ۇلى دالانى ۇلىقتاۋ – كيەلى ءىس, كەمەڭگەرلىك قاسيەت. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى – وسى ونەگەنىڭ ورەسى بيىك جارقىن ۇلگىسى.
ماقالا – وتكەننىڭ وزەگىنەن تارقاتا ورىلگەن, ءومىر كوشىنىڭ باعىت-باعدارى مەن ماقسات-مۇراتىن دىتتەگەن تەرەڭ تامىرلى تولعاۋلى دۇنيە. كونەنىڭ كوبەسىنەن ءتىن تارتىپ, جاڭانىڭ جاڭعىرۋىمەن قورىتىلىپ ورەلى تۇجىرىم, ءورىستى زەردەلەۋمەن جازىلعانى كورىنىپ تۇر.
اقيقات ارقاۋى ايقىن, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جالعاستى ارناسىنداي ۇندەسىپ جاتقان ۇلت تاعدىرىنىڭ تىزگىن ءسوزىنىڭ تىلەگى تۇعىرلى, ءتاۋ ەتەرى تاۋەلسىزدىك دەگەندى دايەكتەي تۇسەدى.
تاريح تولقىنىنداعى وزگەرىستەر مەن جاڭارۋلاردىڭ بارىسىندا ۇلتتىق بولمىسىمىزدى, تاعىلىم-تىرلىگىمىزدى, تاريحىمىزدىڭ كوكجيەگىن ءالى دە انىقتاي ءتۇسۋىمىزدىڭ, قانىقتاي ءبىلۋىمىزدىڭ قاجەتتىگىن ساراپتاي ساباقتاپ, ۇلتتىڭ ۇيىتقىلىق ۇستانىمىن العا تارتادى.
البەتتە, ءومىردىڭ ءوزى ەكشەگەن تۇجىرىمدار بار: ءاربىر ۇلت ءوزىنىڭ تامىرى تەرەڭ تاريحىمەن, ۋاقىتپەن بىرگە جاساعان ۇلى تۇلعالارىمەن ماقتانا الادى. تەگىڭدى ءبىلۋ دەگەننىڭ قۇدىرەت-قاسيەتى وسىدان شىعادى. ونى تانىپ-ءبىلۋ ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلىقتاي جەتكىزۋ ءارى پاراساتتى ءىس ءارى پارىز. مۇنىڭ ءتۇپ ماقساتى – «ەڭ باستىسى, ناقتى عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, جاھانداعى ءوز ءرولىمىزدى بايىپپەن ءارى دۇرىس پايىمداۋعا ءتيىسپىز», دەگەن سىندارلى پايىممەن تۇيىندەلىپتى.
پرەزيدەنتتىڭ ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىنا توقتالىپ, ارقايسىسىنا تاريحي-عىلىمي زەردەلەۋ جاساۋى ايرىقشا ءتانتى ەتەتىنىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك-اق.
وسى ۋاقىتقا دەيىن تاريحىمىزدىڭ تۇمشالانىپ كەلگەنى, ونىڭ ۇلتقا قاتىستى, ۇلتتىڭ وركەنيەت پەن ومىرگە اكەلگەن جاھاندىق جاڭالىعى, كۇرەسكەرلىگى مەن قايسارلىعى, تاريحتاعى تۇعىرلى ۇلتتارمەن تەرەزەسى تەڭ تۇرعانى ايتىلماي, ۇدايى جابايى كۇيىندە كورسەتۋگە كۇش سالىنعانى بەلگىلى. ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ عاجايىپ تاريحى قاساڭدىقتىڭ قالىبىمەن بۇرمالانىپ, دەرەگى مەن دايەگى بۇعاۋلانىپ ۇستالعانى نوقتالى ساياساتتىڭ ۋىسىنان شىعارماۋ جولىنداعى قيتۇرقى ۋاعىزى, ايىلىن جيماعان وكتەمدىكتىڭ وشپەندى ۇستانىمى ەدى. وسى ورايدا: «ەۋروپاتسەنتريستىك كوزقاراس ساقتار مەن عۇندار جانە باسقا دا بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى بابالارى سانالاتىن ەتنوستىق توپتار ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تاريحي ەتنوگەنەزىنىڭ اجىراماس بولشەگى بولعانى تۋرالى بۇلتارتپاس فاكتىلەردى كورۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جوق» – دەيدى ەلباسى. باعامداي الساق بۇل سوزدە دە استارلى ماعىنا, الدى-ارتىمىزدى بەزبەندەي ءبىلۋ مۇددەسى جاتىر.
كوبىمىزگە بەلگىلى كەي نارسەنىڭ ءمان-مازمۇنى تەرەڭدە جاتقانىن ەلەي بەرمەيتىنىمىزدى ەسكە تۇسىرەتىن مىنا ءبىر جاي قالىپتاعىداي كورىنەتىنى راس. ءوزىمىز ءمىنىپ جۇرگەن اۆتوكولىك قوزعالتقىشتارىنىڭ قۋاتى ءالى كۇنگە دەيىن اتتىڭ كۇشىمەن ولشەنەتىنىن بىلەمىز. بۇل جاھانداعى سالت اتتىلار – ءبىز, قازاقتاردىڭ اتقا ءمىنىپ جەلدەي ەسكەن كۇندەرگە دەگەن بەلگىسى, سونىڭ تاريحي جادىدا قالعان وشپەس ايعاعى ەكەنىن ايتقاندا ەرىكسىز ماقتانىش سەزىمىنە بولەنۋ ءومىردىڭ وزىندەي شىندىق ەكەنىنە يلانىمىز كۇشەيە تۇسەدى.
قازاقتىڭ جەرىندەگى قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان عاجايىپ قازىنالار: تاسقا قاشالىپ ۋاقىتپەن بىرگە جاساسقان تاڭبا-جازۋلار, مەتالل قورىتاتىن پەشتەر مەن قولدان جاسالعان اشەكەي بۇيىمدارى, تۇرمىستىق زاتتارى, قارۋ-جاراقتارى – تاريحىمىزدىڭ قازىنا-شەجىرەسى ىسپەتتى, باستاۋىمىزدىڭ قايدان, باس ۇرانىمىزدىڭ قانداي بولعانىن ايعاقتاي تۇسەدى, ال «التىن ادامنىڭ» ءوزى اتا تاريحىمىزدىڭ قۋاتى مەن دالا وركەنيەتىنىڭ ءورىسى مەن ورلەۋ ورەسىن كورسەتەدى. ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن تانىتار, جاھاندى تاڭعالدىرعان جادىگەر جاقسىمىزدى باسىن اشىپ, ابىروي تۇتار تاريحي ايعاق رەتىندە اقيقاتتاي العا تارتادى.
«بۇل جاۋىنگەر تالاي تىلسىم قۇپيانىڭ بەتىن اشتى. ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ اسقان كوركەمدىگىمەن تامساندىراتىن اسا جوعارى دەڭگەيدەگى كوركەم دۇنيەلەر جاساعان. جاۋىنگەردىڭ التىنمەن اپتالعان كيىمدەرى ەجەلگى شەبەرلەردىڭ التىن وڭدەۋ تەحنيكاسىن جاقسى مەڭگەرگەنىن اڭعارتادى. سونىمەن بىرگە بۇل جاڭالىق دالا وركەنيەتىنىڭ زور قۋاتى مەن ەستەتيكاسىن ايگىلەيتىن باي ميفولوگيانى پاش ەتتى» – دەپ جادىمىزعا جاڭا لەپ, ۇلتتىق سانامىزعا ماقتان تۇتار مايەك وي سالادى.
ۇلى جىبەك جولىنىڭ وركەنيەت ورىسىندەگى ءرولى مەن تاريحي ورنىنا توقتالا كەلىپ «كەرۋەن جولدارىن ءمىنسىز ۇيىمداستىرىپ, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتكەن ۇلى دالا حالقى ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلارداعى اسا ماڭىزدى ساۋدا قاتىناسىنىڭ باستى دانەكەرى سانالدى... العاش پايدا بولعان ساتتەن باستاپ, ۇلى جىبەك جولى كارتاسى, نەگىزىنەن, تۇركى يمپەريالارىنىڭ اۋماعىن قامتيدى» – دەپ تاريحي ءتىننىڭ تاعى ءبىر تۇڭعيىق سىرىن اشىپ تارقاتا تۇيىندەيدى. مۇنىڭ ءبارىنىڭ ۇلتتىق سانامىزعا قۇنارلى قۋات بولىپ دارىپ, ەرەكشە سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
وسىلاي جەتى قىردى جۇيەلى تۇردە ساراپتاي كەلە, الداعى ۋاقىتتا اتقارىلار تىڭ يدەيالارعا تولى كەشەندى جوبالاردى العا تارتۋى تىپتەن ايرىقشا: «ارحيۆ – 2025» جەتى جىلدىق باعدارلاماسى, « ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك سەريالارى, «تۇركى وركەنيەتى: ءتۇپ-تامىرىنان قازىرگى زامانعا دەيىن» اتتى جوبا, « ۇلى دالا» اتتى ەجەلگى ونەر جانە تەحنيكالار مۋزەيى, «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن جاساۋ, « ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى» جيناعى, « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعى, قازاقستاننىڭ وركەنيەت تاريحىنىڭ ۇزدىكسىز دامۋىن كورسەتەتىن دەرەكتى-قويىلىمدىق فيلمدەر, تەلەۆيزيالىق سەريالدارى سەكىلدى ىسكە ساتتىك ىلكىمدى جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاۋاپتى جولىن ۇسىنىپ وتىر.
ءبارى – باس-اياعى جىپتىكتەي جۇيەلى, ويى قانىق, ماقساتى انىق, ءمانى تەرەڭ, ماڭىزى زور, كوپ جۇمىلسا قولدان كەلەر, بولاشاقتىڭ كوكجيەگىنە كوش تۇزەگەن كەلەلى ءىس, كوشەلى جوبالار.
بۇعان بارشامىز – تاريحشىلار, عالىمدار, ارحەولوگتار, ەتنوگرافتار مۋزىكا ماماندارى, تىلشىلەر, ادەبيەتشىلەر, جۋرناليستەر, باسپاگەرلەر, كينوگەرلەر اتسالىسىپ, بىلىمدىلىك پەن بەلسەندىلىك تانىتۋىمىز كەرەك.
بۇل ورايدا جازۋشىلار مەن كينوگەرلەردىڭ شابىتتى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەرەكشە بولماق. ويتكەنى كىتاپ پەن كينونىڭ قۇدىرەتى سول, بۇلار – ءبىرى تاسقا باسىلىپ, ءبىرى جاندى لەنتاعا ءتۇسىرىلىپ, قاز-قالپىنداعى دەرەكتىك جانە تاربيەلىك قۇندىلىعىن كەلەشەككە جەتكىزە الاتىن ايرىقشا جانرلار, ونىڭ تاريحىمىز بەن تاعدىرىمىزدىڭ توردەن كورىنۋىنە, ۇلتتىق قاسيەت رۋحىمىزدىڭ قايرالا تۇسۋىنە سەپتىگى مول ەكەنى ءسوزسىز.
باستىسى, مۇنىڭ ءبارى رۋحىمىزدىڭ جوعارى بولۋى ءۇشىن كەرەك. نەگىزگىسى – تاريحىمىزدى تەرەڭ تانىپ-بىلۋىمىزگە, ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ ءتۇپ-قازىعىن نىعايتا تۇسۋگە, تاريحي ساۋاتتىلىعىمىزدى نىعايتۋعا, وركەنيەتتەگى ورنىمىزدىڭ قاندايلىعىن قالىپتاپ ماقتانىش تۇتۋىمىزعا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جاسامپازدىق جىگەر-قۋاتىن كۇشەيتە بەرۋىنە جول كورسەتىپ وتىر.
ۇلى دالانى ۇلىقتاي ءبىلۋ دەگەن وسى. بۇل پرەزيدەنتىمىز ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن كورەگەندىگىنىڭ اسقان ۇلگىسى. ونى جۇزەگە اسىرۋ جەرى مەن ەلىن سۇيگەن, بۇگىنگى ۇلتىن ماقتان تۇتار ۇرپاق ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك, ۇدەلى مىندەت.
جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, «انا ءتىلى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى