دۇيسەنبى, 27 تامىز 2012 16:04
مەن بۇل اڭگىمەنى باستاماس بۇرىن, وقىرمانداردى قازىر قوستانايدا تۇراتىن, 97 جاستاعى كارىم اقساقالمەن تانىستىرماقپىن. ونىڭ اكەسى داۋلەت پەن مۇقامەدجان قارابايدان تۋادى. قوستانايدان سولتۇستىككە قاراي – ءجۇز, قورعان وبلىسىنىڭ شەكاراسىنان قىرىق شاقىرىم جەردە ۆۆەدەنكا دەگەن سەلو بار. ول توبىل وزەنىنىڭ جاعاسىنا وتكەن عاسىردىڭ باس كەزىندە سالىنعان. وسى جەردە قاراباي جارى, قاراباي وتكەلى دەيتىن جەر اتاۋلارى بار. بۇل – قارابايدىڭ قونىسى. سول ماڭداعى بوس جاتقان جەرلەرگە ورىستار مەكەن سالىپتى. كارىم داۋلەت ۇلى وسى قاراباي جارىندا 1905 جىلى دۇنيەگە كەلگەن.
دۇيسەنبى, 27 تامىز 2012 16:04
مەن بۇل اڭگىمەنى باستاماس بۇرىن, وقىرمانداردى قازىر قوستانايدا تۇراتىن, 97 جاستاعى كارىم اقساقالمەن تانىستىرماقپىن. ونىڭ اكەسى داۋلەت پەن مۇقامەدجان قارابايدان تۋادى. قوستانايدان سولتۇستىككە قاراي – ءجۇز, قورعان وبلىسىنىڭ شەكاراسىنان قىرىق شاقىرىم جەردە ۆۆەدەنكا دەگەن سەلو بار. ول توبىل وزەنىنىڭ جاعاسىنا وتكەن عاسىردىڭ باس كەزىندە سالىنعان. وسى جەردە قاراباي جارى, قاراباي وتكەلى دەيتىن جەر اتاۋلارى بار. بۇل – قارابايدىڭ قونىسى. سول ماڭداعى بوس جاتقان جەرلەرگە ورىستار مەكەن سالىپتى. كارىم داۋلەت ۇلى وسى قاراباي جارىندا 1905 جىلى دۇنيەگە كەلگەن.
ءبىر وكىنىشتىسى — كەيىن ونىڭ تۋعان جەرىندەگى بارلىق جەر-سۋ اتتارى ورىسشاعا اينالىپ كەتتى. تىلشىلىك ومىرىمدە بۇل قيىرعا تالاي ات باسىن بۇرىپ ءجۇرىپ, ىرىمعا ءبىر قازاق اتاۋىن كەزدەستىرمەگەنىمدى بىلەمىن. قازاقتار مۇندا اجەپتاۋىر بولسا دا, بەرەزوۆايا روششا, ۆوروني لياگ, ت.س. سياقتى جەر اتتارىنان كوز اشپايسىڭ. ساي-سالا, شۇقىر-شۇقاناقتىڭ ءبارى وسىلايشا. بۇل قالاي, بۇل جەرلەردە قازاقتار قونىستانباپ پا ەدى دەسەڭ, ەستىگەن جۇرت يىعىن قيقاڭ ەتكىزەتىن. ماعان ونىڭ سىرىن ايتىپ بەرگەن ۆۆەدەنكانىڭ ەكى شالى بولدى. ءبىرى قايتىس بولىپ كەتتى. ءتىرى جۇرگەنى كارىم اقساقال.
– نەگە بولماسىن. ءوزىم تۋىپ-وسكەن ەلىم, جەرىم ەمەس پە؟ – دەپ اڭگىمە باستاعان ەدى ول. – بەرەزوۆايا روششاڭىز – ىرىسباي سايى, ۆوروني لياگىڭىز – بايعوزى كولى… ءبارىنىڭ دە ەسىمى ۇمىتىلدى. بالا شاعىمدا كورگەن ماسساگەت وباسى ءتىپتى جەرمەن جەكسەن ەتىلدى. ورىستار التىن ىزدەپ, قازىپ, بىت-شىتىن شىعاردى, قازىر ونىڭ تومپەشىك ورنى عانا جاتىر. تىڭدار قۇلاق بولسا, ءبىز تاريحتى ايتۋدان جالىقپايمىز.
…1928 جىلى مۇقامەدجان قاراباەۆ قايتىس بولعاندا, كارىم 23 جاستا ەكەن. مۇقامەدجان كەڭارال قورىمىنا جەرلەنەدى. بوزبالا كۇنىنەن مۇقاڭنىڭ كوشىرى بولعان كارىم كوپ تاريحتى كەيىنگىگە جەتكىزدى. ونىڭ قالىڭ داپتەر ەستەلىگى مەنىڭ كىتاپ سورەمدە ساقتاۋلى.
مۇقامەدجان قاراباەۆ كىم ەدى؟ بۇگىنگى جاس وقىرمان ونى بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. ول – قازاقتىڭ ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى جىلدارى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ەڭبەك ەتكەن بىرەن-ساران جوعارى ءبىلىمدى قازاق دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى. قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. 1972 جىلى “قازاقستان” باسپاسى م.سيسەكەنوۆتىڭ “دارىگەر مۇقامەدجان قاراباەۆ” اتتى كىتاپشاسىن شىعاردى. اۆتوردىڭ ءوزى دە بەلگىلى دارىگەر ەدى. ەڭبەگىن ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ جازعان-دى. قاراباەۆ تۋرالى رەسپۋبليكا تاريحىندا ايتىلادى, مۇراجايلاردا دەرەكتەر بار. ونىڭ ۇرپاقتارى – نەمەرەلەرى, شوبەرە-شوپشەكتەرى الماتىدا, قوستاناي وبلىسىندا تۇرادى.
مەن دە مۇقامەدجاننىڭ نەمەرە ءىنىسى كارىم اقساقال ارقىلى قاراباەۆتى جاقسى ءبىلىپ الدىم. كوپ نارسەگە قانىقتىم. بۇرىننان ءتۇرلى دەرەكتەردەن عانا العان ءبىلىمىم كاكەڭ ايتقان كوپ اڭگىمەلەرمەن كەڭىپ, باي ءتۇستى. قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ “پوليار شەڭبەرىنىڭ ار جاعىندا” دەگەن جولساپار كىتابىن دا قىزىعا وقىپ شىققانمىن. قالەكەڭدەر انا ءبىر جىلدارى ءبىر توپ قالامگەرمەن ساحا ەلى – ياكۋتيادا شىعارماشىلىق ماقساتىندا بولىپ قايتقان-دى. جازۋشىلار ول جاقتان مۇقامەدجان قاراباەۆ جونىندە ءبىراز مالىمەتتەر اكەلىپتى.
قوستاناي جەرىندە مۇقامەدجاننان ەم قابىلداعان ادامدار دا بارشىلىق ەدى, ءبىرازى ەندىگى كوز جۇمدى. جاسى سەكسەنگە كەلگەن ءامينا اتتى اپامىز ءتىرى. مۇقاڭدى ۇمىتپاپتى. بالا كەزىندە قولىنا قاعىندى جارا شىعىپ, مۇقامەدجانعا اكەسى اپارىپ ەمدەتىپ جازىپتى. سونىمەن, مۇقاڭنان بەرى دە 74 جىلدىڭ ءجۇزى اۋدى. ونىڭ كوزىن كورگەن كارىم شال مەن وسى اپامىز عانا قالدى. ال مۇقاڭ جايلى اڭگىمەلەر حالىق اراسىندا كوپ ايتىلادى. مۇقامەدجان قاراباەۆ قازاقتان شىققان تۇڭعىش زەينەتكەر دە ەكەن. ونىڭ ەل الدىنداعى قىزمەتىن جاقسى بىلگەن ءالىبي جانگەلدين ءوزى ۇكىمەتكە ارناۋلى حات جازىپ, زەينەتاقى تولەۋدى سۇراپ, بەكىتتىرىپتى. بۇل قۇجات رەسپۋبليكا باس مۇراعاتىندا ساقتاۋلى.
قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ديپلومىن الىپ كەلگەن مۇقامەدجان 1887 جىلى قازاق اراسىندا دارىگەرلىك جۇمىسىن باستايدى. 1888 جىلى قوستاناي قالاسىندا دارىگەر بولىپ قىزمەتكە ورنالاسادى. ول كەزدە بۇل قالادا نەبارى ءتورت ورىنى بار كىشكەنتاي ەمحانا بولىپتى. قاراباەۆ تەك نيكولاەۆ (قوستاناي) ۋەزى عانا ەمەس, ىرعىز, شالقار, ارال, قارابۇتاق, اقتوبە, تۇركىستان سياقتى جەرلەرگە شىعىپ جۇرەدى. كەيىننەن ياكۋتيا, ورتا-كولىماعا بارىپ, الاپەس اۋرۋلارىنىڭ كولونياسىندا بىرنەشە جىل قىزمەت جاسايدى. ول قازاقستاننىڭ ۋەزدەرىن جاياۋ ارالاپ شىققان. قوستانايدان جەتى ءجۇز شاقىرىم قارابۇتاققا بالالاردىڭ جۇقپالى اۋرۋىن ەمدەۋ ءۇشىن ات-اربامەن ىسساپارعا بارعانى جونىندەگى ونىڭ ەسەپ قاعازى ساقتالعان. ول تەك اۋرۋ ادامداردى ەمدەپ قانا قويماپتى, ناۋقاستىڭ الدىن الۋ شارالارىن دا جۇرگىزگەن. اۋرۋدىڭ دياگنوزىن بەلگىلەپ, تاجىريبە ارتتىرۋ ءۇشىن ولىكتىڭ دەنەسىن اشىپ, سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما جۇمىسىن دا اتقارعان. 1911 جىلدار شاماسىندا الاپەس اۋرۋىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋگە ونى ياكۋتيا, ورتا-كولىما جاققا ۇكىمەت جىبەرگەن. سول جاقتان ونى 1916 جىلى پەتروگراد شاقىرتىپ, قىزىل كرەست ۇيىمىنا كومەككە قوسادى. سودان قاراباەۆ ەلگە 1918 جىلى قايتىپ ورالادى. قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇمىستارىنا تارتىلادى. ەلدە دارىگەر جەتىسپەگەندىكتەن, ونى ءبىر اۋداننان ەكىنشى اۋدانعا ۇنەمى جۇمىسقا جىبەرىپ وتىرادى. مىسالى, 1919-1920 جىلدارى قازىرگى اۋليەكول اۋدانىنا جىبەرىلەدى. ەل اراسىندا كوپ تاراعان سۇزەكپەن بىرگە 1921 جىلى كۇزدە قوستاناي ۋەزىندە وبا اۋرۋى بۇرق ەتە قالادى. بۇل كەزدە قاراباەۆ ۋريتسكي اۋدانىنا جىبەرىلەدى. جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماي, ات ۇستىنەن تۇسپەي, جانىن سالىپ ەڭبەك ەتەدى. 1922 جىلى بوروۆسكوي پوسەلكەسىنە قايتا كەلىپ, جۇمىس ىستەيدى. سۇزەك, ديزەنتەريا, مەرەز, بەزگەك, قىرقۇلاق, تۇينەمە, شەشەك اۋرۋلارىنا قارسى قولدان كەلگەن جاردەمىن ايامايدى. مەزگىلىمەن جالاقى دا الا الماي, كۇنكورىسى دە جۇتاڭ, قيىنشىلىق كورەدى. سوعان قاراماستان, حالىق دەنساۋلىعى ءۇشىن ەتكەن ەڭبەكتەرى ۇشان-تەڭىز. ول ۋاقىتپەن ساناسپاي, قاي جەردە اۋرۋ بولسا, سول جەردەن تابىلادى ەكەن. اللا-تاعالا ەلدىڭ دەنساۋلىعىن وزىنە ارنايى تاپسىرىپ قويعانداي, قالتقىسىز قىزمەت ەتىپتى. سول ءۇشىن دە ول ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپتى.
اعايىندى داۋلەت پەن مۇقامەدجاننىڭ اكەسى قاراباي تەكە ۇلى باي بولماعان كورىنەدى, شامالى, ورتا شارۋالىق كۇنكورىسى بولىپتى. ىبىراي التىنسارينمەن جاقىن بولعان. وعان مۇقامەدجانىن الىپ بارىپ, ترويتسكىدەگى گيمنازياعا تۇسىرتەدى. ودان قازان ۋنيۆەرسيتەتىنە بارۋىنا دا ىبەكەڭنىڭ سەپتىگى تيسە كەرەك. ىبىراي اۋىرىپ جاتقاندا مۇقامەدجان وعان قامقورلىق جاساپ, ەمدەيدى. ورماننىڭ تازا اۋاسى ساۋىقتىرادى دەپ, ىبىراي اعاسىن قوستانايدان 25 شاقىرىم جەردەگى جايلاۋعا تىنىعۋعا جىبەرتەدى. 1889 جىلى ىبەكەڭ توسەك تارتىپ جاتقاندا, قىرىق كۇن قاسىندا بولىپ, كوز جۇمعانشا كۇزەتىپ وتىرادى. بۇل جونىندە ىبىرايدىڭ زامانداستارى جازعان ەستەلىكتە ايتىلادى.
قاراباەۆتىڭ ەلدە قانشالىقتى سىيلى بولعانى كارىم شالدىڭ ەستەلىگىنەن دە بايقالادى. ء“بىر كۇنى, – دەيدى ول, — قارلى بوراندا تۇندەلەتىپ سارىكولگە جەتتىك. بوران ۇيتقىپ, تۇتەپ كەتكەن. سەنىمدى ات ايتەۋىر ءبىر قاراعا جەتكىزەر دەپ كەلەمىز. كوك قاقپالى ۇيگە ماڭداي تىرەپپىز. ەسىك قاقساق, قىزمەتشىسى شىعىپ, بۇل ءۇيدىڭ قوناق قابىلدامايتىنىن ايتتى. “مۇقامەدجان قاراباەۆ كەلدى دەپ قوجايىنىڭىزعا ايتىڭىز”, – دەدىم مەن. ەسىكتەن دەنەسى اۋىر, قىمبات شاپان جامىلعان مىرزا شىقتى. كەلە, مۇقامەدجان اعامدى قوس قولداپ قۇشاقتاپ: ء“سىز ەكەنسىز عوي, كەشىرە كورىڭىز”, – دەپ جاتىر. ەرتەڭىنە دە جىبەرمەي, قادىرلى مەيمان ەتىپ, باراتىن جەرىمىزگە ۇزاتىپ سالدى”. مۇقامەدجاننىڭ اتى ەستىلگەن جەردە ونى باي دا, باعلان دا تىك تۇرىپ قارسى الادى.
مۇقامەدجان قازان ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن, ورىنبور قالاسىنداعى اۋرۋحاناعا قىزمەتكە ورنالاسىپتى. جاقسى مامان رەتىندە ونىڭ اتى ەلگە لەزدە تارايدى. وسىنداعى كادەت كورپۋسىندا ساباق بەرەتىن م.بەكچۋريننىڭ جالعىز قىزى حاديشامەن تانىسىپ, كوڭىل قوسىپ, ەلىنە الا كەتەدى. حاديشا وعان مۇقامەدكارىم اتتى ۇل تاۋىپ بەرەدى. ەكى-ءۇش جاسىندا وسى بالا ويناپ وتىرىپ, تاماعىنا شانىشقى كىرىپ, قايتىس بولادى. حاديشا اۋىل تۇرمىسىنا ۇيرەنبەگەن, ءارى قايعىدان قان جۇتىپ, ورىنبورىن ساعىنادى. بىراق مۇقامەدجان حالقىن قيماي, ەلدە قالىپ قويادى. ايتسە دە ماحابباتتارى ۇزىلمەيدى. ەكەۋى ەكى جاقتا جۇرسە دە, حات ارقىلى حابارلاسىپ تۇرادى. حاديشاسى مۇنى سۇيگەنى سونشالىقتى, باسقاعا كۇيەۋگە شىقپايدى. ەكەۋىنىڭ قوشتاساردا ۋاعداسى بولىپتى: باسىمىزعا قيامەت كۇنى تۋعاندا ءبىر-ءبىرىمىزدى ىزدەپ تابامىز دەگەن. سول كۇن 1928 جىلى مۇقامەدجانعا تۋعاندا, حاديشا قۇلاعىنا حابار تيىسىمەن دەرەۋ كەلىپ جەتەدى. ايتپاقشى, جاس سابيلەرى مۇقامەدكارىم قايعىلى قازاعا ۇشىراعاننان كەيىن, ءىنىسى داۋلەتتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن نارەستەگە مۇقامەدجاننىڭ ءوزى كارىم دەپ ات قويىپتى. مۇحامەدكارىمنىڭ ورنىن تولتىرسىن دەگەن عوي. بۇل 1905 جىل ەكەن. 1928 جىلى تاعدىر ايىرعان جان جارىن ىزدەپ پويىزبەن ورىنبوردان شىققان حاديشانى پاۋەسكەمەن بارىپ قوستانايدان قارسى الاتىن, ودان اۋىلعا جەتكىزەتىن دە وسى كارىم.
كارىم ايتادى: “ەسىك الدىنا كەلىپ توقتادىق. ىشتەن مۇقامەدجان اعام شىقتى. قالانىڭ زيالىلارى سەكىلدى ادەمى كيىنگەن, وقىمىستى, مادەنيەتتى ادام عوي. پاۋەسكەنىڭ ەسىگى اشىلىپ, بەرى كورىنگەن حاديشاسىنىڭ قولىنان ۇستاپ, ءوزى ءتۇسىرىپ الدى. ءسۇيىپ, ايمالاپ, ايقاسقان قۇشاقتارىن جازا الماي تۇردى. حاديشانىڭ كوزىنە مولتىلدەگەن جاس ءۇيىرىلدى. اعايىم قالتاسىنان جىبەك ورامالىن الىپ, ونىڭ كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتتى”.
ءبىر اي شاماسىندا مۇقامەدجان قايتىس بولادى. سودان قىرىق كۇننەن سوڭ حاديشا دا قايعىدان جۇدەپ قازا تابادى. ول سوندا ءسۇيىپ قوسىلعان قوساعىنا ەلىنەن ءبىرجولا كەلگەن ەكەن عوي. ول جاقپەن دە قوشتاسىپ, بەكىپ كەلىپتى. ۋاعداعا ەكەۋى دە ءمارت بولعان. حاديشا دا مۇقامەدجاننىڭ قاسىنا جەرلەنىپتى. ءسويتىپ, تاتار قىزى مەن قازاق ۇلىنىڭ تاعدىرى وسىلايشا بىرگە اياقتالعان.
بۇكىل كەڭەستىك وكىمەت كەزەڭىندە مۇقامەدجان قاراباەۆتى قازاقتان شىققان تۇڭعىش جوعارى ءبىلىمدى دارىگەر دەپ ايتىپ جۇردىك. رەسەي وقۋىن وقىپ ادام بولعان دەپ دارىپتەدىك. قازاقتا بۇعان دەيىن ونەر-ءبىلىم بولماعانىن كورسەتۋ ءۇشىن, ءبىزدى ورىس يمپەرياسى عانا قاتارعا قوسقان دەۋ ءۇشىن دە قاجەتى بولعان بولار. ايتپەسە, بۇدان بەس ءجۇز جىل بۇرىن دا قازاق وتەيبويداق دەيتىن دارىگەر-عالىم اتامىزدىڭ وتكەنىن تاريحشىلار ەندى تاۋىپ جاتىر. الايدا, تۇڭعىش پا, تۇڭعىش ەمەس پە, قاراباەۆتىڭ وعان قاتىسى جوق. ماسەلە – ءبىلىمىن حالقىنىڭ كادەسىنە جاراتقانىندا. زامانىنىڭ قانداي ەكەنىن بىلە ءبىلىپ, ونى جاقسارتۋعا شاما-شارقىنشا كۇشىن جۇمساپ, بۇكىل عۇمىرىن وسى ماقساتقا ارناپ ءوتۋى ونىڭ ازاماتتىق ەرلىگى بولعانى ءسوزسىز. ول ولە-ولگەنشە ەلىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتتى. ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق دالاسىندا مۇقامەدجانداي جوعارى بىلىكتى دارىگەرلەر ساۋساقپەن سانارلىقتاي بولعانى بەلگىلى. وسىنىسىمەن دە ول ەل ەسىندە قالدى.
مۇقامەدجان اتامىزدىڭ زامانىندا قادىرىنىڭ ەلگە ارتىق بولعانىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر مەن مىسالدار كوپ. قاي جەردە دە ونى قاتتى قۇرمەتتەگەن. ياكۋتيادا بىرنەشە جىل الاپەستى ەمدەپ ايالداپ قالعانىندا, ساحا قىزىنا ۇيلەنەدى. ول قىز جەرگىلىكتى ءبىر كوسەمنىڭ قىزى بولسا كەرەك. ەلگە ورالاردا ولار ىسمايىل جانە تامارا اتتى ەكى بالاسىن وزىمەن بىرگە الا كەتۋگە رۇقساتىن بەرەدى. قادىرلەپ شىعارىپ سالادى. وسى ىسمايىلدان (ەسىمان) ونشاقتى نەمەرەسى بار. ىسمايىل وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى قايتىس بولدى. تاماراسى الماتىدا بەرتىندە قايتتى.
كەڭەس وكىمەتى مۇقامەدجاننىڭ تۇڭعىش دارىگەردىڭ ءبىرى ەكەنىن مويىنداعانىمەن, ونى لايىقتاپ ەستە قالدىرۋعا ءتىپتى قۇنت كورسەتپەدى. جاڭاعى ءبىز جوعارىدا اڭگىمە ەتكەن كارىم داۋلەت ۇلى قۇدايدىڭ زارىن قىلىپ, جەرگىلىكتى اۋدان, وبلىس باسشىلارىنا بارىپ, حاباردار ەتكەنمەن, ونىڭ جانايقايىنان دە ەشتەڭە شىقپاي ءجۇردى. ۆۆەدەنكا سەلوسىنداعى ءبىر كوشەنىڭ اتى مۇقامەدجانعا ارەڭ بۇيىردى. سەلوداعى كىرپىش زاۋىتىنا كىرپىش جاياتىن الاڭ كەرەك بولىپ, ونىڭ قاسىندا ورنالاسقان قازاق قورىمى تراكتورمەن ىسىرىلىپ تاستالاتىن بولادى. بۇل قورىمدا مۇقامەدجاننىڭ, داۋلەتتىڭ اكەلەرى قاراباي جاتىر ەدى. اتا-بابا ارۋاعىن قالاي قورلايمىز, بەرمەيمىز دەپ ەل تۇرىپ الدى. وعان قاراپ جاتقان وكىمەت جوق. جوعارىدان كەلىسىلگەن رۇقسات قاعازىمىز بار, جيىرما بەس جىلدان كەيىن قورىمداردى بۇزۋعا بولادى دەپ, باسشىلار وزەۋرەيدى. تراكتورىن الىپ كەلىپ, قورىمنىڭ شەتىن سىرا باستاعان. جانۇشىرىپ كارىم داۋلەتوۆ اۋدان جانە وبلىستىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنە جەتىپ, قىزىل كەڭىردەك بولعان. ءتىپتى بولماعان سوڭ, عۇمىرى وتىرىك ايتىپ كورمەگەن اقساقال: “بۇل جەردە كىم جاتقانىن بىلەسىزدەر مە؟ قازاقتىڭ تۇڭعىش دارىگەرى مۇقامەدجان قاراباەۆتىڭ قابىرى جاتىر. كانە, بۇزىپ كورىڭدەر, بۇزدىرىپ كورىڭدەر. ەل-جۇرت بەتتەرىڭە تۇكىرەدى, كەلەشەك قارعىس ايتادى!” – دەپ زارەلەرىن الادى. مۇقامەدجان قاراباەۆ دەگەن سوڭ, ولار دا ءجىبىپ سالا بەرەدى. ەندەشە, بۇل قورىمدى ساقتاپ قالايىق دەگەن شەشىمگە ازەر كەلەدى.
كارىم شال ءوزى بىلەتىن, ىشتە ساقتاعان قۇپياسىن ەشكىمگە ايتپايدى. مۇقامەدجاننىڭ مولاسى ۆۆەدەنكادان التى-جەتى شاقىرىم جەردە, كەڭارال دەگەن توبەدە جاتىر. مۇقامەدجاندى جانە حاديشانى وسى قورىمعا ءوز قولىمەن قويعان. قارابايدىڭ قابىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وسىلايشا وتىرىككە دە باستى. كەيىن وكىمەت قارابايدىڭ مولاسىنىڭ باسىن قارايتىپ, وعان مۇقامەدجاننىڭ ەسىمىن جازدى.
الايدا, تاعى ءبىر قاۋىپتىڭ باسى قىلتيدى. وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن توبىل وزەنىنىڭ بيىك جارىن سۋ شايىپ قۇلاي-قۇلاي جارقاباقتاعى قاراباي مولاسىنا تاقاپ جەتىپ قالدى. كارىمنىڭ ايتۋىنشا, اۋەلدە بۇل قورىم جاردان ەكى ءجۇز مەتردەي الىستا تۇرعان ەكەن. توبىل تاسىعان سايىن جار دا كەڭىپ, قابىرگە ءبىر مەتردەي قالعان. وكىمەت ادامدارىن اكەپ كورسەتىپ, تەحنيكا ۇيىمداستىرىپ, كارىم مولانى كوشىرمەكشى بولادى.
جولىم ءتۇسىپ, ۆۆەدەنكاعا بارا قالعانىم ەسىمدە. اقساقالدى ىزدەسەم, وسىلاي دا وسىلاي, مولانى كوشىرۋگە كەتتى دەدى. ءبىز قورىم باسىنا بارعاندا, سۇيەكتى ساۋدىراتىپ قازىپ الىپ, اق قاپشىققا سالىپ قويعان ەكەن. “قاراباي اتامنىڭ سۇيەگى! كورگىڭ كەلسە, كور!”, – دەدى ماعان. عاسىردان استام ۋاقىت سارپ بولىپ قالعان سۇيەك. مۇقامەدجانداي اسىلدى بەرگەن ادامنىڭ قاڭقاسى قاپشىقتىڭ جارتىسىنا دا تولماعان. ۇزاق قارادىم. قارابايعا سەلونىڭ ەكىنشى جاعىنداعى كەيىنىرەك تۇسكەن زيراتتان جاڭا قابىر قازىلىپ قويىلعان ەكەن. سوعان جەرلەدىك. كەيىن ۇستىنە ءتورت قۇلاقتى تام سالىندى.
بۇل سىردى مەن بىلەمىن. كارىم شالدىڭ الماتىدا تۇراتىن جالعىز ۇلى جاقسىلىق بىلەدى. مۇقامەدجان قاراباەۆتىڭ تۋعان نەمەرەسى – ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشى بولىپ ىستەيتىن, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ كانديداتى مۇقامەدجانوۆ قوسىلباي بىلەدى. كارىم ءبىزدى مۇقامەدجان قاراباەۆتىڭ ماڭگى تىنىستاپ جاتقان ناقتى ورنىن كورسەتۋگە اپارعان. “مۇقامەدجاننىڭ ەسىمىمەن قارابايدىڭ دا سۇيەگىن ساقتاپ قالدىم. اللا-تاعالا مەنى كەشىرەر. قۇداي اقىنا ىستەدىم”, – دەدى بىزگە.
بۇل شىندىقتىڭ ارتىنان اشىلاتىنىنا, كارىمنىڭ دە كۇناسىنەن ارىلاتىنىنا سەنىمدىمىن. ال سول قورىمنان قوزىكوش جەردە مۇقامەدجان زيراتى بار. ونى كارىم اقساقالمەن بىرگە جاڭاعى جاقسىلىق, قوسىلباي ۇشەۋمىزدەن باسقا ەشكىم بىلمەيدى. ويتكەنى, بۇل جەر قالتارىستا, وعان باراتىن جول جوق. ماشينە دە جۇرە المايدى, سۋ ورىپ كەتكەن ساي-سالا. باياعىدا مۇندا ەل وتىرعانى بەلگىلى. بۇگىندە ماڭىندا جاندى قارعا جوق. ارىرەكتە شوپشىلەر كورىنەر, بىراق ولاردىڭ مۇندا شارۋاسى نە؟
تىرىسىندە بۇل كىسى ەلىنە بۇلدانباي قىزمەت قىلدى. ولىسىندە ەلىنىڭ ەسىندە قالعانى بولماسا, باسىندا بەلگىسى جوق. ونىڭ سۇيەگىن كەڭارالعا 1928 جىلى ارۋلاپ قويعان كارىم قاريا بيىل توقساننىڭ جەتەۋىندە. ايتەۋىر, ول ءوزىنىڭ اقتىق بورىشىن ورىنداپ, بىزگە ايتىپ كەتكەنىنە شۇكىرلىك ەتەر. ءبىز وزگەلەرگە ايتارمىز. بيىل دەنساۋلىق جىلىندا مۇقاڭ اتامىزدى ەسكە الىپ, تاعزىم ەتسەك قانداي جاراسىمدى بولار ەدى!
بايتۇرسىن ءىلياس,“ەگەمەن قازاقستان”.
قوستاناي.
24 ءساۋىر 2002 جىل.