دۇيسەنبى, 10 قىركۇيەك 2012 10:41
– قابەكە, جاقىندا قىتايعا بارىپ قايتىپسىز, كوپ جىلدان كەيىن ءساتى تۇسكەن جولساپارىڭىزدان العان اسەرىڭىز قانداي؟
– بۇل ساپاردىڭ شىنىندا دا مەن ءۇشىن جان تولقىتار ەرەكشەلىگى مەن جاڭالىعى كوپ بولدى. جول ساپاردىڭ ءمانى دە باسقاشا. مەن كوپ جىلداردان كەيىن تۇڭعىش رەت قىتاي ۇكىمەتىنىڭ, ونىڭ شىڭجاڭ ولكەسى, تارباعاتاي ايماعى ءۋاليىنىڭ (بىزدىڭشە وبلىس اكىمى دارەجەسىندە) شاقىرۋىمەن تۋعان جەرىمە بارىپ قايتتىم. مۇنداعى وقىرماندار جاقسى بىلەدى, مەن 1962 جىلى سول جاقتان اتاجۇرتقا كوش باستاپ وتكەن اداممىن عوي. سودان بەرى ارادا اتتاي قىرىق جىل ءوتىپتى. وسى ۋاقىت ىشىندە قىتاي مەنىمەن قىرباي بولىپ كەلگەنى ءمالىم. مەنىڭ وزىمە دە, شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرىمە دە شەكتەۋ قويىلىپ, قاتاڭ تىيىم سالىندى. ەكى ەلدىڭ شەكارا بەكەتىنەن جولاۋشىلار وتكەن كەزدە ء“جۇمادىلوۆتىڭ كىتابى جوق پا؟” دەپ ۇنەمى باقىلاۋعا الىپ وتىراتىن-دى.
دۇيسەنبى, 10 قىركۇيەك 2012 10:41
– قابەكە, جاقىندا قىتايعا بارىپ قايتىپسىز, كوپ جىلدان كەيىن ءساتى تۇسكەن جولساپارىڭىزدان العان اسەرىڭىز قانداي؟
– بۇل ساپاردىڭ شىنىندا دا مەن ءۇشىن جان تولقىتار ەرەكشەلىگى مەن جاڭالىعى كوپ بولدى. جول ساپاردىڭ ءمانى دە باسقاشا. مەن كوپ جىلداردان كەيىن تۇڭعىش رەت قىتاي ۇكىمەتىنىڭ, ونىڭ شىڭجاڭ ولكەسى, تارباعاتاي ايماعى ءۋاليىنىڭ (بىزدىڭشە وبلىس اكىمى دارەجەسىندە) شاقىرۋىمەن تۋعان جەرىمە بارىپ قايتتىم. مۇنداعى وقىرماندار جاقسى بىلەدى, مەن 1962 جىلى سول جاقتان اتاجۇرتقا كوش باستاپ وتكەن اداممىن عوي. سودان بەرى ارادا اتتاي قىرىق جىل ءوتىپتى. وسى ۋاقىت ىشىندە قىتاي مەنىمەن قىرباي بولىپ كەلگەنى ءمالىم. مەنىڭ وزىمە دە, شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرىمە دە شەكتەۋ قويىلىپ, قاتاڭ تىيىم سالىندى. ەكى ەلدىڭ شەكارا بەكەتىنەن جولاۋشىلار وتكەن كەزدە ء“جۇمادىلوۆتىڭ كىتابى جوق پا؟” دەپ ۇنەمى باقىلاۋعا الىپ وتىراتىن-دى.
ال ەندى وسى جولعى ساپارىم سول قاساڭ ساياساتتىڭ ىزعارىن قايتارىپ, اراداعى ارازدىقتىڭ شىمىلدىعىن سىپىرىپ, ءوزارا سىيلاستىققا باستاعان قۇتتى قادام بولدى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا قىتايدان, تارباعاتاي ايماعى اكىمشىلىگىنىڭ باس حاتشىسى مۇرات دەگەن ازامات ۇيىمە ارنايى تەلەفون شالىپ, ء“سىزدى تۋعان جەرىڭىزگە كەلىپ كەتۋگە ارنايى شاقىرىپ وتىرمىز” دەگەندە, ءوز قۇلاعىما ءوزىم سەنبەي تاڭدانىپ قالعانىم راس. ويىم استان-كەستەن بولىپ, كوز الدىمنان تۋعان جەردىڭ ساعىنىشتى سۋرەتتەرى ءتىزىلىپ وتكەندەي بولدى. تارباعاتاي ايماعىنىڭ ورتالىعى شاۋەشەك شاھارىنا شاقىرعان ءبىر اپتالىق بۇل ساپار ءبىر ايماقتىڭ عانا ەمەس, قىتاي ۇكىمەتىنىڭ ۇيعارىمىمەن بولىپ جاتقانى تۇسىنىكتى – كوپ ۇزاماي ارنايى شاقىرۋ دا كەپ قالدى. ەندى بوگەلەتىن نە بار. بەلگىلى اقىن جاركەن بودەشەۆ ەكەۋمىز بىرگە جول ءجۇرىپ كەتتىك.
مەن قىتايدان 1962 جىلى اتاجۇرتقا اۋا كوشكەن 200 مىڭداي اعايىننىڭ كوشىن باستاپ وتسەم, جاركەن 1969 جىلى شەكارا بۇزىپ, توپ باستاپ كەلگەن جىگىت. ول دا وسى ۋاقىتقا دەيىن قارا تىزىمدە جۇرگەن اقىن ەدى. ەندى, مىنە, توركىندەگەن قىزداي كىندىك قانىمىز تامعان ولكەگە بىرگە كەتىپ بارامىز.
ءبىزدى قىتاي شەكاراسىنان ايماقتىڭ باس حاتشىسى مۇرات ءماسالىم باستاعان قازاعى, قىتايى ارالاس ءبىر توپ قۇشاق جايا قارسى الدى. سول كۇنى-اق ايماق ءۋاليى قىزايجان مىرزا قابىلداپ, ۇكىمەت اتىنان سىي-سياپات كورسەتتى. ءبىز بۇل ساپاردا شاۋەشەك شاھارىن تاماشالاپ قانا قويماي, تارباعاتاي ايماعىنىڭ بىرنەشە اۋداندارىن ارالادىق. زيالى قاۋىممەن كەزدەستىك. ءارتۇرلى جيىنداردا, وتىرىستاردا كوپ نارسە اشىق ايتىلدى. ءبىز دە كوڭىلىمىزدە جۇرگەن ويلاردى بۇكپەسىز جەتكىزىپ, بۇدان قىرىق جىل بۇرىن اۋعان ەلمەن بىرگە اتاجۇرتقا قالاي كوشكەنىمىزدى اڭگىمەلەپ بەردىك. ارقانداي ەل تۋعان جەرىن تاستاپ, بەكەردەن-بەكەر اۋا كوشپەيدى. ءبارى دە سول كەزدەگى سولاقاي ساياسات پەن اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ, اشارشىلىقتىڭ سالدارى. ەل اۋدى, ەلمەن بىرگە ءبىز دە اۋدىق. اتاجۇرت قازاقستانعا بارعان سوڭ كورگەن, بىلگەنىمىزدى ارقاۋ ەتىپ كوركەم شىعارمالار جازدىق. مەن ءاسىلى, شىڭجاڭ ەلىنىڭ شىندىعى جايىندا تۇڭعىش رومان جازعان اداممىن. ەكى كىتاپ شىعاردىم. “سوڭعى كوش” – شىڭجاڭ قازاعىنىڭ قالامىنان تۋعان العاشقى رومان. كەيىن “اتامەكەن”, “تاعدىر” روماندارى تۋدى. قازىر بۇل شىعارمالار شىڭجاڭداعى قازاق ادەبيەتىنە يگى اسەرىن تيگىزىپ, ۇلكەن ىقپال جاساۋدا. قىتايداعى زيالى قاۋىم قازىر سول كەزدەگى ساياساتتىڭ قاتە ەكەنىن قاتاڭ سىنعا الۋدا. جالپى قىتاي كومپارتياسىنىڭ ءوزى 1960-1980 جىلدار اراسىنداعى 20 جىلدى بوسقا وتكەن, زايا كەتكەن جىلدار دەپ سانايدى. ناۋقانشىلدىق پەن اسىرا سىلتەۋدىڭ زارداپتارى تۋرالى ايتىپ تا, جازىپ تا جاتقان كورىنەدى. مەنىڭ ايىرماشىلىعىم, سول سولاقاي ساياساتتىڭ قاسىرەتىن وزدەرىنەن جيىرما جىل بۇرىن جازعانىم. سول ءۇشىن دە بيلەۋشى توپتاردىڭ شامىنا ءتيىپ, جاقپاي قالدىق. ەندى, مىنە, ول كەزدەگى دۇنيە وزگەردى. ۇكىمەت تە باسقا, تاڭداعان سارا جولىمىز دا باسقا. ەندى اراداعى بۇرىنعى وكپە-نالانى ۇمىتايىق دەدىك ەكى جاعىمىز دا. قىتايدا تۇرىپ جاتقان ءبىر جارىم ميلليون قازاقتىڭ ارمان-مۇددەسى, كەلەشەگى جايىندا كوز جۇگىرتىپ, وي ساراپتادىق.
بۇل ساپار وسىنداي توسىن دا جىلى شۋاقتى, شىن ىقىلاستى كەزدەسۋلەرمەن ەستە قالدى.
– كوز تانىستارىڭىزبەن دە كەزدەسكەن شىعارسىز؟ اعايىن-تۋىستارىڭىز دا بار بولار؟
– و-و… مەنىڭ بىرگە وقىعان ساباقتاستارىم, اعايىن-تۋىستارىم ول جاقتا جەتىپ جاتىر. ولارمەن دە ساعىنىشپەن قاۋىشىپ, ماۋقىمىزدى باسقانداي بولدىق. مەنىڭ رەسمي ورىندارمەن مامىلەگە كەلۋىمدى تۋىستارىم قۋانا قابىلدادى.
– ءسىز وسىنداي جىلىمىق كۇن بولادى دەپ كۇتىپ پە ەدىڭىز؟
– ءدال تاياۋ ارادا بولادى دەپ كۇتكەن جوق ەدىم.
– ساپاردان سوڭعى كوڭىل كۇيىڭىز…
– كوڭىلىم جايلانىپ, ارقام كەڭىپ قالعان سياقتى. ءوزىڭ بىلەسىڭ, كەيدە جەكە بىرەۋمەن ۇرسىسىپ, رەنجىسىپ قالساڭ دا, كوڭىلىڭدە دىق قالىپ, جانىڭا باتىپ جۇرەدى عوي. ال بۇكىل ءبىر ەلدىڭ ۇكىمەتىمەن قىرباي بولۋ ادامعا وڭاي تيمەيدى. قايتا ءبىز جاس كەزىمىزدەن يمپەريالارمەن تەكەتىرەسىپ, ەتىمىز ۇيرەنىپ العان. اتاجۇرتقا ارقا سۇيەدىك. سونىمەن سەزىلمەي كەلدى. ال شىندىعىندا ارعى جاعالاۋدا قالعان ەلمەن جۇزدەسىپ, تۇسىنىسكەنىم, الگىندەي قوشەمەت, قۇرمەت كورگەنىم, قازىرگى قىتاي ساياساتىنداعى وڭ وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسى ەكەنىندە كۇمان جوق.
– قازىر قىتاي ەلىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋى الەمدىك رىنوكتا سەرپىندى, ءارى قارقىندى دەپ اتالا باستادى. قىتاي سەركەلەرى دەن سياوپين, ودان كەيىن تسزيان تسزەمين جۇرگىزگەن رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى سىزگە قاي دەڭگەيدە كورىندى؟ كورشى مەملەكەتتىڭ جاڭا عاسىر باسىندا جيىرما جىلعا بەلگىلەنگەن ەكونوميكالىق جوسپارى بەكەردەن-بەكەر بولماسا كەرەك؟
– ءبىز بارعان ساپار الدىندا قىتاي كومپارتياسىنىڭ ءحVى سەزى بولىپ ءوتتى. مىنە, مەنىڭ الدىمدا شىڭجاڭ ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ورگانى “شىڭجاڭ گازەتى” جاتىر. قحر توراعاسى تسزيان تسزەميننىڭ سول سەزدە جاساعان بايانداماسى گازەتتىڭ تۇتاس ەكى نومىرىنە قاتار جاريالانىپتى. مۇقيات وقىپ شىقتىم. باياندامانىڭ تاقىرىبى “جالپىجۇزدىك دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام قۇرىپ, جۇڭگۇشە سوتسياليزم ىستەرىنىڭ جاڭا جاعدايىن جاراتايىق!” دەپ اتالادى. وسى تاقىرىبىنان-اق كوپ نارسە اڭعارىلىپ تۇر. شىنىندا دا مەن قىتاي ەلىنىڭ قاتتى وزگەرگەنىن قالالارىنداعى كوكپەن تالاسقان ءزاۋلىم عيماراتتارىنان عانا ەمەس, الەۋمەتتىك تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ بەت-بەينەسىنەن دە ايقىن سەزىندىم. مۇنى سول ەلگە ءجيى بارىپ كەلىپ جۇرگەن ادامدار دا ايتادى. قىتاي رەفورماسىنىڭ قارقىنى دۇنيە جۇزىندە الدىڭعى ورىننىڭ بىرىنە شىعىپ وتىرعانى انىق. وسى باياندامادا ايتىلعانىنداي, قازىر قىتايدىڭ جوسپارلى جانە بازارلى (نارىقتىق) ەكونوميكاسى توعىزىنشى بەسجىلدىقتى ءساتتى اياقتاپ, ونىنشى بەسجىلدىقتى باستادى. بايقايسىز با, بۇل ەلدە جوسپارلى ەكونوميكا مەن بازارلى ەكونوميكا ۇشتاسىپ وتىر. جان-جاقتى ويلاستىرىپ, قاپىسىز جۇرگىزىلگەن ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ناتيجەسى قىتاي ەلىنىڭ دۇنيە ءجۇزى بويىنشا التىنشى ورىنعا كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىك بەردى. بۇرىن كوش باسىنا ەمەس, جۋان ورتاعا جاقىندامايتىن قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دۇنيە جۇزىندە قاتتى نازار اۋدارتۋى از جەتىستىك ەمەس. قىتاي ەلى 1989 جىلدان بەرى, ياعني, تسزيان تسزەمين باسقارعان ون ءۇش جىلدا زور جەتىستىككە جەتتى. 1990-2000 جىلدارى ارالىعىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ ۇلتتىق كىرىسى ەكى ەسە ارتقان. ورتا ەسەپپەن جىلىنا 9,3 پايىز ءوسىپ وتىرعان. بۇل وتە ۇلكەن كورسەتكىش. ەندى ولار الداعى جيىرما جىلدا جالپى ىشكى ءونىمنىڭ كولەمىن ءتورت ەسە ۇلعايتۋعا مىندەت قويىپ, سوعان باعىتتالعان ساياساتىن جۇرگىزۋ ۇستىندە.
قازىر ءسىز شاۋەشەك قالاسىن تانىمايسىز. ءبىر كەزدە ايماق اكىمشىلىگى تۇرعان, ءحىح عاسىردا سالىنعان “شانىشەۆتىڭ قىزىل ءۇيى” دەپ اتالاتىن ەكى قاباتتى ءبىر ءۇي مەن كونە ەسكەرتكىش عيماراتتار قاتارىندا بىرنەشە مەشىت قانا ساقتالىپ قالىپتى. ەسكى ۇيلەر بۇزىلىپ, زامانىنا ساي جاڭا عيماراتتار قاپتاپ سالىنۋدا. كەرەمەت قوناق ۇيلەر بوي تۇزەگەن. شالعايداعى شاۋەشەك بولاشاققا قول سوزىپ, جاڭا قارقىنمەن وركەندەپ جاتقانىن كورىپ, بۇل جالپى قىتاي ەلىنە ءتان وزگەرىس بولار دەپ شامالادىم.
– بۇل ەلدەگى رەفورمالىق وزگەرىستەر باعىتىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق رەفورما بارىسىمەن سالىستىرا قاراعاندا نە ايتۋعا بولادى؟
– ءبىز كورشى تۇرعان ەلمىز عوي. ەكونوميكالىق رەفورمانى دا ءبىر مەزگىلدە جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ايىرماشىلىعى, ولار رەفورمانى بىزدەن ون جىلداي بۇرىن باستادى. ۋاقىت بەدەرىنە سالىپ قاراساق, قىتايدىڭ ەكونوميكاسى جيىرما جىل ىشىندە ۇلكەن سەكىرىستەرمەن العا قادام باسىپ بارادى. شۇكىر, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە رەفورمانىڭ جەمىسى كۇن وتكەن سايىن كوزگە كورىنىپ, كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتىپ وتىر. ايتكەنمەن, ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, كەيدە دىتتەگەن جەردەن شىعا الماي قالعان جەرىمىز دە بار ما دەپ قالامىن. ماسەلەن, ءوز باسىم اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى وزگەرىستەر مەن جالپى جەكەشەلەندىرۋدى جان-جاقتى ويلاستىرىپ, ءمىنسىز جۇرگىزدىك دەپ ايتا الماس ەدىم. اتتەگەن-ايلار كوپ بولدى. ءبىز اگرارلى ەل ەدىك قوي. قازاقتىڭ دالاسىنا سىيماي جاتقان بايلىعىمىز بار ەدى. مىڭعىرعان مالدىڭ قادىرىن بىلمەي ازايتىپ الدىق. مۇنى مويىنداۋىمىز كەرەك. قازىر ءوندىرىسىمىز دامىپ جاتقاندا, بۇل سالادا كەتكەن كەمشىلىكتەر دە كورىنىپ قالۋدا. قاپ, اتتەگەن-اي, دەگىزەتىن وكىنىشتەرىمىز از ەمەس. ال قىتايلار ەكونوميكالىق رەفورمانى بىزگە قاراعاندا اسىقپاي, ويلانىپ جۇرگىزگەن سياقتى. ولار ءار ولكەنىڭ ءبىر اۋىلىندا رەفورما سىناعىن جۇرگىزىپ, ونىڭ بارىسىن ءبىر-ەكى جىل بايقاپ كورگەن. مۇنى ولار “تورعاي وپەراتسياسى” دەپ اتايدى. مۇنىڭ ءمانىسى مىنادا: قۇستىڭ ىشكى قۇرىلىسى مەن ورگانيزمىن ءبىلۋ ءۇشىن قۇس بىتكەندى سويۋ شارت ەمەس. ءبىر تورعايدى سويىپ, بارشا قۇستىڭ قۇرىلىسىن بىلۋگە بولادى دەيدى. اۋەلى تاجىريبە جاساپ الىپ, قايتكەنىمىز دۇرىس دەپ, زەرتتەپ الىپ, جاپپاي رەفورمانى سونان سوڭ باستاعان. جانە رەفورما باستار الدىندا بۇكىل زات م ۇلىكتى شاشاۋ شىعارماي تىركەپ, قاتاڭ ەسەپ جۇرگىزگەن. قولدا نە بار, قانشا مال, قانشا جان بار؟ جىلجىمايتىن م ۇلىك قانشا دەگەندەي. ولار رەفورما تۇسىندا شىعىنعا ەشقانداي ۇشىراماعان, تالان-تاراجعا تۇسپەگەن, جوقتان بار جاساپ وتىرعان. مال باسى كەمىمەگەن. سول سەكىلدى زاۋىت, فابريكالاردىڭ جۇمىسىن دا ءساتتى جۇرگىزگەن. ولاردا “اشىق ەسىك” دەگەن ساياسي باعىت بىزدىڭشە ينۆەستيتسيا تارتۋ ءماسەلەسى بار. بۇل دا ءتيىمدى جولعا قويىلعان. شەتەل كاپيتالى قۇيىلىپ, الگى زاۋىت-فابريكا ون-ون بەس جىل جۇمىس ىستەپ, سول ينۆەستيتسياسىنىڭ قارجىسىن ەسەلەپ قايتارىپ العان سوڭ, الگى كاسىپورىنداردى شەتەلدىكتەر قىتايدىڭ وزىنە بەرىپ كەتەدى. ون بەس جىلدا قىتايلىق ينجەنەرلەر مەن ماماندار دا جاڭا تەحنيكانىڭ ءتىلىن ءبىلىپ ۇيرەنىپ الادى. باس تىزگىن وزدەرىندە بولادى.
اشىعىن ايتقاندا, ءبىز 1962 جىلى ءساۋىر ايىندا سول ەلدەگى اشارشىلىقتان قاشىپ كەلىپ ەدىك قوي. قازىر سول قىتايدا توقشىلىق. جەر بەتىندە ەڭ كوپ حالىق تۇراتىن ەلدە, ياعني, 1,5 ميلليارد ادامدى اسىراۋ بىلاي تۇرسىن, سىرتقى رىنوكقا وزدەرىنىڭ ازىق-ت ۇلىگىن شىعارىپ ساتۋ, كورشى ەلدەردى ءنوپىر تاۋارعا تولتىرىپ تاستاۋ قاي جاعىنان الىپ قاراساڭ دا زور جەتىستىك ەكەنىندە داۋ جوق. وسىنىڭ ءبارى ىسكەرلىكپەن جاسالعان.
بىزدە نە بولدى؟ مەنىڭشە, بىزگە نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشەر كەزىندە اقىل ايتقىش شەتەلدىك كەڭەسشىلەر كوبەيىپ كەتتى-اۋ دەيمىن. ءارتۇرلى ەلدىڭ مودەلىن الماقشى بولىپ, ءبىراز باس قاتىردىق. ءبىزدىڭ ەكونوميست عالىمدارىمىز ءدال وسى رەفورما كەزىندە وزدەرىن جاقسى قىرىنان كورسەتە العان جوق. ءبىلىمى جەتپەدى مە, الدە باتىلدىعى جەتپەدى مە, ايتەۋىر كوڭىلدەگىسىن ايتپاي بۇعىپ قالدى. قازىر بەت الىسىمىز وڭالىپ, اياق الىسىمىز تۇزەلدى. بىراق, تاجىريبەسىزدىكتەن كەتكەن نارسەنى تاعىلىم ءۇشىن جاسىرماي ايتىپ وتىرۋىمىز كەرەك.
– ەكى ەل اراسىندا الىس-بەرىس, ساۋدا-ساتتىق جىل وتكەن سايىن ۇدەمەلى دامىپ, تاۋار اينالىمى ۇلكەن قارجى كولەمىن قۇراپ وتىر. بۇل وڭدى جاعداي قىتايدا تۇرىپ جاتقان قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ ومىرىنەن بايقالا ما؟
– قاتتى بايقالادى. انىق سەزىلەدى. ءبىز قىتاي ەلىمەن تاتۋ كورشىلىك, ءوزارا دوستىق سيپاتىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارتقا قول قويدىق. شەكارامىزدى بەكەمدەپ, ايقىنداپ الدىق. مۇنىڭ ءبارى حالىقارالىق ساياساتتاعى زور جەتىستىك بولىپ تابىلادى. سونىڭ اسەرى مە, ول جاقتا تۇرىپ جاتقان اعايىندارىمىزدىڭ حال-جاعدايى جاقسى. قىتاي مەملەكەتى قازاقتارعا سەنىمدى ۇلت ءارى قازاقستان دياسپوراسى رەتىندە وڭ قاباقپەن قارايدى. ولاردىڭ ءوتىنىش-تىلەگىن, مۇڭ-مۇقتاجىن اياقاستى ەتپەۋ قاتاڭ ەسكەرىلەدى. توقسان بەس پايىز قىتاي ۇلتى تۇراتىن مەملەكەتتە مۇنداي ىقىلاسقا يە بولۋ كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەسى انىق.
قازاقتار جەكە ساۋدانى جۇرگىزۋگە بەيىمدەلە باستاعان. قازاقستانعا اعىلىپ جاتقان تاۋارلاردىڭ ءبىرازىن ءبىزدىڭ اعايىندارىمىز الىپ كەلۋدە. ارينە, ولاردىڭ اراسىندا نارىق زاڭدىلىعىنا سايكەس باي, كەدەي بولىپ جىكتەلۋى دە بايقالادى. قازاقتار اراسىندا اۋقاتتى ادامدار دا, كەدەيشىلىكتەن قۇتىلا الماي جۇرگەن باۋىرلارىمىز دا بار. مۇنىڭ ءبارى دە اركىمنىڭ جەكە قابىلەتى مەن تىرلىگىنە بايلانىستى نارسە عوي. مىنا ماسەلەنى اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. قىتاي ۇكىمەتى قازاقتاردىڭ ءوز تاريحي وتانىنا قايتۋىنا قارسى ەمەس. كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ كوشى-قون ماسەلەسىن رەتتەيتىن مەملەكەتتىك ورگاندار ول جاقتان كەلەتىن اعايىنداردى كوپتەپ قابىلداۋدى ۇيىمداستىرا الماي وتىرعان سياقتى. مەن 2003 جىلى كۆوتا بويىنشا كەلەتىن بەس مىڭ وتباسىنىڭ كەمىندە ءبىر مىڭىن قىتايداعى اعايىندارعا ءبولۋ كەرەك قوي دەپ سانايمىن. ايتقانداي, ولاردىڭ مىنا ءبىر قامقورلىعىن دا ايتپاي كەتۋگە بولماس. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ىقتيار حاتپەن كەلىپ, تۇرىپ جاتقان ورالمان اعايىندار قىتايدان وزىنە تيەسىلى زەينەتاقىسىن ءالى كۇنگە دەيىن الىپ تۇرادى. شەتەلگە كەتىپ قالعان ادامدارعا زەينەتاقىسىن بەرىپ تۇراتىن باسقا قانداي ەل بار ەكەنىن بىلمەيمىن. بۇل ۇلكەن ادامگەرشىلىكتىڭ بەلگىسى.
جالپى ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ نىعايا تۇسۋىنەن قازاقتار كوپ پايدا كورىپ وتىر. ابىروي-بەدەلى ءوسىپ, قازاقستاندى ارقالانىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. قانداي دا ءبىر جاسالىپ جاتقان قىسىم بايقالمايدى. تەك شەكارادان بىردەن اعىلىپ كەتپەسىن دەپ ءوزىمىز شەكتەپ وتىرعان سياقتىمىز. بۇل ايتقانىمىز – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا.
– قىتايدا ءبىزدىڭ اعايىنداردىڭ اراسىنان عىلىم, ادەبيەت جانە ونەر سالاسىندا تانىلىپ, ەلگە ەلەۋلى بولعان قانداي ادامدار بار؟ ءبىز دە وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا تامان قىتاي ەلىنە جۋرناليستىك ساپارمەن بارعان كەزىمىزدە بۇكىلقىتايلىق حالىق قۇرىلتايىنىڭ مۇشەسى سۇلتان جانبولات ۇلى دەگەن جالعىز قازاق دەپۋتاتىمەن بەيجىڭدە كەزدەسىپ, تىلدەسكەن ەدىك. تاعى كىمدەر بار؟ ايگىلى اقىن تاڭجارىقتىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەكەسى قالاي اتالىپ وتىلمەك؟
– ءيا, وتكەن جىلدىڭ بەلەسىندە ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىندا كوپ جاقسىلىق اڭعارىلدى. دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا قىتايداعى قازاقتاردان بەدەلدى دەلەگاتسيا كەلدى. ونى شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ پارتكوم حاتشىسى اسحات كەرىمباي ۇلى جانە ءۇش ايماقتىڭ ۋاليلەرى باسقارىپ كەلىپ, تاريحي باسقوسۋعا قاتىستى. بۇل ءوزارا سەنىمدىلىك پەن تۇسىنىستىكتىڭ ارقاسى. ءبىزدىڭ دە ساپارىمىز سول ساياساتتىڭ جالعاسى ىسپەتتى. اسحات كەرىمباي ۇلى وتكەن سەزدە قىتاي كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى مۇشەلىگىنە كانديدات بولىپ سايلاندى. بۇرىن ءجانابىل دەگەن قانداسىمىز وسى بيىك لاۋازىمعا جەتكەن ەدى. ءبىزدى وسى ساپارعا شاقىرعان تارباعاتاي ايماعىنىڭ ءۋاليى قىزايجان دەگەن جىگىت تە وتە بەدەلدى, بايسالدى ازامات ەكەن. ءسىرا, قۇتتى قوناق بولعان شىعارمىز, سول جىگىت جاقىندا قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالىپتى. قىتاي تىلىنە جەتىك, كەز كەلگەن جاۋاپتى قىزمەتتى اتقارىپ كەتە الاتىن قازاق جىگىتتەرى از ەمەس. ءوزىڭ ايتقان سۇلتان جانبولات ۇلى, مارقۇم, اتاقتى عالىم نىعمەت ءمىڭجانيدىڭ ءىزىن باسىپ, ءىسىن جالعاستىرىپ جۇرگەن جاقىپ مىرزاحان دەگەن تاريحشى جىگىت تە جۇرتقا تانىمال. كوپ جىل بويى تۇرمەنىڭ ازابىن تارتىپ, وتكەن جىلى بوستاندىققا شىققان 79 جاستاعى قاجىعۇمار شابدان ۇلى ءوزىنىڭ جازعان شىعارمالارىن قايتا قاراپ, مۇرالارىن جيناقتاۋ ۇستىندە كورىنەدى. شىڭجاڭ جازۋشىلار وداعىن باسقارىسىپ جۇرگەن شامىس قۇماردان باسقا, باتىرحان قۇسبەگين, جۇماباي ءبىلال ۇلى, عاپار ءبىلال ۇلى, زاداحان مىڭباي دەگەن قالامگەرلەردىڭ ەڭبەكتەرى دە كوپتىڭ ىقىلاسىنا يە بولعان. وسى قاتارلى جازۋشى, اقىن باۋىرلارىمىز از ەمەس. تەك ولاردىڭ كىتاپتارى قولىمىزعا تۇسە بەرمەيدى. تەگىندە, قىتايدا قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتىن, فولكلورىن جيناستىرۋ جاقسى جولعا قويىلعان. سونىڭ ءبارىن جيناقتاپ, بىزدە قايتا باسىپ شىعارسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
– ءسىز سول جازۋشىلاردىڭ بىزدە باسىلىپ شىعىپ جاتقان شىعارمالارىن قالاي باعالايسىز؟
– جالپى ولاردا ادەبيەتكە ساياساتتىڭ ىقپالى وتە جوعارى بولدى. بىزدە شۇكىر, ەركىندىك بار عوي, ساياساتقا بايلانىپ قالمايمىز. سوندىقتان ول جاقتاعى جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن ىرىكتەگەندە سىن كوزبەن قاراۋىمىز كەرەك. ولاردا ءالى كۇنگە دەيىن ساياسات اعىسىمەن جۇرگەندەر دە بار.
– كەزىندە بەلگىلى ادەبيەتشى قويشىعارا سالعارا ۇلى قىتاي ارحيۆىنەن قازاق تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن دەرەكتەر تاۋىپ, بىرنەشە كىتاپ شىعاردى. وسىعان قالاي قارايسىز؟
– دۇرىس. بۇل جەردە ءوز تاريحىمىزعا قاتىستى ءبىر ءسوز نەمەسە ءبىر دەرەك بولسا دا كادەمىزگە جاراتقانىمىز تەرىس ەمەس. قويشىعارا ونىڭ ءبارىن جالعىز ءوزى جاساعان جوق. ءوزى دە ونى ايتىپ جۇرگەن شىعار. قىتاي ءتىلىن بىلەتىن بەيجىڭدەگى قازاق جىگىتتەرى كومەكتەسىپ, وزدەرىنىڭ قولدا بار دۇنيەلەرىن بەرىپ, قاۋىمداسقانىنىڭ ناتيجەسى. دەگەنمەن, ول تۋىندىلارعا دا سول كەزەڭدەردىڭ تاريحي شىندىق بيىگىنەن سالعاستىرا قاراپ, سىن كوزبەن باعاسىن بەرۋ كەرەك شىعار.
ۇلكەن ونەر جاعىنان ونداعى قازاقتار ەشكىمنەن كەم تۇسپەيدى. قازىر استانادا تۇرىپ جاتقان شۇعىلا قىزىمىز شالقىعان بي مەكتەبىنىڭ ءبىر تالانتتى وكىلى. مايرا مۇحامەدقىزى الەمگە تانىلعان ءانشى بولدى. كۇي مەكتەبىنىڭ بەيسەمبى, ءاشىم, قايراقباي ءتارىزدى وكىلدەرىنىڭ تۋىندىلارى زەرتتەلىپ جاتىر. ءاسىلى, دياسپورا بولعان جەردە ادەبيەت پەن ونەر بولا بەرمەيدى. ۇلتتىڭ ۇيىعان جەرىندە عانا ادەبيەت پەن ونەر تۋىندايدى. ءسىز رەسەيدە تۇراتىن 1 ميلليوننان استام قازاقتىڭ اراسىنان شىققان ءبىر تالانتتى جازۋشىنى اتاي الاسىز با؟ جوق. ويتكەنى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ءداستۇرلى مەكتەبى قالىپتاسپاعان. ونىڭ ەسەسىنە مونعولياداعى 150 مىڭ قازاقتىڭ اراسىنان نەبىر تالاناتتار بوي كورسەتۋدە. ال تاڭجارىقتىڭ 90 جىلدىعىن كەزىندە ەكى ەل بولەك-بولەك اتاپ وتكەنبىز. كلاسسيك اقىن تاڭجارىقتىڭ بۇكىل شىعارماسىن زەرتتەپ جۇرگەن ورازانباي ەگۋبايدىڭ قۇراستىرۋىمەن وتكەن جىلى اقىننىڭ ەكى تومدىعى جارىققا شىقتى. نەبارى 44 جىل ءومىر ءسۇرىپ, ونىڭ ون جىلىن تۇرمەدە وتكىزگەن اتاقتى اقىننىڭ 100 جىلدىق مەرەكەسىن ەكى ەل ادەبيەتشىلەرى مەملەكەت دەڭگەيىندە بىرلەسىپ وتكىزسەك دۇرىس بولار ەدى.
– ءسىز وسى ساپاردان سوڭ قىتايداعى قازاقتار تاقىرىبىنا قايتا ورالىپ, كىتاپ جازۋ ويىڭىزدا بار ما؟ “سوڭعى كوشتىڭ” جالعاسى بولا ما؟
– جاس بولسا كەلىپ قالدى. ۋادە بەرۋ قيىن. بىراق ويىمدى مازالاپ جۇرگەن تاقىرىپتار بار. قاشاندا مەنىڭ كەيىپكەرلەرىمنىڭ وكشە ءىزى قىتايدا جاتادى. كوپ جىلداردان سوڭ كىندىك قانىڭ تامعان ولكەگە بارىپ, توپىراعىنا اۋناعاندا, جۇرەكتى قوزعايتىن ءجايتتار از ەمەس. ءبارىن ۋاقىت كورسەتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
مەيرامبەك تولەپبەرگەن,“ەگەمەن قازاقستان”.
1 اقپان, 2003 جىل.