دۇيسەنبى, 12 قاراشا 2012 0:54
ومىردەرەك. عىلىم ادامىنىڭ ءومىر جولىن ونىڭ عۇمىر كەشكەن ورتاسى مەن ۋاقىتىنان بولە-جارىپ قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ءدال سول سياقتى, عىلىم ادامىنىڭ ءومىربايانى ونىڭ تىندىرعان ەڭبەگىمەن دە بىتە قايناسىپ جاتادى. عالىمنىڭ ءومىربايانىن ونىڭ اقىل-وي, تاجىريبەسىنەن دەربەس قاراستىرۋعا بولمايدى.
دۇيسەنبى, 12 قاراشا 2012 0:54
ومىردەرەك. عىلىم ادامىنىڭ ءومىر جولىن ونىڭ عۇمىر كەشكەن ورتاسى مەن ۋاقىتىنان بولە-جارىپ قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ءدال سول سياقتى, عىلىم ادامىنىڭ ءومىربايانى ونىڭ تىندىرعان ەڭبەگىمەن دە بىتە قايناسىپ جاتادى. عالىمنىڭ ءومىربايانىن ونىڭ اقىل-وي, تاجىريبەسىنەن دەربەس قاراستىرۋعا بولمايدى.
جارىق دۇنيەگە پەشەنەسى بەستەن كەلىپ, العاشقى تارتقان دەمىنەن باستاپ اقجولتاي عۇمىر بۇيىراتىن ادامدار بولادى. ولار تىرشىلىگىندە نە قالاسا دا دەگەنى بولىپ, ىشكەنى – الدىندا, ىشپەگەنى – ارتىندا دەگەندەي, مۇڭسىز-قامسىز عۇمىر كەشەدى. دارىنى تاسىپ, كۇرەسى اسىپ تۇرماعانىنا قاراماستان, ءوزى ارالاسقا تۇسكەن قوعامنىڭ الپەشى بولماسا دا, قولپاشىنان كەندە بولمايدى. مۇندايلار قارا باسىنىڭ مۇڭ-مۇددەسى ءۇشىن بىرەۋدى قاراقتاپ, بىرەۋدى جاراقتاۋعا كەلگەندە ابجىلدىك تانىتقانىمەن, ءوزى ءبىر مۇشەسى بولىپ جۇرگەن قوعام تاعدىرىنا قاتىستى ىستەرگە استە قابىرعاسىن قايىستىرمايدى. “مەنەن كەيىن ماعان دەسە توپانسۋ قاپتاسىن”, دەگەن ۇستانىم مۇنداي ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ تاسىلىنە اينالادى.
ال ەندى, كەلەسى ءبىر ادامدار بولادى: ارمانى اسقاق, نيەتى ادال, جۇرەگى نۇرلى, دارىنى تاسقىن, اقىلى كەمەل. ايتارى جوق, قىزىعا قارايسىڭ. بىراق, ونداي ادامدار, ادەتتە, تاعدىردىڭ تورىنا شىرمالىپ عۇمىر كەشەدى. اتتاعان قادامى كەدەرگىگە جولىعىپ, تاڭداعان جولى توسقاۋىلعا تىرەلىپ, اقىلى – ازاپقا, دارىنى – توزاققا ۇلاسىپ جاتادى.
لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن تاعدىردىڭ تورىنا شىرمالعاندار ساناتىنا جاتقىزۋعا بولادى. الايدا, ول تاعدىردىڭ بۇيىرتقان سىباعاسىن قاسقايىپ تۇرىپ قارسى الىپ, قورلىق پەن زورلىقتى ءومىردىڭ زاڭىنا بالاي ءجۇرىپ, العا قويعان ماقساتىن تولىق ورىنداپ شىققان قايسار جان رەتىندە قايران قالدىرادى.
قوعام ومىرىندەگى ساياسي-الەۋمەتتىك سىلكىنىستەر مەن جۇيەلىك الماسۋلاردىڭ ءولارا كەزەڭى لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ جالىن اتقان جاستىق داۋرەنىن تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراتتى. ءبىر ەمەس, ەكى ەمەس, ءۇش رەت جاۋاپقا تارتىلىپ, تابانداتقان 13 جىل ءومىرىن تۇرمەنىڭ تار قاپاسىندا وتكەرىپ, لاگەردەگى جىلدار اراسىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ وت-جالىنىنا شارپىلىپ, تۋعان قالاسى لەنينگرادقا 1956 جىلى ورالعاندا لەۆ نيكولاەۆيچ 44 جاستا ەدى. “العاش رەت – 1935 جىلى ء“وزىمنىڭ البىرتتىعىمنان , ەكىنشى رەت – 1938 جىلى “اكەم ءۇشىن”, ءۇشىنشى رەت – 1948 جىلى “شەشەم ءۇشىن” سوتتالدىم”, – دەپ وتىراتىن مارقۇم. لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ اكە-شەشەسى – ورىستىڭ ايگىلى اقىندارى نيكولاي گۋميلەۆ پەن اننا احماتوۆا. نيكولاي گۋميلەۆ 1921 جىلى كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەتتەرى ءۇشىن اتىلسا, اننا احماتوۆا 1946 جىلى مەملەكەتتىك يدەولوگ, كسرو-نىڭ ينكۆيزيتورى اتانعان جدانوۆتىڭ قانقۇيلى بايانداماسىنا ىلىگىپ, شىعارماشىلىعىنا رەسمي تۇردە تىيىم سالىنادى. اكە مەن شەشە ءۇشىن بالاسىنىڭ دا كۇيەتىن زامانى لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ دە باسىن بازارلى ەتەدى. ماسكەۋدىڭ “لەفورتوۆى” مەن لەنينگرادتىڭ “كرەستىندە” اتىلۋ جازاسىنا كەسىلگەندەردىڭ ساپىندا بولىپ, ونان سوڭ بەلوموركانال, نوريلسك, كۋزباسس, سايان, قاراعاندى تۇرمەلەرى مەن لاگەرلەرىندە وكسىكتى ءومىرىن وتكەرەدى.
وسىنداي الاساپىران جىلدار شارپۋىندا ءجۇرىپ, لەۆ نيكولاەۆيچ 1946 جىلى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرەدى. قاتارداعى بىتىرۋشىلەردىڭ ءبىرى ەمەس, فرانتسۋز, نەمىس, بايىرعى تۇركى جانە لاتىن تىلدەرىن مەڭگەرىپ, حۋننۋ وركەنيەتى مەن بايىرعى موڭعول تاريحى بويىنشا مامان بولىپ شىعادى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ۆ.سترۋۆە, ە.تارلە, ب.گرەكوۆ, س.مالوۆ, م.ارتومونوۆ, س.رۋدەنكو سياقتى عالىمدارمەن ەتەنە تانىسىپ, پاميردە, ۋكراينانىڭ پودولياسىندا, گرۋزيانىڭ كارتليىندە, ورتالىق ازيانىڭ التايىندا (پازىرىق) جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا قاتىسادى. 1948 جىلى ءبىرىنشى تۇركى قاعاناتىنىڭ (546-659) ساياسي تاريحىنا ارنالعان تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى.
مۇنان ءارى, تاعى دا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان لەۆ نيكولاەۆيچ 1956 جىلى كاتورگالىق ەپوپەياسىن ءبىرجولا اياقتاپ كەلىپ, ەرميتاجعا كىتاپحانا قىزمەتكەرى بولىپ ورنالاسادى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ, بايىرعى تۇركىلەر تاقىرىبى بويىنشا 1967 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى. سول جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ تولىقتىرىلعان نۇسقاسى “بايىرعى تۇركىلەر” دەگەن اتپەن جارىق كورەدى. تاقىرىپتىڭ سونىلىعى جانە بەيمالىم مادەنيەتتىڭ جەرىنە جەتە اشىلۋى, اۆتوردىڭ عاجايىپ اڭعارعىشتىعى مەن تەرەڭ ءبىلىمى, سونداي-اق مەيلىنشە ورالىمدى ءتىل-ءستيلى عىلىمي ورتانىڭ دا, بىلايعى وقىرماننىڭ دا نازارىن اۋدارادى.
1967 جىلى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اياسىندا گەوگرافيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى اشىلىپ, رەكتور ا.الەكساندروۆتىڭ شاقىرۋىمەن لەۆ نيكولاەۆيچ عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ كەلەدى. وسى ورىندا 1986 جىلى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققانعا دەيىن كىشى, اعا, جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر دەگەن ساتىلاردان وتكەنىمەن, پروفەسسور شەنىنە ىلىگە المايدى. ونىڭ ەسەسىنە لەۆ نيكولاەۆيچ “حالىقتانۋ” دەپ اتالاتىن ارناۋلى كۋرس بويىنشا ستۋدەنتتەرگە اتتاي 20 جىل بويى ارمانسىز لەكتسيا وقيدى. ونىڭ لەكتسياسىنا بۇكىل ۋنيۆەرسيتەت قۇلاق ءتۇرىپ, تىپتەن ەركىن تىڭداۋشىلاردىڭ ءوزى اۋديتوريانى كەرىپ كەتەدى ەكەن. ول لەكتسيا وقىعان 20 جىل اياسىندا بىرنەشە تولقىن ستۋدەنتتەردىڭ زەردەسىن قالىپتاستىرىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە ءوزى دە شىڭدالا ءجۇرىپ, بۇكىل الەم مويىنداعان ورىس ەتنولوگياسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ماڭداي الدىندا بولدى. دالىرەك ايتساق, تازا گۋميلەۆتىك ەتنولوگيا مەكتەبىن دۇنيەگە كەلتىردى. ياعني, ەتنوستىڭ شارۋاشىلىق جانە ساياسي جۇيەلەرىنىڭ اراسىنداعى وزگەرىستەردىڭ ءوزارا بايلانىسىنا, سول بايلانىستاردىڭ ناتيجەسىندە بولاتىن جاڭعىرۋلارعا, سونداي-اق ەتنوستىڭ كىندىك جۇرتى بولىپ تابىلاتىن لاندشافت ەۆوليۋتسياسىنا تاباندى تۇردە دەن قويادى. بۇل رەتتە, ول ۇلى دالا كوشپەلىلەرى شارۋاشىلىعىنىڭ, ەتنوتاريحىنىڭ جانە ەكوجۇيەسىنىڭ اراسىندا ءوزارا بىتەقايناسقان بايلانىستىڭ بارىنا الدىمەن نازار اۋدارادى. ەتنولوگياعا قاتىستى ماسەلەنىڭ بۇلايشا قويىلۋىندا “تاريحي ماتەرياليزمدى” تۇعىر ەتكەن كسرو عالىمدارىنىڭ تۇجىرىمىنان دا نەمەسە اۋا رايى جۇمساق گەوگرافيالىق ورتاعا ۇيرەنگەن ەۋروپا عالىمدارىنىڭ تۇجىرىمىنان دا ءادىسنامالىق (مەتودولوگيالىق) ايىرماشىلىق بار ەدى.
لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ ەتنولوگيالىق ىزدەنىسى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ول 1959-1964 جىلدار ارالىعىندا جازعى دەمالىس ايلارىندا ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, ەدىل, كاسپي, قاراتەڭىز جاعالاۋلارىنان حازاريانىڭ ء(Vىىى-X عع.) سورابىن ءىزدەيدى. ناتيجەسىندە اسا مول ايعاق-دەرەكتەر جيناقتاپ, ول ماتەريالداردى ارحەولوگ, گەوگراف, ەتنولوگ رەتىندە سارالاپ, شىعىس ەۋروپا تاريحىن قايتا زەردەلەۋگە مۇرىندىق بولارلىق “حازاريانىڭ اشىلۋى” (“وتكرىتيە حازاري”) اتتى تاماشا كىتابىن 1966 جىلى جارىققا شىعارادى. لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ بۇل ەڭبەگى ەتنوس, تابيعات, قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ءومىرى مەن كوسموس اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ ناتيجەسىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە, زەردەلەۋگە دەس بەرەدى. مۇنىڭ ءوزى, تۇپتەپ كەلگەندە ەتنوگەنەزدىڭ تۇعىرى بولىپ تابىلاتىن پاسسيونارلىق يدەياسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە سەبەپشى بولادى.
ەتنوگەنەز بەن بيوسفەرا اراسىنداعى بىتە قايناسقان زاڭدىلىقتاردى ودان ءارى ورنىقتىرا دالەلدەۋ ءۇشىن لەۆ نيكولاەۆيچ ەندى تابيعي قورشاعان ورتانىڭ ەتنوس تاعدىرىنا اسەر-ىقپالىن اشىپ كورسەتۋگە بەل بۋادى. جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ جەتىستىكتەرىن ءوزىنىڭ ەتنولوگيالىق تۇجىرىمدارىنا تۇعىر ەتۋگە بەكىنەدى. ءسويتىپ, 1974 جىلى گەوگرافيا بويىنشا “ەتنوگەنەز جانە جەردىڭ بيوسفەراسى” دەگەن تاقىرىپتا ەكىنشى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى.
جاك (ۆاك) لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن بەكىتپەيدى. سەبەبىن “ۆىشە, چەم دوكتورسكايا رابوتا, ا پوتومۋ ي نە دوكتورسكايا” دەپ تۇجىرىمدايدى. بۇل ەڭبەك ارادا 15 جىل وتكەندە (1989) جارىق كوردى.
لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ شىڭى بولىپ تابىلاتىن “ەتنوگەنەز جانە جەردىڭ بيوسفەراسى” (“ەتنوگەنەز ي بيوسفەرا زەملي”) اتتى ەڭبەگىندە حالىقتاردىڭ قالاي جارالىپ, قالاي سەيىلەتىنىنە, سونداي-اق وعان تابيعات پەن كوسموستىڭ اسا تەگەۋرىندى اسەر-ىقپالىنا بۇكىلالەمدىك اۋقىمدا تاريحي شولۋ جاسايدى. تاريحي شولۋىن ايعاق-دالەل رەتىندە كولدەنەڭ تارتا وتىرىپ, ەتنولوگيا تۋرالى بۇرىنعى كوزقاراستاردان تۇبەگەيلى ايىرماشىلىعى بار وي-تۇجىرىمدار قورىتادى. بۇلاردىڭ ءبارى اۆتوردىڭ تاريحي دەرەكتەرگە, ناقتىلى تەوريالارعا, تابيعات پەن بيوسفەرا زاڭدىلىقتارىنا, گەوگرافياعا جۇيرىكتىگىمەن دالەلدەنىپ, مەيلىنشە ورالىمدى ءتىل-ستيلىمەن وقىرمانىن ءتانتى ەتەدى.
راس, تىڭ تەوريانىڭ قاشاندا جولى اۋىر. اسىرەسە, وزىنە دەيىنگى ورنىققان تۇجىرىمدارمەن بەتتەسۋ قيىننىڭ قيىنى. ال لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ وي-تۇجىرىمدارى سول كەزدەگى سوتسيدەولوگيانىڭ سويىلىن سوققان ەتنوگرافتاردىڭ, قوعامتانۋشىلاردىڭ, ۇلت جانە ۇلت-ازاتتىق كۇرەس تەورياسىمەن اينالىساتىن مارقاسقالاردىڭ (كوريفەيلەردىڭ) وي-تۇجىرىمدارىنا مۇلدە كەرەعار بولاتىن. ول كەزدە پارتيانىڭ شامشىل يدەولوگياسىن ۇستانعاندار كەز كەلگەن كەرەعارلىقتى قارسىلىق دەپ ەسەپتەيتىن. ءدال سولاي بولدى دا. كەشىكپەي-اق, لەۆ نيكولاەۆيچكە “انتيماركسيست”, “گەوگرافيالىق دەتەرمەنيست”, “ميستيكالىق بيولوگيست”, “بۋرجۋازيالىق سوليپسيست”, “بيحەۆيوريست”, “شولاق ويلى انارحيست”, ء“ناسىلشىل” دەپ كەلەتىن سان-ساپالاق ايىپ تاعىلىپ, 1976-1989 جىلدار ارالىعىندا جاريالانۋ قۇقىنان ايىرىلادى. اباقتىدا وتكەرگەن ازاپتى 13 جىلدان گورى, ازاتتىقتا ءجۇرىپ ءتىلىن تىستەگەندەي كۇي كەشكەن 13 جىل لەۆ نيكولاەۆيچ ءۇشىن اۋىرلاۋ سوعادى. ءتاننىڭ تۇتقىندالۋى ەمەس, جاننىڭ تۇتقىندالۋى اقىرى ايگىلى عالىمدى الىپ تىنادى. لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ 1992 جىلى 80 جاسىندا دۇنيە سالدى. نيكولسك قورىمىنداعى الەكساندر-نەۆسكي لاۆراسىنان توپىراق بۇيىردى.
لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ سوڭىندا ۇلان-عايىر مۇرا قالدى. سول مول مۇرادان العاش رەت قارپىپ الىپ جاريالاعان ەڭبەكتەرىنىڭ ءوزى 15 توم. ارينە, ماسەلە ساندا ەمەس. لەۆ نيكولاەۆيچ ەڭبەگىندەگى توسىن دا تىڭ ويلاردىڭ, مەيلى, وڭ بولار نەمەسە تەرىس بولار, ءالى دە تالاي ۇرپاققا دەن قويدىرىپ, ءالى دە تالاي-تالاي عىلىمي ىزدەنىستەرگە تۇعىر بولاتىنى حاق. ويتكەنى, لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ بار بولمىسىن, بارشا عۇمىرىن عىلىمي شىندىقتى ىزدەۋگە ارناعان جان. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ونىڭ عاجايىپ ەرۋديتسياسى مەن لوگيكاسى تاريحقا ىڭكار اركىم ءۇشىن تاماشا تاعىلىم بولاتىنىنا كۇمان جوق.
لەۆ نيكولاەۆيچ ەڭبەكتەرىندە تىڭ ويلار, تاپقىر تۇجىرىمدار, توسىن يدەيالار استا-توك مول. ونىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ قايتالاۋ مەيلىنشە كوپ ۋاقىت الار ەدى, بالكىم ولاي ەتۋ قاجەت تە بولماس. سوندىقتان, ايگىلى عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىندەگى ەڭ ءبىر جوتالى-جوتالى دەگەن يدەيالار مەن وي-تۇجىرىمدارعا قىسقاشا توقتالىپ وتكەن ءجون.
* * *
رەسەي تاريحشىسى. قالاي دەسە دە, لەۆ نيكولاەۆيچ ەڭ الدىمەن رەسەي تاريحشىسى. ونىڭ بارشا ەڭبەگى, سايىپ كەلگەندە, رەسەي تاريحىمەن ۇشتاسىپ, رەسەي تاريحىن تانىپ-تۇسىنۋگە قىزمەت ەتىپ جاتادى. وعان عىلىمي الاڭ بولعان ۇلى دالانىڭ تاريحى دا, تۇپتەپ كەلگەندە, رەسەي تاريحىنىڭ قيلى ۇردىستەرىن تانىپ-تۇسىنۋگە مۇرىندىق بولىپ وتىرادى. بۇل رەتتە, ول ءوزىنىڭ تابيعاتىنا ءتان باتىلدىقپەن, رەسەي تاريحىنىڭ ەڭ ءبىر اقتاڭداق كەزەڭىنە ءىز سالعان عالىم. ول كەزەڭ ءحىىى-حV عاسىرلار ارالىعى بولاتىن.
تاريح كوكجيەگىنەن ءحىىى عاسىرعا دەيىن-اق توبە كورسەتىپ ۇلگەرگەن رۋس 1250 جىلدان باستاپ, تابانداتقان 250 جىل بويى تىم-تىرىس كۇي كەشكەن سياقتى بولاتىن. تەك, حV عاسىرعا قاراي ەۋروپا مونارحياسى ەڭسە كوتەرىپ, ۇرىمنىڭ (ۆيزانتيا) مۇراسىنا تالاس باستالعان كەزدە, تۇرىك ليگاسىنا قارسى ۇيىمداسقان ەۋروپالىق مەملەكەتتەر كواليتسياسىنىڭ ساپىنان موسكوۆيا دا كورىنەدى. وعان دەيىنگى 250 جىلدىق اقتانداق رەسەي تاريحىندا تاريحي تەجەلۋ كەزەڭى تۇرعىسىندا قاراستىرىلىپ, ونىڭ قۇنىكەرى رەتىندە موڭعول شاپقىنشىلىعى مەن التىن وردا ەزگىسى كولدەنەڭ تارتىلاتىن.
لەۆ نيكولاەۆيچ بۇل ماسەلەنى مۇلدە باسقاشا قاراستىرادى. ەتنوس دامۋىنىڭ تاريحىنا دياحروندى سالىستىرمالى جۇيەنى قولدانا وتىرىپ, بۇعان دەيىنگى ەۋروتسەنتريستىك تۇجىرىمدامالاردىڭ كەۋدەمسوق بوپساسىن ناقتىلى ايعاق-دەرەكتەرمەن اشكەرەلەيدى. باقساق, وسى ۋاقىتقا دەيىن ادامزاتتى باتىس پەن شىعىسقا ءبولۋ ەۋروتسەنتريستىك تاريحتىڭ فيلوسوفياسى تۋدىرعان جاساندى تۇسىنىك ەكەن. مۇنداي جاساندى تۇسىنىك رومان-گەرمان سۋپەرەتنوسىن الەمنىڭ قالعان بولىگىنە قارسى قويۋ ءۇشىن قاجەت بولىپتى. ال رەسەي سۋپەرەتنوسى, وقۋلىقتاردا جازىلعانداي, دەربەس ەتنوس رەتىندە كيەۆ ءرۋسى كەزىندە قالىپتاسپاپتى. التىن وردانىڭ جاعىمدى ىقپالىنىڭ ارقاسىندا ءحىىى-ءحىV عاسىردا ەڭسە كوتەرىپتى. ءسويتىپ, پاپالىق ەۋروپانىڭ قاندى شەڭگەلىندە كەتۋدەن امان قالىپتى. دەمەك, موڭعول شاپقىنشىلىعىنان ەۋروپانى قورعاپ, قالقان بولعان رۋس ەمەس ەكەن. كەرىسىنشە, ءرۋستى ەۋروپانىڭ جۇتىپ قويۋىنان امان الىپ قالعان موڭعول ۇلىسى ەكەن. مۇنداي اقيقاتتى قازىرگى رەسەيلىكتەر باسقاشا جورىپ جۇرگەنىمەن, سول كەزدىڭ احۋالىن دۇرىس تۇسىنگەن اۋليە الەكساندر نەۆسكي نايزاسىنىڭ ۇشىن ەۋروپاعا قاراتىپ, ارقاسىن حان ورداسىنا سۇيەپتى. كەرەك دەسەڭىز, كۋليكوۆو شايقاسىندا وردانىڭ ەڭ تاڭداۋلى سايىپقىران جاۋىنگەرلەرى دميتري دونسكويعا جاقتاسقانى جونىندە بۇلتارتپاس دەرەك بار…
قىسقاسى, گۋميلەۆ ءىلىمى ورتاعاسىرلىق رەسەي تاريحىنا مۇلدە جاڭاشا قاراۋعا شاقىراتىن يدەيا ەكەنىندە داۋ جوق. ءارى-بەرىدەن سوڭ, بۇل جەردە رەسەي تاريحىنا قاتىستى لەۆ نيكولاەۆيچ كوزقاراسىنىڭ جاڭالىعى نەمەسە توسىندىعى ءماندى بولماسا كەرەك. ماسەلەنىڭ ءمانى, تاريح شىركىننىڭ الدىن-الا سايلاپ قويعان پروكرۋست قالىبىنا سىيا بەرمەيتىنىندە بولىپ وتىر. ءارى-بەرىدەن سوڭ, ماسەلە جاڭا يدەيانىڭ ۇسىنىلۋىندا دا ەمەس, ماسەلە بۇرىننان قالىپتاسقان جاڭساق وي-تۇجىرىمدارعا كۇمانمەن قاراۋدىڭ باستالۋىندا. ياعني, عىلىم كەڭىستىگىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە تۇسۋگە تاعى دا ءبىر مۇمكىندىك بار دەگەن ءسوز.
* * *
ۇلتتانۋشى. لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆكە دەيىن ەتنوس, ياعني حالىق, ۇلت, جۇرت (ناتسيونالنوست) دەگەنىمىز – ءتىل, مەملەكەتتىك بيلىك, تاريحي اعىم (ينەرتسيا), ءومىر, سالت بىرىكتىرگەن ادامداردىڭ قوعامداستىعى دەپ تۇسىندىرىلەتىن. ال لەۆ نيكولاەۆيچ بولسا, ەتنوستى ناقتىلى كاتەگوريا رەتىندە قاراستىرادى. ياعني, ەتنوس دەگەنىمىز – وزىندىك شەك-شەكاراسى بار, وزىندىك قالىپتاسقان مىنەز-قۇلقى بار, وزىندىك ىشكى قۇرىلىمى بار, ۋاقىت اياسىندا وزىندىك زاڭدىلىقتارمەن وزگەرىسكە ءتۇسىپ وتىراتىن ءبىرتۇتاس جۇيە دەيدى.
بۇرىن (سوتسجۇيە كەزىندە) ەتنوس نەمەسە ەتنيكالىق قاۋىمداستىق دەگەنىمىز تاريحي-تابيعي جولمەن قالىپتاساتىن الەۋمەتتىك كاتەگوريا دەلىنەتىن. ال لەۆ نيكولاەۆچي بولسا ەتنوس دەگەنىمىز بيو-گەوگرافيالىق كاتەگوريا دەيدى. جاي عانا بيو-گەوگرافيالىق كاتەگوريا ەمەس, ەتنوس دەگەنىمىز – الەۋمەتتىك جانە فورماتسيالىق قۇرىلىمنان (ۋسترويستۆا) تىس, الەۋمەتتىك پروبلەماعا كىرىپتار بولمايتىن جارالىم دەيدى. مۇنىڭ ءوزىن ەتنوس تاريحى مەن تابيعات تاريحىنىڭ شەندەسۋى ارقىلى بولاتىن انتروپوسفەرالىق قۇبىلىس دەپ بىلەدى. ايگىلى عالىمنىڭ وي-تۇجىرىمى بويىنشا, بىرىنشىدەن – ەتنوستىڭ كۇش-قۋاتىن ءوزى تىرشىلىك قۇراتىن تابيعي ورتامەن كىندىكتەس, ەكىنشىدەن – ءاربىر ەتنوس تىرشىلىك قۇرۋ بارىسىندا الەۋمەتتىك كەڭىستىگىن ۇدايى ۇلعايتىپ وتىرۋعا بەيىم بولادى. ال ەتنوستىڭ العاشقى جارالىمىنا كوسموس قۋاتى اسەر ەتەدى. سول اسەردىڭ ناتيجەسىندە قايرات-جىگەرى ەرەكشە “پاسسيونار” ادامدار قالىپتاسادى. ءوز كەزەگىندە پاسسيونار ادامدار سوڭدارىنان قالىڭ توبىردى ەرتىپ, وزدەرىنە قارسىلاستارعا (سۋبپاسسيونارلارعا) تويتارىس بەرىپ, وزىنە دەيىنگى “مادەني جارالىمدى” جويىپ, “ەتنوس” دەپ اتالاتىن جاڭا قاۋىمداستىقتى قالىپتاستىرادى. مۇنىڭ ءبارى دە قورشاعان ورتامەن بىتە قايناسقان تۇتاستىقتا جۇزەگە اسىپ جاتاتىن ءۇردىس. ياعني, ءاربىر ەتنوستى ەڭ الدىمەن بيو-گەوگرافيالىق قۇبىلىس رەتىندە قابىلداۋ كەرەك. ەتنوس بيو-گەوگرافيالىق قۇبىلىس بولسا, وندا وزىنەن-ءوزى ولاردىڭ ولشەۋلى عۇمىر جاسى بولماق. ونداي عۇمىر جاستىڭ ۇزاقتىعى ادەتتە 1200-1500 جىل شاماسىندا بولىپ كەلەدى. وسىناۋ ولشەۋلى ۋاقىت اياسىندا ەتنوس نوباي تانىتىپ دۇنيەگە كەلەدى, ەڭسە كوتەرىپ ەس جيادى, وركەن جايىپ داميدى (اكماتيكالىق فازا), سونسوڭ بىرتە-بىرتە قۇلدىراپ سەيىلە باستايدى (وبسكۋراتسيا نەمەسە اننيگيلياتسيالىق فازا). ياعني, ەتنوس تا ادام سياقتى, بالالىق, جىگىتتىك, قارتتىق شاقتى باستان كەشەدى. بۇل ءۇردىس “ەتنوگەنەز” دەپ اتالادى.
مىنە, قىسقا-قايىرىم تىلمەن تۇيىندەپ ايتقاندا, ل.ن.گۋميلەۆتىڭ ەتنولوگيالىق وي-تۇجىرىمدارى وسىنداي. مۇنداي وي-تۇجىرىمدار نەگىزىنەن عالىمنىڭ “ەتنوگەنەز جانە جەردىڭ بيوسفەراسى” دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە باياندالعان.
ارينە, عالىمنىڭ مىندەتى – تىڭ يدەيا ۇسىنۋ, سونى وي-تۇجىرىمدار جاساۋ. ونداي يدەيالار مەن وي-تۇجىرىمداردىڭ سىناق الاڭى – ءومىردىڭ ءوزى. ماسەلەن, لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ ەتنوس بولمىسىن قورشاعان ورتامەن شەندەستىرىپ, ءاربىر ەتنوستى بيو-گەوگرافيالىق جارالىم دەپ قاراستىرۋى تەحنوكراتتىق دامۋعا دەيىنگى احۋالدى زەردەلەۋگە ايرىقشا ۇرىمتال ەكەنىنە نازار اۋدارۋعا بولادى. ال تەحنوكراتتىق دامۋ بەل الىپ, ونىڭ ءومىردى جاڭعىرتقىش قۋاتى ۇستەمدىك قۇرعان زاماندا لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ ەتنوستى بيو-گەوگرافيالىق جارالىم دەپ كەلەتىن تۇجىرىمداماسىن جاڭاشا زەردەلەۋگە تۋرا كەلەتىن سياقتى. سول سياقتى, ەتنوستىڭ 1200-1500 جىلدىق ولشەۋلى عۇمىرىنىڭ بولۋى, سول ەتنوستىڭ مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىن ادامداردى فاتالدى كوڭىل-كۇيگە تۇسىرەتىنىن دە اتاپ ءوتۋ قاجەت. سەبەبى, ەتنوستىڭ (ۇلتتىڭ) ءتاڭىر جاراتقانداي ولشەۋلى عۇمىر جاسى بولاتىن بولسا, وندا ۇلت ءۇشىن, ونىڭ كوگەرىپ-كوكتەۋى ءۇشىن تەر توگىپ قاجەتى قانشا دەگەن وي كەلەدى. ارينە, مۇندايدا “بارىنە ۋاقىت تورەشى” دەپ كەلەتىن قازاقتىڭ قارا ناقىلىنا دەن قويامىز.
* * *
پاسسيونارلىق. لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ ەڭبەكتەرىنىڭ ءبارىن دەرلىك كوكتەي ءوتىپ جاتاتىن يدەيالاردىڭ ءبىرى – پاسسيونارلىق. ايگىلى عالىمنىڭ وي-تۇجىرىمى بويىنشا, ادام ارەكەتى پلانەتالىق كۇش-قۋات بولىپ تابىلادى. سول كۇش-قۋات جەردىڭ گەولوگيالىق جاڭعىرۋىنا پارا-پار. ياعني, ادام (ۇلت, حالىق) قوزعالىسىنىڭ كۇشى تەكتونيكالىق قوزعالىستارمەن تەڭدەس كەلەدى. بۇل رەتتە ادامنىڭ پلانەتالىق اۋقىمداعى ارەكەتى جاندى بيوسفەرانىڭ بيوحيميالىق قۋاتىنان باستاۋ الادى. مۇنان ءارى ادامنىڭ پلانەتالىق اقىل-ويى بيوسفەرادان نووسفەراعا ۇلاسادى. بىلايشا ايتقاندا, وسىمدىگى بار, جان-جانۋارلارى بار, ادامزاتى بار – تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ بولمىسى پلانەتانىڭ جوعارى قاباتىنا اينالادى. مۇنىڭ ءوزىن بيولوگيا دەۋگە دە, سوتسيولوگيا دەۋگە دە بولمايدى. ءسىرا, گەوگرافيالىق-گەولوگيالىق قۇبىلىس دەسە جوباسى كەلىپ قالار. بيوسفەراداعى جاندى زاتتاردىڭ بيوحيميالىق قۋاتى بولىپ تابىلاتىن وسى قۇبىلىسقا كوسموس كەڭىستىگىنەن قۇيىلاتىن تەگەۋرىندى قۋات (سۆەرحەنەرگيا) اسەر ەتكەندە جەر بەتىندە ايرىقشا جاڭعىرۋ ءۇردىسى باستالادى. ادامداردى قوزعالىسقا كەلتىرىپ, ولاردىڭ ىشىنەن قايرات-جىگەرى تاسىعان تۇلعالاردى تاريح ساحناسىنا شىعارتىپ, ودان ءارى ەتنيكالىق جارالىمعا ۇيىتقى بولاتىن سەبەپ وسى. ياعني, پاسسيونارلىق دەگەنىمىز – ادامداردى شابىت تۇعىرىنا قوندىراتىن بيوحيميالىق قۋات. پاسسيونارلىق ءسوزىنىڭ لاتىن تىلىندەگى “پاسسيو” ءتۇبىرى “شابىت”, “قۇلشىنىس” (ستراست) دەگەن ماعىنا بەرەدى.
ەتنوگەنەز ماسەلەسىندە پاسسيونارلىق يدەيا بويىنشا, وتىرىقشى – كوشپەلى, ەۋروپالىق – ازيالىق, ورىس-قازاق, فرانتسۋز-امەريكان دەپ كەلەتىن سالعاستىرۋلاردا ءمان-ماعىنا بولمايدى. لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ تۇجىرىمى بويىنشا, ەتنولوگياداعى جالعىز عانا ولشەم – پاسسيونارلىق قۋاتتىڭ دەڭگەيى. دەمەك, وزىق نەمەسە توزىق, مادەنيەتتى نەمەسە جابايى دەپ كەلەتىن كەز كەلگەن سالعاستىرۋلار ءداستۇرلى تاريحنامادا قاتەلىككە ۇرىندىرادى. سەبەبى, ەتنوستار عۇمىرىنىڭ ءار دەڭگەيدە بولۋى, وعان قوسا ءار ءتۇرلى ءومىر سالت پەن ءار ءتۇرلى شارۋاشىلىق مادەني ءتيپىن باستان كەشۋى الگىندەي سالعاستىرۋلاردىڭ مانسىزدىگىن زەردەلەتەدى.
لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ پايىمداۋى بويىنشا, ەتنوگەنەز دەگەنىمىز – ەتنوسفەرا اياسىنداعى ەتنيكالىق ۇجىمنىڭ جاڭارىپ-جاڭعىرۋى. ونداي جاڭارىپ-جاڭعىرۋلارعا پاسسيونارلىق قۇبىلىس تۇعىر بولىپ وتىرادى.
لەۆ نيكولاەۆيچ ءوزىنىڭ پاسسيونارلىق يدەياسى ارقىلى ادام فەنومەنىندە الەۋمەتتىك سەبەپتەن گورى بيوسفەرالىق اسەردىڭ بەل الىپ جاتاتىنىن دالەلدەۋگە كۇش سالدى. ءسويتىپ, ەتنوگەنەزدىڭ پاسسيونارلىق تەورياسىن دۇنيەگە كەلتىردى.
ءبىر اتاپ وتەتىن جاعداي, لەۆ نيكولاەۆيچ پاسسيونارلىق يدەيانى ورنىقتىرۋ ءۇشىن ادامزات تاريحىنان مەيلىنشە مول ايعاق-دەرەكتەردى كولدەنەڭ تارتىپ وتىرادى. وسى رەتتە, ولار قانشالىقتى مول بولعانىمەن, مۇنىڭ ءوزى ادامزات تاريحىنداعى ايعاق-دەرەكتەردىڭ ءبارى ەمەس ەكەنىندە كۇمان بولماسا كەرەك. سونداي-اق, لەۆ نيكولاەۆيچ كولدەنەڭ تارتىپ وتىرعان ايعاق-دايەكتەر, نەگىزىنەن پاسسيونارلىق يدەياعا قىزمەت ەتەتىن دەرەكتەر عانا ەكەنى دە داۋ تۋدىرماۋعا ءتيىس.
* * *
ەۋرازياشىلدىق. لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ءوزىن “ەۋرازياشىلمىن” دەپ اشىق ايتىپ ءجۇردى. “جۇرت مەنى ەۋرازياشىل دەيدى, مەن ونداي پىكىرگە قارسى ەمەسپىن”, – دەگەن ويدى اشىق ايتقانى بەلگىلى. شىنىندا دا ەۋرازياشىلدىق يدەيا لەۆ نيكولاەۆيچ شىعارماشىلىعىنىڭ ءون بويىندا ۇزىلمەي كورىنىس تاۋىپ وتىراتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سونىمەن بىرگە, لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ ەۋرازياشىلدىعىندا وزىندىك ەرەكشەلىكتىڭ دە بارى راس.
ەۋرازياشىلدىق يدەيانىڭ تاريحىن ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولاتىن سياقتى. ءبىرىنشىسى – قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى كەزەڭ. ەكىنشىسى – قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى رەسەي ەميگرانتتارى مۇرىندىق بولعان كەزەڭ. ءۇشىنشىسى – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى كەزەڭ. بۇل ءۇش كەزەڭنىڭ ءون بويىندا ەۋرازياشىلدىق يدەيانىڭ دەم بەرۋشىلەرى – تاريحشىلار گ.ۆ.ۆەرنادسكي, ل.پ.كارساۆين, ل.ن.گۋميلەۆ, قۇدايشىل گ.ف.فلورەنسكي, گەوگراف پ.ن. ساۆيتسكي, شىعىستانۋشى ۆ.پ. نيكيتين, ەتنوگراف ن.س.ترۋبەتسكوي سياقتى كورنەكتى تۇلعالار بولدى.
ەۋرازياشىلدىق يدەيانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە ۇلى ورىسشىلدىق پيعىل بەل الىپ جاتتى. باتىس پەن شىعىستىڭ, ياعني رومان-گەرماندار مەن ازيالىقتاردىڭ ورتاسىنداعى رەسەيدىڭ ايىرىقشا ءرولى بولۋ كەرەك دەگەن يدەيا كۇن تارتىبىنە قويىلدى. ەۋرازياشىلدىق دوكترينانىڭ پوستۋلاتتارىن گ.ۆ.ۆەرنادسكي بىلايشا ايقىن تۇجىرىمدادى: “ازيالىق” جانە “ەۋروپالىق” رەسەي اراسىندا تابيعي شەكارا جوق. دەمەك, “ەۋروپالىق” نەمەسە “ازيالىق” دەپ بولشەكتەيتىندەي ەكى رەسەي دە جوق. تەك, “ەۋرازيالىق” نەمەسە رەسەي-ەۋرازيا دەپ اتالاتىن ءبىر عانا رەسەي بار” (گ.ۆ.ۆەرنادسكي. ناچەرتانيە رۋسسكوي يستوري. پراگا. 1927. 5-بەت).
ەۋرازياشىلدىق يدەيانىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە سول العاشقى وي-تۇجىرىمدار جاڭاشا سەرپىنمەن ودان ءارى جالعاستى. سەبەبى, رەسەي ەميگرانتتارى سوتسياليستىك جۇيەنىڭ ۇستانىمدارى ازيالىق تۇرعىنداردىڭ ويىنان شىعىپ, ودان ءارى ەۋرازياشىلدىق يدەيانىڭ جۇزەگە اسۋىن جەدەلدەتەدى دەپ ۇمىتتەندى. جاي ۇمىتتەنگەن جوق. ەۋرازيا كەڭىستىگىندە رەسەي ءدىلىنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى اشىق ايتىلىپ, رەسەيدى “ايرىقشا مادەني-تاريحي الەم” دەپ جاريالاي باستادى. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنداي پيعىلدان سوتسياليستىك رەسەيدىڭ دە ەكسپانسيالىق-اسسيميلياتسياشىل ۇردىستەرى الشاق بولمايتىن.
ءۇشىنشى كەزەڭدە ەۋرازياشىل يدەيانىڭ كوڭىل قالاۋىنان گورى, ناقتىلى تاريحي سيتۋاتسيالارمەن كوبىرەك ساناسقانىن اڭعارۋعا بولادى. ياعني, الەمدىك باسەكەلەستىكتە ەۋرازيا حالىقتارى وزدەرىن مۇددەلەستەر, تاعدىرلاستار رەتىندە سەزىنىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي-مادەني وداقتاستىقتى ەۋرازياشىلدىقتىڭ وزەكتى پوستۋلاتىنا اينالدىرا باستادى. اسىرەسە, كسرو ىدىراعاننان كەيىن ەۋرازياشىلدىق يدەيانىڭ بۇل سياقتى جاڭا باعىتىنا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
بۇل ماسەلەدە ل.ن.گۋميلەۆ تاريحي قيسىنداردى كولدەنەڭ تارتۋ ارقىلى كوزگە ءتۇستى. ول ەۋرازيا ويكۋمەنىن تاريحي تاعدىرى ءبىرتۇتاس, الەمنىڭ التىدان ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىردى. بۇل رەتتە, لەۆ نيكولاەۆيچ رەسەي تاريحىنداعى ۇلى دالا ءرولىن مۇلدە جاڭاشا پارىقتادى. اتاپ ايتقاندا, ورىس تاريحىندا بەل الىپ جاتاتىن “تاتار-موڭعول ەزگىسى” دەگەن يدەيادان ءبىرىنشى بولىپ باس تارتتى. ول ءۇشىن رەسەي دەگەن موڭعول ۇلىسىنان كەيىنگى ءبىرتۇتاس ەۋرازيا يمپەرياسىنىڭ پراۆوسلاۆتىق ۆارياتسياسى ەدى. مۇنداي يدەيا وزىنەن-ءوزى رەسەيدىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋىنداعى ەۋرازيا كوشپەلىلەرىنىڭ ءرولى دەگەن ەكىنشى يدەيانى دۇنيەگە كەلتىردى. مىنە, ەۋرازياشىلدىق ماسەلەسىندە لەۆ نيكولاەۆيچ وسىنداي يدەيا ارقىلى ءوزىن ۇشقىر, ويلى عالىم رەتىندە ايگىلەي الدى. ول بۇرىنعى ساياسي-يدەولوگيالىق ەۋرازياشىلدىقتى دالەلدى تۇجىرىمداماسى بار عىلىمعا اينالدىرا ءبىلدى.
ارينە, وسىنداي وي-يدەيالارىنا قاتىستى بولار, قازاقستاندىقتار لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆتى ايىرىقشا قۇرمەت تۇتادى. ول كىسىنىڭ اتىندا قازاقستاندا ۋنيۆەرسيتەت بار. ول ۋنيۆەرسيتەت استانا قالاسىندا – ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دەپ اتالادى. قازاقستان قالالارىندا بىرنەشە كوشە “ل.ن.گۋميلەۆ كوشەسى” دەپ اتالادى. لەۆ نيكولاەۆيچ تۋرالى تۇڭعىش رەت عىلىمي-كوپشىلىك فيلم تۇسىرۋشىلەر دە قازاقستاندىقتار بولدى. قازىردىڭ وزىندە “قيال پاتشالىعىن ىزدەۋ”, “بايىرعى تۇركىلەر” دەپ اتالاتىن كولەمدى كىتاپتارى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ ۇلگەرگەن.
رەسەي اكادەمياسى لەۆ نيكولاەۆيچتىڭ 80 جىلدىعىندا ءتىس جارماپ ەدى. شۇكىر, ايگىلى عالىمنىڭ ودان كەيىنگى 90 جىلدىعىن, تۋعان كۇنىن قازاقستاندىقتار ۇمىت قالدىرماي كەڭىنەن اتاپ ءوتۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. “ۋاقىت ءبارىن دە ءوز ورنىنا قويادى” دەگەن وسى.
اقسەلەۋ سەيدىمبەك,فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
استانا.
1 قازان, 2004 جىل.