كەنەسارى قاسىم ۇلى – قازاق تاريحىندا ورنى زور تۇلعا. ويتكەنى ول XVII عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە پاتشالىق رەسەي جەرگىلىكتى حالىقپەن ساناسپاي, سەس كورسەتۋ ماقساتىندا 1822 جىلى ء«سىبىر قازاقتارى تۋرالى», 1824 جىلى «ورىنبور قازاقتارىن باسقارۋ تۋرالى» وتارلاۋ جارعىسىن قابىلداپ, وسى ارقىلى كوشپەلى جۇرتتىڭ شابىندىق-جايىلىم القاپتارىن زورلىقپەن تارتىپ الىپ, ونىمەن شەكتەلىپ قالماي, قازاق قوعامىنىڭ ەجەلگى باسقارۋ جۇيەسى حاندىق بيلىكتى جويۋىنا بايلانىستى, وتارلاۋشىلارعا قارسى شىعىپ, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى باسقارعان بىرەگەي باتىر.
تاريحي قۇجاتتاردا كەنەكەڭنىڭ تۋعان جەرى بۋراباي ءوڭىرى دەپ كورسەتىلگەن. دەمەك وسى ولكەدە قازاقتىڭ سوڭعى حانىنا قاتىستى تاريحي نىساندار, اڭىز-اڭگىمەلەر كوپ. سونىڭ ءبىرى – جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىسان تىزىمىنە ەنىپ وتىرعان «كەنەسارى ۇڭگىرى».
بۇل ورىن بۋراباي كولىنەن وڭتۇستىك-باتىستا جارتى شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. عالىمدار ۇڭگىردى گرانيتتى سىلەمنىڭ ۇگىلۋىنەن پايدا بولعان دەيدى. ونىڭ ءىشى دوڭگەلەك پوشىمداس, اۋماعى – 5-6 مەتر شاماسىندا. كىرەبەرىس قۋىسىنىڭ بيىكتىگى 3 مەترگە جۋىق. ۇڭگىر ءبىر-بىرىمەن تاس قۋىس ارقىلى جالعاساتىن ەكى بولىكتەن تۇرادى. ەكىنشى بولىكتە سىرتقا شىعاتىن اۋىز-قۋىس بار.
بۇل نىسان تۋريستەر وتە كوپ باراتىن ورىننىڭ ءبىرى. ەل ىشىندە ساقتالعان اڭگىمەلەرگە قاراعاندا, كەنەسارى بالا كەزىنەن وسى ۇڭگىردە قونا-تۇنەپ, اڭ اۋلاپ جۇرگەن دەيدى. كەيىن, ياعني 1840 جىلدارى رەسەيلىك وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى شىققان تۇستا باتىر سەنىمدى سەرىكتەرىن ۇڭگىرگە جيناپ, الداعى ستراتەگيالىق جوسپارلارىن اقىلداساتىن ەدى دەيدى تاريحشىلار.
تاريحي نىسان جايلى كەزىندە قازاقتىڭ الاششىل اقىنى ماعجان جۇماباەۆ:
سول ءتۇنى سوناۋ ۇڭگىر تاۋ ىشىندە,
قاباعىن قارس جازىپ كەنە ويلاندى.
قينالعان قازاعىنا جول تاپپاققا,
جۇرەگى ءتىلىم-ءتىلىم تىلە ويلاندى, - دەسە, داۋىلپاز جىرشى ساكەن سەيفۋللين:
ۇيشىك بار الگى قۇزدا ۇڭگىرلەگەن,
ىشىنە كىرسەڭ ۇيدەي كۇڭگىرلەگەن.
اتالعان «كەنەسارى ۇڭگىرى» دەپ,
كورسەڭىز ءتارىزدى ءىشى دىم كىرمەگەن... - دەپ ولەڭ جولدارىن ارناعان ەكەن.
دايىنداعان بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»