پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسىندا ءتورت ماسەلە قارالدى.
سوتىنا سەنگەن ەل – كەلەشەگىنە سەنەدى
الدىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ جوباسى قارالىپ, ول تۋرالى نەگىزگى باياندامانى جوعارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسانوۆ جاسادى. «سۋديالاردىڭ قولدارى تازا ەمەس, كاسىبي ساۋاتتىلىعى تومەن» دەگەن سوزدەردى ءبىز ءجيى ەستيمىز, دەپ باستادى ول ءسوزىن. بۇگىنگى ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوبالارى قوعامدا قالىپتاسىپ وتىرعان وسىنداي كەلەڭسىز كوزقاراستاردى قالاي شەشەدى دەگەنگە توقتالاتىن بولساق, مەن باياندامامدى «كەشەگى سوت», «بۇگىنگى سوت» جانە «بولاشاقتا قانداي سوت قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلامىز» دەگەن ءۇش تارماققا بولەيىن, دەپ جالعاستىردى ول ءوز ءسوزىن.
ودان ءارى توراعا وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا ءتۇرلى قىلمىستارى ءۇشىن تۇرمەگە قامالعان ادامداردىڭ سانى ءجۇز مىڭنان اساتىنىن ەسكە سالىپ ءوتتى. ال قازىر ول ءۇش ەسە ازايىپ 30 مىڭعا تۇسكەن. ونىڭ باستى سەبەبى – جەكە ادامعا قارسى جاسالاتىن قىلمىس سانى ازايدى. ال ول كەزدە 100 مىڭ قازاقستاندىققا شاققانداعى سانى 10 بولاتىن, قازىر بۇل كورسەتكىش ەكى ەسە ازايعان. ەكىنشى سەبەپ, سوت قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ايىپتاۋ قورىتىندىسىنىڭ ىقپالىندا كەتىپ, ارقاشان دا جازالاۋعا بەيىل بولاتىن. ءتىپتى كىناسى جوق ەكەنىنە كوزى جەتىپ تۇرسا دا پروكۋرور بەكىتكەن ايىپتاۋ قورىتىندىسىنا قارسى شىعىپ, ادامدى اقتاۋعا باتىلى بارمايتىن. قازىر بارلىق ايىپتالۋشىنىڭ تەك 25 پايىزى عانا باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. ءبىز سۋديالاردىڭ بويىندا بولاتىن «جازالاۋعا بەيىمدىلىك» سياقتى كەلەڭسىز داستۇردەن ارىلۋعا تىرىسۋدامىز. سونىڭ ناتيجەسىندە بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قازاقستاندىق سوت جۇيەسىنىڭ كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنىن اتاپ وتۋدە. اتاپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ سوتتارىمىزدىڭ قولجەتىمدىلىگىن, داۋلاردى جىلدام شەشەتىنىن جانە ءىت-ءدىڭ جاقسى دامىعاندىعىن ولار تىلگە تيەك ەتەدى. بۇكىلالەمدىك بانكىنىڭ رەيتينگى بويىنشا سوت جۇيەسىنە جاعداي جاساۋدا قازاقستان ءتورتىنشى ورىنعا شىققان. بىراق ەڭ باستىسى بۇل ەمەس. ەلباسى ن.نازارباەۆ بىزدەن سۋديالاردىڭ ادىلەتتى شەشىم شىعارۋى كەرەكتىگىن تالاپ ەتەدى. ەگەر سوتتىڭ شەشىمى زاڭدى بولسا, ءاربىر سوتتالۋشى سۋديانىڭ وسىنداي شەشىمگە كەلۋ لوگيكاسىن مويىنداسا جانە شەشىم تۇسىنىكتى, قاراپايىم تىلدە جازىلسا ايتىلعان ۋاجدەردىڭ بارىنە تولىق جاۋاپ بەرىلسە – مىنە, سوندا عانا حالىق سوتقا سەنەدى. ال سوتقا سەنگەن ەل – كەلەشەگىنە سەنەدى. بىراق مۇنداي شەشىمدەردى تەك تەرەڭ ءبىلىمدى كاسىپكەرلەر, مىقتى زاڭگەرلەر, مۇلتىكسىز ماماندار عانا شىعارا الادى. ولاردى سۋديالىق قىزمەتكە تارتۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. ول ءۇشىن الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋ ماسەلەلەرىن شەشۋىمىز كەرەك. ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوبالارى وسى تالاپتاردى قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسقان, دەدى توراعا ءوزىنىڭ ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا.
دەپۋتاتتار بايانداماشىعا بىرنەشە سۇراق قويدى. سونىڭ ىشىندە اسىلبەك سماعۇلوۆ تاتۋلاستىرۋ ورتالىعى جانە تاتۋلاستىرۋشى سۋديالار بار ەكەنىن ەسكە سالا كەلىپ, حالىقتىڭ كىمگە بارعانى ءجون ەكەنىن سۇرادى. وعان ەكى قىزمەتتىڭ دە ءبىر-بىرىنە قايشى كەلمەيتىندىگى ايتىلىپ, ەكەۋىنە دە بارۋعا بولاتىندىعى جەتكىزىلدى. ەندى بۇل ماسەلەنى بىرجاقتى شەشەتىن زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتقاندىعى دا ايتىلدى. دەپۋتات مايرا ايسينانىڭ سۇراعى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى تالعات دوناقوۆقا ارنالدى. ول زاڭ جوباسىندا سۋديالىق قىزمەتكە تاڭداۋ كونكۋرسىنا تۇسەتىندەردىڭ ەكى جىلدىق جۇمىس ءوتىلى بولۋى كەرەكتىگى تالاپ ەتىلەتىنىن, بىراق الىس جەرلەردەگى وسىنداي قىزمەتكە ۇمىتكەرلەرگە مۇنداي تالاپ قويىلمايتىندىعىنا نازار اۋدارىپ, «الىس جەرلەر» دەگەننىڭ ءوزىن قالاي تۇسىنۋگە بولاتىندىعىن سۇرادى. وعان «الىس جەرلەر» ۇكىمەتپەن اقىلداسىپ انىقتالاتىندىعى جەتكىزىلدى.
سونىمەن بىرگە دەپۋتاتتار زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, سۋديا كادرلارىن ساپالىق جاعىنان دامىتۋ جانە جاڭارتۋ, سۋديالار تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ جانە سۋديالارعا قۇقىققا سىيىمسىز ىقپالدى بولدىرماۋ ەكەندىگىن سۇراقتار بەرۋ بارىسىندا انىقتادى.
زاڭ جوباسى بويىنشا قوسىمشا باياندامانى زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ جاسادى. ول وسى سوت جۇيەسى جانە سۋديالار مارتەبەسى تۋرالى زاڭعا 2007 جانە 2017 جىلدارداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار كەزەڭىندە دە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەنىن ەسكە سالىپ, قازىرگى وزگەرىستەر ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ ورىندالۋىن قۇقىقتىق جاعىنان جەتىلدىرۋ شەڭبەرىندە ەنگىزىلىپ وتىرعانىن ايتتى. تالقىلاۋعا قاتىسقان دەپۋتات قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن زاڭ جوباسى ءبىر اۋىزدان ماقۇلداندى. سونىمەن بىرگە وسى زاڭعا ىلەسپە زاڭ جوباسى دا تالقىلانىپ, ماقۇلداندى. ول نەگىزىنەن ءتورت زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزەتىنى بەلگىلى بولدى. ولاردىڭ ءبىرازى سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىك ەمتيحاندارىن كۇردەلەندىرۋگە باعىتتالعان.
وتىرىستا قارالعان وزگە زاڭ جوبالارى
سونىمەن قاتار ءماجىلىستىڭ كەشەگى وتىرىسىندا بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۇيىمداردىڭ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. بۇل تۋرالى باياندامانى دەپۋتات ءابدىماناپ بەكتۇرعانوۆ جاسادى. زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمداردىڭ جۇمىس ىستەۋىمەن بايلانىستى ماسەلەلەردى ناقتىلاۋ ەسەبىنەن ولاردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ, سونداي-اق ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگى مانداتىن بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن بارلىق ۇيىمدارعا قولدانۋ ارقىلى زاڭنامالىق دەڭگەيدە كەشەندى شەشۋ. زاڭ جوباسىمەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمداردىڭ تىزبەسىن ناقتىلاۋعا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانعا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ ستاندارتتارىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ جونىندەگى فۋنكتسيانى بەرۋگە جانە ت.ب. كوڭىل بولگەن. سونداي-اق بەلگىلى ءبىر لاۋازىمدى اتقارۋعا جانە ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋعا ءومىر بويىنا تىيىم سالا وتىرىپ, كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى جاسالعان قىلمىستاردى جەكە بولىكتەر ەتىپ شىعارۋعا جانە باسقا دا بىرقاتار تۇزەتۋلەر ەنگىزدى. دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىستارىن قاراۋ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 6 كودەكسى مەن 6 زاڭىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كوزدەلگەن.
جالپى وتىرىستا قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ەلىمىزگە مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋ سالاسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسى دا ۇزاق تالقىلانىپ, دەپۋتاتتار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. زاڭ جوباسى بويىنشا بايانداما جاساعان ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆقا كوپتەگەن سۇراق قويىلدى. سونىڭ ىشىندە حالىق قالاۋلىلارى ىشكى رىنوكتى ساپالى جانار-جاعارمايمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە قاتتى الاڭداۋشىلىق بىلدىرەتىندەرىن جەتكىزدى.
وتىرىس سوڭىندا بىرنەشە دەپۋتات ورتالىق اتقارۋ ورگاندارىنا وزدەرىنىڭ ساۋالدارىن جولدادى. سونىڭ ىشىندە دەپۋتات ج.احمەتبەكوۆ ۇكىمەت باسشىسىنا قاراقشى-براكونەرلەردىڭ قولىنان حالىق قازىناسىن قورعاۋ جولىندا قازا تاپقان قورىقشى ەرلان نۇرعاليەۆكە «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى ۇسىندى. ال دەپۋتات ا.پەرۋاشەۆ رەسپۋبليكا اتاۋىن «قازاقستانمەن» قاتار «قازاق رەسپۋبليكاسى» دەپ رەسمي تۇردە اتاۋدى ۇسىناتىنىن ۇكىمەت باسشىسىنا جەتكىزدى.
جاقسىباي سامرات,
«Egemen Qazaqstan»