«بۇل ماسەلە جەرگىلىكتى بيلىكتى الاڭداتا ما؟» دەپ وزىمىزگە-ءوزىمىز سۇراق قوياتىن كەزدەرىمىز بولادى. اۋدان اكىمدەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى اۋىسىپ جاتىر, ولاردىڭ قابىلداۋىندا دا بولدىق. ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ دا پىكىرىن بىلدىك. «اۋىلدىڭ بولاشاعى جوق» دەيدى. اۋىلدىڭ بولاشاعى بولماسا, اۋداننىڭ, وبلىستىڭ بولاشاعى قايدان وڭادى؟ ايماق بويىنشا دەموگرافيالىق قۇلدىراۋ دا اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولمەۋدەن باستالماي ما؟
جۋىردا قوستاناي وبلىسى اكىمىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن القا وتىرىسىندا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ وكىلى «سوڭعى بەس جىل بويى وڭىردە تۋ كورسەتكىشى تومەندەپ, ورتاشا العاندا 500 نارەستەگە ازايدى, ال وتكەن جىلى العاش رەت نارەستەلەر سانى 802-گە كۇرت تومەندەپ كەتتى. 2016 جىلى – 12535 بالا, 2017 جىلى – 11733 بالا دۇنيەگە كەلدى, ءبىر جىل ىشىندە وبلىس تۇرعىندارى 6,7%-عا ازايدى» دەپ مالىمدەمە جاساعان. اريفمەتيكاعا سالىپ, الداعى 15 جىلدا جاعدايدىڭ قالاي بولاتىنىن ەلەستەتە بەرىڭىز.
رەپرودۋكتيۆتى وتباسىلاردىڭ كوبى وبلىس شەگىنەن تىس جەرگە كەتىپ, بالا تۋ ازايعان. اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەي, «بولاشاعى جوق اۋىلدار» مەكتەبىن جاپقان سوڭ, جاس وتباسىلار استاناعا, رەسپۋبليكانىڭ وزگە قالالارىنا كەتتى. اراسىندا شەتەل اسقاندارى بار. الىسقا كەتە الماعاندار جەرگىلىكتى قالالاردى, قالا ماڭىن, اۋدان ورتالىقتارىن جاعالادى. وبلىستا قالعان جاس وتباسىلار الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تومەن بولۋى سالدارىنان بالا سانىن شەكتەدى. بۇل كۇندە ءۇشىنشى بالا تۋرالى ءسوز قوزعالعان جەردە «قالاي اسىرايمىن؟» دەگەن سۇراق قويىلاتىن بولدى. وڭىردە تۋ كورسەتكىشى تومەندەپ, دەموگرافيالىق احۋال ناشارلاۋىنىڭ سەبەبى وسىدان بولسا كەرەك. كوش ءالى توقتاعان جوق. ال دەموگرافيالىق احۋال ناشارلاي بەرسە, وبلىس تاعدىرى قالاي بولماق؟
كىندىك قانىمىز تامعان جەردى ءوزىمىز وڭدەمەي, وزگە ەلدەن نەگە باقىت ىزدەيمىز؟ اتا-بابالارىمىز نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاعان, قانى توگىلگەن, ۇرپاق ءسۇيىپ, تامىر جايعان قۇتتى جەرىنەن – جەرۇيىعىمىزدان نەگە جەرىدىك؟ «يت – تويعان جەرىنە, ەر – تۋعان جەرىنە» دەيدى حالقىمىز. جەردىڭ قاسيەتىن تۇسىنبەيتىن دەڭگەيگە تۇستىك. اۋىل مۇقتاجىنا كوڭىل ءبولۋ – وقىعان-توقىعان, قولىندا بيلىگى, قاراجاتى بار ازاماتتاردىڭ پەرزەنتتىك پارىزى. وسى جەردە اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «سەن دە كەتتىڭ, مەن دە كەتتىم, ول دا كەتتى اۋىلدان, وسىنىمىز ۇيات بولدى-اۋ, ۇيات بولدى-اۋ قاۋىمنان! مومىن جۇرتتىڭ ارقاسۇيەر ازاماتى ءبىز ەدىك!...», «كۇتە-كۇتە, كوزى تالىپ, كۇن سارعايىپ باتقانداي, زيرات ەكەش, زيراتتار دا ءبىزدى جوقتاپ جاتقانداي. مومىن جۇرتتىڭ ارقاسۇيەر ازاماتى ءبىز ەدىك! جەكە-جەكە باقىت ىزدەپ, جەكە ءومىر تۇزەدىك. جەتەر ەندى! تۋعان جەردىڭ توپىراعىنا تىزە بۇك!» دەيتىن جولدارى ەسكە تۇسەدى...
شەتتە وقىپ, ءبىلىم العان سوڭ, اتامەكەنگە ورالىپ, كوكەيىمىزگە توقىعانىمىزدى تۋعان ولكەنى كوركەيتۋگە جاراتساق, جاڭادان جۇمىس ورىندارىن اشۋعا اتسالىسساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. بۇل جاعدايدا حالىق ۇدەرە كوشىپ كەتپەس تە ەدى.
ەلدىگىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن قالپىنا كەلتىرىپ, الاش ارداقتىلارىن ارقاشان ماقتان ەتەمىز. بىراق «قۇرمەتتەۋ» ولارعا ەسكەرتكىش قويۋ, ەسىمىمەن ءبىلىم جانە مادەنيەت ءۇيىن اتاۋ عانا ەمەس شىعار. ولارعا دەگەن ەڭ باستى قۇرمەت – اقاڭ, ءاليحان, حالەكەڭدەردىڭ ىستەرىن جالعاستىرۋ بولسا كەرەك. ابايدىڭ «بولماساڭ دا ۇقساپ باق» دەگەنىندەي, ولاردىڭ تۋعان جەردىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن ماعىنالى ءومىرىن ۇلگى تۇتىپ, كىندىك قانىمىز تامعان جەرىمىزدىڭ ءبىر قاجەتىنە جاراۋ بولسا كەرەك. وسىلاي ۇيرەتەتىن ۇستاز كەمدە-كەم. ايتپەسە, بالا وقىپ, ۇيرەنىپ, اۋىلىنا ورالار ەدى, تۋعان اۋىلىنىڭ قالادان كەم بولمايتىنداي دەڭگەيگە جەتۋىنە اتسالىسار ەدى. اۋىلدان شىققان, قازىرگى قىزمەتىنە وراي قالادا تۇرۋعا ءماجبۇر ازاماتتار اۋىلدى ۇيىمداستىرىپ, جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە اتسالىسسا, دەموگرافيالىق ءوسىم بولىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسى نىعايا تۇسەر ەدى. جاستارعا وسىنداي ونەگە كەرەك, حالقىنىڭ الدىندا قادىرى ارتىپ, ەلدىڭ باتاسىن العان جانداردى ۇلگى ەتۋىمىز كەرەك. مىسالى, اۋدان ورتالىعىنا جاقىن ورنالاسقان گۋريانوۆكا اۋىلىندا تۇراتىن كاسىپكەر ءوز اۋىلىندا ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن باستاۋىش مەكتەپتىڭ اشىلۋىنا دەمەۋشى بولىپ, تۇرعىنداردىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. وكىنىشتىسى, مۇنداي مىسالدار ساۋساقپەن سانارلىق. اۋىلدان كەتكەن جاستاردىڭ كوبى ءبىلىم-عىلىم قۋىپ كەتپەدى, «اۋىلىڭنىڭ بولاشاعى جوق!» دەپ مەكتەبىن جاپقان سوڭ, بالاسىن كوز الدىندا وقىتۋ ءۇشىن جۇمىس ىزدەپ, وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن باسى اۋعان جاققا, ياعني مەكتەبى, جۇمىسى بار جەرگە امالسىزدان كەتتى, ال اۋىلى «جەتىم بالانىڭ» كۇيىن كەشىپ قالدى.
قارا باسىمىزدىڭ كۇيىن كۇيتتە- سەك دالادا جايىلىپ جۇرگەن مالدان قاي جەرىمىز ارتىق؟ «ەل بۇگىنشىل, مەنىكى ەرتەڭگى ءۇشىن» دەگەن احاڭ (ا.بايتۇرسىن ۇلى) اتامىز. ءبىز كەتسەك, ۇيلەردىڭ ورنى تىپ-تيپىل بولىپ, جارسور, تالدى, ماعىناي اۋىلدارى سياقتى اۋىلدار تۇپكىلىكتى جويىلادى. كەيىن «كەلەم» دەسەڭ اۋىل دا بولمايدى. جەر الدەكىمنىڭ قولىنا وتسە – قۋىرداقتىڭ كوكەسىن سول كەزدە كورەسىڭ, اتا-بابا مولاسىنىڭ ورنىن دا تابا الماي قالۋىمىز كادىك. ال حالقىمىز ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن ەمەس پە؟ وسى وي مازالايدى.
جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ, دەپۋتاتتاردىڭ قابىلداۋىندا دا بولدىق. ولار: «بالا سانى ازايىپ بارادى, بولاشاعى جوق, مەكتەپتى جابامىز», «جول جوندەۋگە تەحنيكا جوق, «حالقى از اۋىلعا كەلەتىن جولدى جوندەۋ كوپ شىعىن», «اۋىل حالقى از, ۇيالى بايلانىس وپەراتورىن اكەلۋ مۇمكىن ەمەس», «اۋىلدا جۇمىس جوق, ەشكىم كوشىپ كەلمەيدى» دەگەن جاتتاندى سوزدەرىن ايتىپ, شىعارىپ سالادى. ولار بالكىم, ەسەپ بەرگەندە ىسكەر بولار, ناقتى ىسكە كەلگەندە بەيقام كورىنەدى. ايتپەسە, «مەكتەپتى قايتسەك ساقتاپ قالامىز؟», «اۋىل حالقىن قايتسەك كوبەيتەمىز؟», «بيۋدجەتكە كۇش تۇسىرمەي, اۋىلعا باراتىن جولدى قالاي جوندەۋگە بولادى؟», «اۋىلدان قانداي جۇمىس ورىندارىن اشۋعا بولادى؟» دەپ كۇيىپ-ءپىسىپ جۇرگەن دەپۋتاتتى, ۇسىنىستار جيناپ, سارالاعان باسشىلاردى كورگىمىز-اق كەلەدى.
تولەن رامازان ۇلى
قوستاناي وبلىسى
قارابالىق اۋدانى