇل سان 10 ەسەگە دەيىن قىسقارىپ, 5-6 ميلليون ادام عانا قالعان.

عالىمدار جەرگىلىكتى تۇرعىندار وسىرگەن قانشا گەكتار ەگىستىك جەر جويىلعانىن جانە بۇل كليماتقا قالاي اسەر ەتكەندىگىن انىقتادى. باسقىنشىلاردىڭ كەسىرىنەن قازىرگى فرانتسيانىڭ جەر كولەمىمەن شامالاس 56 ملن گەكتار جەر يەسىز قالعان. بۇل وڭىردەگى تروپيكالىق, سۋبتروپيكالىق كليمات ورماننىڭ تەز وسۋىنە اكەلەدى. وسىدان سوڭ اتموسفەراداعى كومىرقىشقىل گازىن ءسىڭىرۋ مولشەرى ەداۋىر ۇلعايدى.

 «وسى ەكى عاسىردا الەمدە «كىشىگىرىم مۇز ءداۋىرى» دەپ اتالاتىن ءداۋىر بولدى. ونى تابيعي سەبەپتەرمەن ءتۇسىندىرۋ قيىن. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى - گەنوتسيد ناتيجەسىندە CO2 دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى», دەيدى پروفەسسور مارك ماسلين.

ادام قولىمەن الەمگە جاسالعان قاستاندىق وسىنداي تاريحتاعى ۇلى وقيعالاردىڭ تۋىنا سەبەپ بولدى. شەكتەن شىققان وزبىرلىقتىڭ كەسىرىنەن وزگەرگەن كليمات تابيعاتتاعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالۋعا ءتيىس ەكەنىن ەسكە سالاتىنداي.

سالتانات شىءنادىل