جاستارعا كەشەندى قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا جاريالانعان «جاستار جىلىندا» قانداي قاعيدالار ەسكەرىلۋى ءتيىس؟ ەل دامۋىنىڭ شەشۋشى فاكتورى سانالاتىن جاستاردى نەندەي ماسەلە تولعاندىرادى؟ وسى ورايدا «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى تالعات قاليەۆ قازاقستان جاستارىنىڭ الەۋمەتتىك پورترەتى, مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى تۋرالى وي بولىسكەن ەدى.
– ءسىز باسقارىپ وتىرعان «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى قانداي؟
– ورتالىعىمىز 2012 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XIX سەسسياسى بارىسىندا جاريالانىپ, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلعان. ەڭ باستى ماقساتى جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋداعى باسىم باعىتتار بويىنشا نەگىزگى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, ادىستەمەلىك جاعىنان قولداۋ كورسەتۋ, مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. وسى رەتتە جىل سايىن جاستار ساياساتىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەمىز. ءبىز ساراپتاعان قورىتىندىلار نەگىزىندە مۇددەلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداپ, كەشەندى ءىس-شارالار جوسپارىن قۇرادى.
– عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا ورتالىقتىڭ باستاماسىمەن ناقتى قابىلدانعان قانداي شارالاردى ايتا الاسىز؟
– مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن مەكەمەارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلسىز, سونداي-اق بارلىق مۇددەلى تۇلعالاردىڭ كۇشى مەن رەسۋرستارىن جۇمىلدىرۋىنسىز ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. جۇيەلى باسقارۋشىلىق شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن مونيتورينگ پەن دياگنوستيكا, ءوتىپ جاتقان ۇردىستەردىڭ ۇزدىك ادىستەمەلەرىن قولدانىسقا ەنگىزۋ, بارلىق ماقساتتى توپتاردى جاپپاي قامتۋ سىندى جاستارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى جۇزەگە اسىرادى. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» وسىنداي ىرگەلى زەرتتەۋلەر مەن ساراپتامالاردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇسىنىلعان باعدارلاما. ياعني, جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ ماسەلەلەرى تياناقتى زەرتتەلە وتىرىپ, كەلەشەك ون جىلدىق جوسپارلار العا تارتىلادى. سونىمەن بىرگە, جاستار اراسىنداعى مادەنيەتارالىق ديالوگ قالىپتاستىرۋ, ءوزارا تاجىريبە الماسۋ, كوشباسشىلىق, قوعامعا قىزمەت كورسەتۋ, تسيفرلى ءداۋىردىڭ ءومىر سالتى تۇرعىسىندا جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارى, جاستار ۇيىمدارىنا ارناپ ءىس-شارالار, وقىتۋ سەمينارلارىن وتكىزىپ تۇرامىز.
– ورتالىق جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەر نەگىزىندە انىقتالعان سوڭعى جىلدارداعى ءۇش ماسەلەنى اتاپ بەرە الاسىز با؟
– زەرتتەۋلەر ناتيجەسى جاستاردى ەڭ الاڭداتىن ماسەلەلەر قاتارىنا تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى, جۇمىسسىزدىق, ءبىلىم ساپاسى, ساپالى مەديتسينا جاتاتىنىن كورسەتتى. ءبىزدىڭ جاستار جۇمىس جوق دەگەندى كوپ ايتادى. وسى استانانىڭ وزىندە عانا 8 مىڭ بوس جۇمىس ورنى بار. جاستار اراسىندا جۇمىستى مەنسىنبەۋشىلىك دەگەن قىزىق قۇبىلىس قالىپتاسقان. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, كاسپي تەڭىزىندە سۋاستى دانەكەرلەۋشىسى دەگەن قانى جەرگە تامباي تۇرعان كاسىپ بار. سول سۋدىڭ استىنا 20 مينۋتقا ءبىر ءتۇسىپ شىققانى ءۇشىن شامامەن 1500 اقش دوللارى تولەنەدى. قازاقستاندا مۇنداي مامان جوق بولعاندىقتان, امالسىز شەتەلدەن الدىرتادى. قارا جۇمىستى ار كورەتىندەر بار, ەسەسىنە استانانىڭ سول جاعالاۋىنداعى ءبىر كابينەتتە گالستۋك تاعىپ وتىرعىسى كەلەدى. كىسى قاتارىنا قوسىلۋ دەگەن باستىق بولۋ ەمەس قوي. ادام بولۋ, تۇلعالىق دامۋ دەگەندى مارتەبەمەن, مانساپپەن شاتاستىرىپ جاتادى. ودان كەيىنگى باسپانا ماسەلەسىنە كەلسەك, قازىر ەشكىم بىرەۋگە تەگىن ءۇي بەرە المايدى. قىمبات تەلەفون كەرەك پە, ءۇي كەرەك پە؟ نە ماڭىزدى؟ جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى, بىراق كوپ اقشا تاپقىسى كەلەدى. بۇل ەكەۋى ەكى ءتۇرلى دۇنيە.
– ال بۇگىنگى جاستار اراسىنداعى قۇندىلىقتار جۇيەسى قالاي وزگەردى؟ نارىقتىق جاعدايلار تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا, ونىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن قۇندىلىقتارىنا قانشالىقتى اسەر ەتىپ وتىر؟
– باتىس وركەنيەتىن مىسالعا كوپ كەلتىرەمىز. ولار ىسىراپ پەن ۇنەمگە قاتتى ءمان بەرەدى. بىزدە مىڭ دوللار تۇراتىن ايفوندى امەريكادا 400 دوللار شاماسىندا الىپ, ونى تەك بايلانىس اقىسى رەتىندە تولەپ وتىرادى. وسىنداي ارزانشىلىقتىڭ وزىندە كەرەك پە, جوق پا دەپ ويلانىپ بارىپ الادى. جاڭا كيىم, جاڭا كولىك دەگەن قۇندىلىق ەمەس. نارىقتىق فيلوسوفيا بولسا, جاستار جۇمىسسىز قاراپ وتىرماس ەدى. اسىرايتىن اكە-شەشەم بار, مەن ءتاۋىر جۇمىس كۇتىپ جاتا تۇرايىن دەيتىندەر دە كەزدەسەدى. قازىرگى زامانعى قوعامدا جاستاردىڭ قۇندىلىق جۇيەسىن زەرتتەۋدىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ كەلەدى. سەبەبى ەگەمەن قازاقستاننىڭ بولاشاعى جاس ۇرپاققا, ولاردىڭ دۇنيەتانىمدىق كوزقاراستارىنداعى باسىمدىقتارعا تىكەلەي بايلانىستى.
– قازاقستاندىق جاستاردىڭ ءتۇرلى وقۋ باعدارلامالارى ارقىلى جانە جۇمىس ىستەۋ ماقساتىندا الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىنە كەتۋ ءۇردىسى ءجيى بايقالادى. بۇعان قانداي فاكتورلار ىقپال ەتەدى؟
– جاستار قازىر الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنە, كەز كەلگەن وڭىرىنە كەتىپ جاتىر – كوپشىلىگى رەسەي فەدەراتسياسىنا, اقش, قىتايعا جانە باسقا دا ەلدەرگە كەتۋدە. جاستاردىڭ شەتەلگە كوشۋىنىڭ نەگىزگى ارناسى ستۋدەنت الماسۋ باعدارلامالارى, تاجىريبەدەن ءوتۋ, ءبىلىم الۋ بولىپ وتىر. مۇندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. ەلىمىزدە «بولاشاق» باعدارلاماسى سياقتى ءبىر جولعا قويىلعان باستامالار مۇنىڭ ناقتى ايعاعى. جالپى, ەلدەن ەكى ءتۇرلى سەبەپپەن كەتۋگە بولادى: العاشقىسى دۇنيەتانىمىن كەڭەيتۋ, تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن بولسا, ەكىنشىسى ەلگە سىيماي كەتەسىڭ. كرەمني القابىندا, بۇۇ شتابىندا, وزگە دە ۇلكەن وقۋ ورىندارىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ىزدەنىمپاز جاستارمەن تەك ماقتانامىز, قولدايمىز. ولار تۇبىندە ەلگە ورالىپ, تاجىريبەلەرىن ماقساتتى تۇردە ىسكە اسىرادى دەپ ويلايمىن.
– بۇل تاقىرىپتا ورتالىق جۇرگىزگەن ناقتى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى نە دەيدى؟
– 2017 جىلى «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى «جاستاردىڭ ەڭبەك جانە وقۋ ميگراتسياسىنا دايىندىعىن زەرتتەۋ» اتتى الەۋمەتتىك ساۋالناما وتكىزدى. قازاقستان جاستارىنىڭ ميگراتسيالىق الەۋەتىن زەرتتەۋ ماقساتىندا رەسپوندەنتتەرگە «ەگەر سىزدە باسقا ەلگە كوشىپ كەتۋ نەمەسە ءوز ەلىڭىزدە قالۋ مۇمكىندىگى بولسا, قايسىسىن تاڭدار ەدىڭىز؟» دەگەن سۇراق قويىلدى. ساۋالناماعا قاتىسقان جاستاردىڭ جارتىسىنان كوبى (51,3%) قازاقستاندا قالعىسى كەلەتىنىن ايتتى. گەندەرلىك جىكتەلىم بويىنشا تالداۋلار قازاقستان جاستار ەميگراتسياسىنىڭ كەلبەتى «ايەل ادامدار كەلبەتى» ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا 17,4% دۇنيەتانىمىن كەڭەيتۋ ءۇشىن, باسقا ۇلت وكىلدەرى مەن وزگە حالىقتار قالاي تۇراتىندىعىن ءبىلۋ ماقساتىندا – الەمدى تانۋ ماقساتىندا قونىس اۋدارادى. ءاربىر ونىنشى ادام شەتەلگە ساپالى ءبىلىم الۋ ءۇشىن كەتەدى. باسقا ەلدە وزدەرىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتامىز دەپ ويلايتىندار ۇلەسى 8,4% بولسا, جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن 6,8% جاس كەتەدى.
– «جاستار جىلىنان» نە كۇتەسىز؟ ۇكىمەت تاراپىنان قانداي ماسەلەلەر ەسكەرىلۋى ءتيىس؟
– ەلىمىزدە جاستارعا ارنالعان بىرقاتار مەملەكەتتىك باعدارلاما مەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر, ولار جاستاردىڭ ءوزىن-ءوزى دامىتۋ, ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, ءبىلىم الۋ سياقتى مۇمكىندىكتەرىنە جول اشادى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, قازاقستاننىڭ جاستارى الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە ەڭ سەزىمتال توپ بولىپ كەلەدى, جاستار جاھاندىق مادەني يمپۋلستەردى قابىلداۋعا بەيىمىرەك. بۇگىنگى كۇننىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان اجىراسۋدىڭ ءتۇبى بىلىمسىزدىكتەن شىعىپ وتىر. بۇرىنعى قالىپتاسقان اتا-ەنە ينستيتۋتى جوق. ۇيلەنە سالا جەكە شىعىپ, اقىرى ءۇي بولۋ جولىن بىلمەي, اجىراسىپ تىنادى. ومىرلىك تاجىريبەلەرى مەن جەتكىلىكتى بىلىمدەرىنىڭ جوقتىعىنان جاستار كوپتەگەن قۇندىلىق پەن ۇستانىمدار الدىندا ءالسىز كەلەدى. مۇنداي جاعدايدا جاستاردىڭ ساناسى تۇراقسىزدىقپەن, ەكلەكتيۆتىلىكپەن جانە مارگينالدىلىقپەن سيپاتتالادى. جالپى, وقۋعا, جۇمىس ىستەۋگە ق ۇلىقسىز جاستاردىڭ ۇلەسى (NEET) بىزدە 8% شاماسىن كورسەتەدى. بۇكىل دۇنيەجۇزى ەلدەرىنە ءتان مۇنداي كورسەتكىش ەۋروپا ەلدەرىندە تىپتەن جوعارى. جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىندا ايماقتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, بەلسەندى تۇردە جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەك. سوندىقتان ۇكىمەت تاراپىنان جاستار جىلىنىڭ ناۋقانشىلدىققا اينالماي, تەك جيىن-فورۋمدارمەن شەكتەلمەي, ناتيجەلى ءىس-شارالاردىڭ وتۋىنە باستى نازار اۋدارىلسا - قۇبا-قۇپ. بۇل رەتتە ءوز تاراپىمىزدان ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەنەتىندەي جاڭا مىندەتتەردى العا قويىپ وتىرمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايا ءومىرتاي,
«ەگەمەن قازاقستان»