باتىربەك داتقا جانە گەنەرال چەرنياەۆ

ابىز تاريح كىمنىڭ كىم ەكەنىن ەكى عاسىردان سوڭ انىقتاپ بەردى

جاقىندا جۋالى اۋدانىنا قاراستى كۇ­رەڭبەل اۋىلىنداعى داتقاساز دەپ اتالاتىن شۇرايلى جەردەن باتىربەك داتقا رىس­بەك ۇلىنىڭ كەسەنەسى بوي كوتەردى. سون­­­داي-اق, باتىر باۋىرجان مومىش­ ۇلى اۋىلى­نىڭ جانىنا داتقانىڭ ەڭسەلى ەس­كەرتكىشى ورناتىلدى. اۋدان ورتالى­عىن­­داعى مادە­نيەت ۇيىندە ەلى مەن جە­رىنە سىيلى بولعان باتىربەك بابانىڭ ءومىرى مەن تاريحي تۇلعاسىن تانۋعا ار­نالعان عى­لىمي ءماجىلىس ۇيىمداس­تى­رىل­دى. «قا­را­كوز» مەيرامحانا­سىن­داعى استا ارۋاق قون­عان ءازاتانىڭ رۋحىنا قۇران-قاتىم ءتۇسىرىلدى.

ابىز تاريح كىمنىڭ كىم ەكەنىن ەكى عاسىردان سوڭ انىقتاپ بەردى

جاقىندا جۋالى اۋدانىنا قاراستى كۇ­رەڭبەل اۋىلىنداعى داتقاساز دەپ اتالاتىن شۇرايلى جەردەن باتىربەك داتقا رىس­بەك ۇلىنىڭ كەسەنەسى بوي كوتەردى. سون­­­داي-اق, باتىر باۋىرجان مومىش­ ۇلى اۋىلى­نىڭ جانىنا داتقانىڭ ەڭسەلى ەس­كەرتكىشى ورناتىلدى. اۋدان ورتالى­عىن­­داعى مادە­نيەت ۇيىندە ەلى مەن جە­رىنە سىيلى بولعان باتىربەك بابانىڭ ءومىرى مەن تاريحي تۇلعاسىن تانۋعا ار­نالعان عى­لىمي ءماجىلىس ۇيىمداس­تى­رىل­دى. «قا­را­كوز» مەيرامحانا­سىن­داعى استا ارۋاق قون­عان ءازاتانىڭ رۋحىنا قۇران-قاتىم ءتۇسىرىلدى.

بىلە بىلگەن ادامعا, بۇل, ارينە, از قۇرمەت ەمەس. بىراق باتىربەك داتقا رىس­بەك ۇلى دەگەن كىم؟ ول ەلىنىڭ تاريحىندا, حالقىنىڭ جادىندا قانداي قادىر-قاسيە­تىمەن قالدى؟ سولتۇستىكتە «اعا سۇلتان», وڭتۇستىكتە «داتقا» دەگەن لاۋازىم العان بايىرعى قازاق بەكتەرى مەن بيلەرى بولعان. ول سولاردىڭ قاي شوعىرىنا جاتادى؟ قاي بيىگىندە تۇرۋعا لايىق؟تاريحي دەرەككە كوز جۇگىرتەيىك. باتىسىمىزدى بويلاي وتىرىپ, سولتۇستىگى­مىزدەن سۇ­عىنا كىرگەن وتارشىلدار وڭ­تۇستىككە دە ويىسقان كەز. جەرگىلىكتى حا­لىقتى شو­شاڭ­داعان مىل­تىعىمەن شوشىتپاۋ ءۇشىن, قوي تەرىسىن جامىلعان قاسقىرلار «ءاس­كەري ەكسپەديتسيا» دەگەن اتتى بۇركەنگەن. سول باسقىن­شىلاردى باسقارعانداردىڭ ءبىرى گەنەرال ميحايل چەرنياەۆ بولاتىن. موگيلەۆ گۋ­بەر­نيا­سى­نىڭ تۋبىشكا دەگەن دەرەۆنياسىندا تۋعان ونىڭ پەشە­نە­سىنە, وكىنىشكە قا­راي, تاش­كەنتتىڭ تورىنە رەسەي يمپەريا­سىنىڭ ەكى باستى سامۇ­رىق قۇسى بەينەلەنگەن تۋىن تىگۋدى جازىپتى. وعان دەيىن دە ءبىراز قان­دى جو­رىق­تارعا قاتىسقان, ارينە. مىسالى, 1858 جىلى ارال تەڭىزىن جاعا­لاي وتىرىپ حيۋا حاندىعىنا قارسى كوتەرىل­گەن قوڭىرات قالاسى تۇرعىندارىنا كو­مەك قولىن سوزىپتى دەسەدى. ودان كەيىن كاۆكاز حالقىن وتارلاۋعا قاتىس­قان. ءبى­راق رەسەي پاتشاسى ونى قايتادان ورتا ازياعا جىبەرەدى دە ول 1864 جىلى ومبىدا قارۋ­لى وترياد جاساقتاپ الىپ, ءاۋ­ليە­اتا, شىمكەنت جانە تاشكەنت قالالا­رىن رەسەي بو­داندىعىنا قاراتۋ ماقسا­تىندا جورىققا شىعادى. ءسويتىپ, ەجەلگى تاراز شاھارى­نىڭ ورنىنا سالىنعان اۋليەاتا قالاسىن زەڭبىرەكپەن اتقىلاپ, باسىپ الادى. ودان كەيىن شىمكەنت, تاش­كەنت قالالارىنا شۇيلىگەدى. قارۋ-جاراق قۇپياسىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, سايا­ساتتىڭ قۋلىق-سۇمدىقتارىن دا ءبىر كىسى­دەي مەڭگەرگەن ول جەرگىلىكتى حالىق­تىڭ بەلگىلى ءھام بەدەلدى تۇلعالا­رىمەن دە مامىلە جاساۋعا ءماتتا­قان بولىپتى.گەنەرال م. گ. چەرنياەۆتىڭ سول كەزدە جاز­عان حاتىنا ۇڭىلەيىك.«بۇل كىسىلەردىڭ اراسىنداعى باتىربەك داتقا – مەن ءۇشىن وتە قۇپيا تۇلعا. يسلام دىنىنە, سالت-داستۇرىنە وتە بە­رىك. ورىس­تاردى جات دىندىلەر دەيدى. باسقا دات­قالارعا قاراعاندا وڭتۇستىك وڭىردە حالىق اراسىندا اتاق-ابىرويى وتە زور, بۇلاردى وزگە داتقالار دا اشىق مويىندايدى. سول­تۇستىك ءوڭىردى مەكەندەگەن قىر­عىز-قاي­ساقتار كوسەمدە­رىنىڭ الاۋىز­دىعى ءورشىتى­لىپ, رەسەي قا­را­­ماعىنا ءوتۋ­لەرى قامتاما­سىز ەتىلگەن جوق پا؟ وسى ساياساتتى, ءادىس-ايلانى وڭتۇستىك ءوڭىر حال­قىنىڭ كوسەم­دەرىن ارازداستىرۋ ماق­ساتىندا, سىزدەردىڭ قام­قورلىقتارى­ڭىز­بەن تەزدەتىپ ىسكە اسىرۋ كەرەك.بايزاقتىڭ ءولىمىن ءوز ماقساتىما پايدالاندىم, ونىڭ ولىمىنە ساپاق, شو­قاي, باتىربەك داتقالار كىنالى, وزدەرى بىرگە كەلىسسوزگە بارمادى, بايزاقتى جالعىز جىبەردى دەپ جەرگىلىكتى سەنىمدى ادامدار ارقىلى سىبىس تاراتتىم. بۇل قۇپيا ارە­كەتىم ءوز جەمىسىن بەرىپ جاتىر. قازىر ماعان كەلىپ جاتقان اس­تىرتىن مالىمەت­تەر بويىنشا, بايزاق­تىڭ كەيبىر تۋىستارى باسقا داتقا­لاردىڭ تۋىستارىمەن اراز بولۋدا.بايزاق داتقانىڭ كەلىسسوزدەن ءتىرى قال­مايتىنىن بىلدىك, سول ءۇشىن دە ورىس وفي­تسەرلەرىن قاسىنا قوسپادىم, تاتار ءتىلماش پەن ەكى تاتار ۋنتەر وفيتسەرىن قوستىم, بار­لىعى مۇسىلماندار عوي (ماگومەتاندار).باتىربەك داتقا جونىندە بارلىق اقپا­راتتى زامانداستارى بايزاق, شو­قاي, سا­پاق­تاردان ءبىلىپ العان سوڭ, ەكىن­شى رەت ول كىسىنى وزىمە تاعى دا شاقىر­تىپ ءسوي­لەستىم. ءبىرىنشى كەزدەسۋىمدە ءاڭ­گىمەگە روتميستر شوقان ءۋاليحانوۆ قاتىسقان بولاتىن. ەكىن­شى كەزدەسۋى­مىز­دە روتميستر قا­تىسقان جوق, ول ماعان رەنجىپ, ەكسپەديتسيادان كەتىپ قالعان. روتميس­تردىڭ ما­عان رەن­جىپ كەتۋىنە, ەستۋىمشە, باتىربەك دات­قانىڭ تىكەلەي قاتىسى بار, سە­بەبى, ەكەۋى وڭاشا كەزدەسكەن, روت­ميس­تردى ول جات دىندىلەرگە كومەكتەسىپ ءجۇر­سىڭ دەپ كىنال­ا­عان, ءوز حال­قىڭا قارسى سوعىسىپ ءجۇرسىڭ دەپ اي­ىپ­تاعان كورى­نەدى. ولارعا شىدا­ماعان روتميستر ش.ءۋالي­حا­نوۆ ەكسپەديتسيادان كەتتى…».ابىز تاريحتى الداي المايسىڭ. رەسەي يمپەرياسى مەن م.چەرنياەۆتىڭ ىشىنە بۇك­كەن ايارلىعىن قازاق حالقى, مىنە, كسرو بوداندىعىنان ازات بولىپ, ءتا­ۋەلسىز ەل تاريحىن قايتا قاراپ, قايتا تۇزەپ, قايتا جازا باستاعان كەزەڭدە تىڭ دەرەكتەر ار­قى­لى ءبىلىپ وتىر. رەسەي پاتشالىعى گەنە­رالدارىنىڭ اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا بولعان ايلا-تاسىلدەرى دە اشكەرەلەندى.داتقالاردىڭ ەلى مەن جەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن بولە-جارا زەرتتەپ, تاريحتان بولە-جارا ورىن بەرۋگە بولماس. قازاق تاريحى ءۇشىن ساپاق داتقا, شوقاي داتقا, بايزاق داتقا, باتىربەك داتقا جانە باسقا دا تولىپ جاتقان داتقالار دا شوقجۇلدىزدىڭ شوعىرىنداي دارا. ونى گەنەرال م.چەرنياەۆ جاۋ بولسا دا مويىنداپتى. ول رەسەي اعزامىنىڭ سوعىس مي­نيسترىنە جولداعان حاتىندا تاريح شىن­دىعىنان اۋىتقىماي, قازاق داتقا­لا­رىنىڭ رۋ-رۋعا, جىك-جىككە بولىنبە­گەنىن, قايتا ءبىر-بىرىنە قۇرمەتپەن قارايتىنىن جازعان. بۇل قۇجات بولماسا, بۇگىنگى ۇرپاق: «بايزاق داتقانىڭ ولىمىنە ءوزىنىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرى ساپاق داتقا, شوقاي داتقا جانە باتىربەك داتقا كىنا­لى», دەگەن جالعان دەرەككە سەنىپ جۇرە بەرەر مە ەدى, الدە قايتەر ەدى؟!. وسى ارادا بۇل شىندىقتى ەلگە جەتكىزگەن تاريحشى, عالىم د. دانياربەكوۆكە ۇلكەن راحمەت. ول گەنەرال م.چەرنياەۆتىڭ رەسەي يمپە­رياسىنىڭ سوعىس ءمينيسترى بوري-سوۆقا جازعان قۇپيا حاتىن تاشكەنت ارحيۆىنەن تاۋىپ الىپ, بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق تاري­حىنىڭ اينالىمىنا قوسىپ وتىر.ارينە, ءبىر جولدىڭ بويىندا جاتقان اۋليەاتا, شىمكەنت جانە تاشكەنت سياق­­تى ىرگەلى قالالاردى باسىپ الىپ, رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىنا سالىپ بەرگەن گەنەرال دا قۇرمەتتەن كەندە قالعان جوق. رەسەي پاتشاسىنان العان وردەندەرى مەن مەدالدارىن بىلاي قوي­عاندا, يۆان گروزنىي پاتشانىڭ تۇسىن­دا ەدىل مەن جايىق­تان باستاپ ەرتىسكە دەيىنگى ارالىقتاعى بايلىققا تولى بايتاقتى رەسەي پات­شا­لى­عىنا تارتۋ ەتىپ, سىي-سياپاتقا كە­نەل­گەن باۋكەسپە, قاراقشى ەرماكتان كەيىن ارال تەڭىزىن وراعىتىپ, ءتاڭىرتاۋدى جەبەلەپ, قارا­تاۋدى جاعالاپ, قازىعۇرتتى كوك­تەي ءوتىپ, تاشكەنتكە تۋ تىككەن گەنەرال م.چەرنياەۆ «تاشكەنت ارىستانى» دەگەن اڭىز­عا بەرگىسىز اتاقتارىمەن دە تانىلىپتى.ودان بەرگى ارادا, ارينە, ەكى عاسىر­دان استام ۋاقىت ءوتتى. مىنا قىزىقتى قارا­ڭىز, مىنە, ەندى, سول باتىربەك داتقا تۋىپ, بيلىك قۇرعان جۋالى ءوڭىرىن باتىربەك قۇلەكەەۆ دەگەن بىلىكتى ازامات باس­قارىپ وتىر. ول وسى اۋدانعا اكىم بولىپ تاعا­يىندالىسىمەن تاۋ جايلاعان حا­لىق­تىڭ تاريحىن ءبىلىپ, ەستى كىسى­لەرى­مەن ارعى-بەرگىدە وتكەن وسيەتتى ەرلەرى­نىڭ ۇرپاققا ۇلگى بولار ءىسىن زەردەلەگەن. سوندا اۋدان­داعى سوعىس جانە ەڭبەك اردا­گەرلەرى كەڭە­سىنىڭ توراعاسى, ءوڭىردىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى جاراس مۇراتاي باتىربەك داتقانىڭ تاريحى تۋرالى ايت­قان. باسقا دا جاناشىر جان­دار ءوز ۇسى­نىس, پىكىر­لەرىن ورتاعا سالىپ, ەلدىك ءمانى بار ەرەكشە ىسكە ەل بولىپ جۇمىلا­تىندارىن جەت­كىزگەن. مىنە, سول اقىل-كەڭەستىڭ ءناتي­جەسى, ۇلكەن ءىس قولعا الىنىپ, ۇلكەن شارۋا تىندىرىلدى.مايلىقوجا اقىن ءوز كوزىمەن كورىپ, كۋا بولعان قيلى زاماننىڭ قيىن جىلدارى جايلى جازىلعان «ەلگە قونىس اپەر­گەن» دەگەن ولەڭىندە:جۋالىدا باتىربەككەلمەگەن جاۋى قاسىنا,ارىستان وندا جاتىر دەپ.ارعى اتاسىن سۇراساڭ,رىسبەك, شىنەت – اسىل تەك,سيقىمعا قونىس اپەردى,اياماي كۇشىن ازىرلەپ,سوڭىنا ەرگەن حالقىنا,نە دەسە سونى ماقۇل دەپ, – دەپ جىرلاپتى. سونداي-اق, باتىربەك دات­­قا بايانىن زار زامان سۇلەيلەرىنىڭ ءبىرى ءسۇ­يىن­باي ارون ۇلىنىڭ:اسسالاۋماعالايكۇم, ءداۋ باتىربەك,تۋعانىڭ حابارلادى: «سەن كەلسىن»,– دەپ.باۋىرىڭنىڭ يمانى جولداس بولسىن,ايتپاق ەدىم كوڭىلدى ءوزىم دە كەپ, -دەپ باستالاتىن ولەڭىنەن دە وقۋعا بولادى. ال ول كەزدەگى تەكتى اقىنداردىڭ نازارىنا تۇسۋگە باي بول, باتىر بول, بي بول, داتقا بول, ارينە, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ بيلىگى مەن بەدەلى جەتە بەرمەگەن.عىلىمي ماجىلىستە ءسوز العان شەشەن­دەردىڭ اراسىنان قازاقستان جانە قىر­عىز ۇلتتىق اكادەميالارىنىڭ كوررەس­پون­دەنت-مۇشەسى, پروفەسسور سەيىتحان جو­شىباەۆتى دا كورىپ قالدىق. تاراز مەملە­كەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋ­تىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسقار ءابدۋالىنىڭ دە قوقان, حيۋا حان­دىقتارىنىڭ وزبىرلىقتارى تۋرالى ءتاپ­سىرلەرى ءتانتى ەتتى. بەلگىلى جازۋشى ەركىن­بەك تۇرىسوۆتىڭ تاريحتىڭ تەرەڭىنەن قوز­عاعان سىرلارى دا دۋالى اۋىزدان شىق­قاندىعىن ءبىلدىرىپ تۇردى.كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,«ەگەمەن قازاقستان».جامبىل وبلىسى,جۋالى اۋدانى,كۇرەڭبەل اۋىلى.